здравствуй; здорово прост.; дорооболоруҥ! здравствуйте!

1) здравствовать; доруобуйаҥ туругурдун! будьте здоровы!; туругурдун биһиги Ийэ дойдубут! да здравствует наша Родина!; 2) перен. улучшаться; сүөһүлэрэ туругуран турар их скот в отличном состоянии; ардах кэнниттэн сир-дойду туругурда после дождя земля расцвела.

туохт.
1. Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөптөөх усулуобуйалан, туруктан. ☉ Иметь необходимое условие, возможность для осуществления чего-л.
Биһиги төлөпүөн тардынан дьоммутун кытта сибээстэһэ олорор кыахтанныбыт. Т. Сметанин
Быйыл ыраах тэбиилээх күүстээх ардахтатар установка кэллэ, онон хортуоппуй уунан төһө баҕарар хааччыллар кыахтанна. П. Егоров
Нерюнгри тутааччылара тутуу матырыйаалын өссө атын сиргэ биэрэр кыахтаннылар. «ХС»
2. Үчүгэй туруктан, сайдыылаах буол, бай, туругур. ☉ Преуспевать, процветать, здравствовать
[Үчүгээйэп:] [Атын холкуостар] бэл диэтэр, самоходнай от охсор массыыналаннылар. Кинилэр кыахтаннылар. Оттон мин холкуоһум? С. Ефремов

туохт.
1. үрд. Кимиэхэ, туохха эмэ үтүөнү, үчүгэйи баҕаран эҕэрдэлээ. ☉ Приветствовать кого-что-л., желая здравствовать. Туругурдун 1 Маай!
□ «Александр Македонскай туругурдун!» — диэн уруйдаабыттара үһү. П. Ойуунускай
2. Олохтон, тутулун, тэрилин. ☉ Упрочиться, окрепнуть, укрепиться
Туругуран үөскээбит туруу дойдум күөх отунан туругуран хааллын. ПЭК СЯЯ
Дириҥ далай түһүлгэ туругурбут. П. Ойуунускай
3. көсп. Тубус, сит-хот, улаат. ☉ Становиться здоровым, благополучным
Иитэр сүөһүлэрэ тиэргэҥҥэ туругуруо этэ. ПЯК СЯЯ. [Тааттакайдаан эбэбитигэр] Иринньэхтэр иитиллибиттэр, Ньулдьаҕайдар туругурбуттар. А-ИМН ОЫЭБЫ

даҕ.
1. Сынньылхай, сыстаҥнас, хойуу. ☉ Тягучий, густой, тянущийся
Балык салыҥын курдук, хойуу сыыйыллаҕас убаҕаһы иһээт, Даҕанча эмискэ титирии-дьигиһийэ түспүтэ, уҥуох-уҥуоҕа босхо барбыта, уоһа ыпсыбат буолбута. Далан
Протоплазма, а. э. клетка тыыннаах бэссэстибэтэ — сыыйыллаҕас, ньылбырхай убаҕас. СИиТ
2. Сыыйа туппут курдук уһун, көнө. ☉ Длинный, вытянутый (напр., о носе); струящийся (напр., о волосах)
Костя былыргылыы уһун, сыыйыллаҕас хара сылгы кылынан оҥоһуллубут дэйбииринэн аа-дьуо охсунан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Сирэйин этэ уоста быһыытыйан, кырыылаах сыыйыллаҕас уһун мунна, икки иҥин дэгдэгэр уҥуохтара ордук бэлиэтик, кэрэлэнэн, туора киһи хараҕар тута быраҕыллар. Н. Борисов
Мин табаарыһым, өрө тарааммыт сыыйыллаҕас баттахтаах, сытыы харахтаах, омуннуран ылар саҥалаах эдэр киһи, куолутунан өрө күүркэйэн кэллэ. П. Аввакумов
3. көсп. Сыыйан таһаарар курдук биир тэҥ, холку, намыын. ☉ Негромкий, нежный, протяжный (о голосе)
Сахалыы сыыйыллаҕас, намыын, хайдах эрэ иһиттэн имигэс ырыа сүрэххэр кутуллар. Н. Лугинов
Кини Николай Денисович сыыйыллаҕас бытаан куоластааҕын ахтар. Н. Габышев
«Здравствуйте!» — диэн мааны ыалдьыт сыыйыллаҕас, нарын куолаһынан дорооболосто. Д. Таас

туохт.
1. Силистэнэнмутуктанан олохтоохтук үүн, үөскээ, тэний; үүнэн-сайдан таҕыс, туругур. ☉ Вырастать, цвести, укоренившись; здравствовать, процветать
Онтон ыла Бэһиэлэйэп аймаҕа эмиэ кэнчээрилээн, байан-тайан сириэдийэн испит. Амма Аччыгыйа
Хас биирдии киһи үйэтигэр, муҥ саатар, биирдии маһы олордоро буоллар, уонунан мөлүйүөн мас сириэдийэ үүнүө этэ. И. Федосеев
Улуу Сайылык арҕаа баһыгар ыал бөҕө сириэдийэн олорбут. Багдарыын Сүлбэ
2. көр сирэлий
1.
Виктор өһөстүҥү харахтара киэһээни быһа эмиэ үөрүү кыымынан сириэдийэ умайаллара. Далан
Чох күлгэ көмүллэ сытан, Үрдэххэ сириэдийэр. Баал Хабырыыс
Онон-манан өссө даҕаны умайан бүппэтэх бэрэбинэлэр сириэдийэ сыталлара. И. Сосин
3. көсп., фольк. Элбэх буолан тоҕуоруй, кэккэлээ (биир тэҥ предметтэр тустарынан). ☉ Быть собранным, сосредоточиваться в одном месте (о большом количестве однородных предметов)
Сиэдэрэй сэп диэн Сириэдийбэтэх сирэ буолла. П. Ойуунускай
Сэттэ сииктээх Сиитик оҥочолоох Манна сириэдийбит, Аҕыс туостаах Дьалыс тыылаах Манна ааҥнаабыт. Күннүк Уурастыырап
Силээн чараҥ быыһыгар Сиэллээх ситии симэхтээх Сири иһит сириэдийдэ. С. Васильев

туохт.
1. Кими, тугу эмэ өйүүргүн көрдөрөн сөбүлүүр, сөпсөһөр, биһириир санааҕын биллэр. ☉ Выражать одобрение чему-л., полное согласие с кемчем-л.
Илиилэрин оргууй өрө уунан, эйэҕэстик мичээрдээн, кинилэр Ийэ дойдуну, бар дьону эҕэрдэлээбиттэрэ. Амма Аччыгыйа
Кулууп саалатыгар толору мустан олорор дьон дорҕоонноох ытыс тыаһынан эҕэрдэлии көрүстүлэр. М. Доҕордуурап
Бу да дьаһалы нэһилиэнньэ эҕэрдэлии көрсүбүтэ. «ХС»
«Аа, табаарыс Аллахов, сирэй бэйэтинэн!» — эҕэрдэлии тоһуйда бэрэдэбиэс. Н. Заболоцкай
△ Кимниин эмэ көрсөн дорооболос. ☉ Приветствовать кого-л. при встрече. Поповтаах Иванов тэҥҥэ эҕэрдэлээн, биирдэрэ дириҥник киҥинэйдэ, биирдэрэ хатаннык чаҕаарыйда: «Үтүө күн! Үтүө сарсыарда!» Амма Аччыгыйа
«Үтүө киэһэ!» — диэн эҕэрдэлээбитэ буола-буола, кини Оксанаҕа утары кэлэн илиитин ууммута. Суорун Омоллоон
«Утро доброе!» — кинигэ кыбыныылаах Виноградов учуутал киирэн остуораһы эҕэрдэлээбитэ. Ойуку
2. Кими эмэ (хол., туох эмэ бэлиэ күнүнэн, ситиһиитинэн) биһирииргин, хайгыыргын үтүө сыһыаннаахтык биллэр. ☉ Приветствовать кого-л. по случаю какого-л. приятного, радостного события, поздравлять
Уой, Никита, здравствуйте! Кыайыыгынан эҕэрдэлиибин! Н. Лугинов
«Эһигини эҕэрдэлиибин Саҥа дьылынан, саҥа дьолунан», — диэбитэ. Л. Попов
Бу муус устар сырдык, намыын сарсыардатыгар төрөөбүт күҥҥүнэн эҕэрдэлиибин. В. Титов
Учуутал күнүнэн күндү киһибин Мария Петровнаны эҕэрдэлиэхтээхпин. ССС ОББ

I частица 1. утв. ээх, ээ, ээ-э, сеп, оннук; все пришли? — Да бары кэллилэр дуо?— Ээ-э; да, конечно ээ, оннук; 2. вопр. (разве) тыый, ноо; он уехал.— Да? А я и не знал кини барбыт.— Ноо? Оттон мин ону билбэккэ хаалбыппын дии; 3. усил. ээ, ама, кэм; да не может быть? ээ, ама оннук үһүө?; да ну его! ээ, баҕайыны!; что-нибудь да останется туох эмэ кэм хаалыа; 4. (кстати; действительно) кырдьык даҕаны, арба (даҕаны) өстүбэһи; да, ещё одна новость! арба даҕаны, өссө биир сонун!; 5. в сочет. с гл. (пусть): да здравствует туругурдун; да славится айхалланнын; да здравствует наша доблестная Советская Армия! туругурдун бипиги килбиэннээх Советскай Армиябыт!

I союз
то же, что «и». Однажды лебедь, рак да щука..
I частица
1. Ээх, сөп, оннук. Ты принес краски? Да принес. 2. Ыйытыыга туттуллар тыл. Ты пионер, да? 3. Эҕэрдэлииргэ, баҕа санааны этэргэ туттуллар. Да здравствует 1-ое Мая! Да будет так!

1. союз да, уонна
2. частица ээ, ээх
все пришли? Да - бары кэллилэр дуо? ээх, ыраатта, өр буолла

1. туохт.
2. Сатыы хааман эбэтэр туохха эмэ олорон кэл, бар, сыҕарый. ☉ Идти, ходить, передвигаться (вплавь, вброд, на чём-л.)
   Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
   Ойуурга мас тосторо иһиллэр. [Тимэппий:] Бай, хайа, туох тыаһыыр! [Өрүүскэ:] Ээ, сүөһүлэр сылдьаллар ини. Күндэ
   Уон кылаас үөрэхтээх, эдэр, доруобай киһи ама тиэхиньикэни өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
   △ Ыраах сиринэн тэлэһий, айаннаа. ☉ Ездить, странствовать, путешествовать (по отдалённым уголкам, городам, странам)
   Уон улууһу кэрийэ сылдьаммын, түүннэри-күннэри талкы маһыгар таҥнары холкуллан, өрө битийэн, күүһүм-күдэҕим быһынна. П. Ойуунускай
   Бэл, биһиги, ыраах Саха сирин дьонноро, киниэхэ [Украинаҕа] тиийэн сымнаҕас салгынынан тыынарбыт, куораттарыгар сылдьарбыт. Суорун Омоллоон
   Кини [Белов] айаҥҥа сырыттаҕына, Ленинградка хаалбыт кэргэнэ, кыыһа ньиэмэс буомбатыгар түбэһэн өлөллөр. Софр. Данилов
   △ Кылгас кэмҥэ ханна эмэ (хол., ыалга) киирэн аас. ☉ Нанести визит кому-л., навестить кого-л., зайти ненадолго куда-л. [Дьаакып:] Ким да кэлэ сылдьыбата дуу? А
   Сыромятникова. Маайа сырытта. Ийэм ону чэйдэтэн баран, билигин соҕус тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
   [Татьяна Ивановна:] Хайа бу сылдьыбат бэйэҥ хайдах таарыйдыҥ? Олор, уоскуй. С. Ефремов
3. Ханна эмэ баар буол. ☉ Находиться, пребывать где-л. Үөрэххэ сырыт. Үлэҕэ сырыт
   □ Кини хамнаска сылдьан, үс сылы быһа аттары бэрийэн тахсыбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Манчаары уон сэттэлээх сааһыгар, саас кус ыта сылдьан Арҕаа Бэкэҕэ киирбитэ, биир атыыр үөрэ сылгылар ньиргийэн тураллар эбит. МНН
4. Баар буол, тыыннаах буол. ☉ Жить, существовать, здравствовать (быть, иметься)
   «Аны даҕаны Сиргэр-дойдугар, дьоҥҥор-сэргэҕэр кэлэн дьаарбайар буолаар. Этэҥҥэ сырыт», — диэн алгыы хаалбыттара. Далан
   Икки чыркымай кэккэлэһэ устан от саҕатыгар кэлбиттэрэ. Мин ыппатаҕым. «Эрэйдээхтэр сылдьыҥ», — диэбитим, туран кэлбитим. Суорун Омоллоон
5. Ханна эмэ баар буол, ууруллан (угуллан) сыт (кыра мал-сал туһунан). ☉ Быть, пребывать, находиться где-л. (о каком-л. предмете, вещи)
   Биир алтан харчыны сиэппэр илдьэ сылдьыбытым суох. П. Ойуунускай
   Кини [былыргы саха] уота ытыс быһаҕаһын саҕа кыалыгын иһигэр сылдьара. Суорун Омоллоон
   «Сэбиэт илиитигэр икки тыһыынча харчы баар буолуох тустаах, бу харчы кимиэхэ сылдьар?» — диэн суруксуттан Баһылайап ыйытта. Күндэ
6. Чопчу ханнык эмэ сиртэн кэл; ханнык эмэ сиртэн төрүттээх буол. ☉ Прибывать из каких-л. мест; быть родом из каких-л. мест. Бүк түһэн иттэ олорбут Семён Иванович ити ыйытыы киниэхэ туһаайылларын билэн: «Куораттан сылдьабын», — диэтэ. Т. Сметанин
   «Убаай! Эн аултан сылдьаҕын дуу?» — Абдуркулла ыйытар. Эрилик Эристиин
   Дьиэлээх дьахтар олорбохтоон баран: «Хайа диэкиттэн сылдьаҕын?» — диэн ыйытта. Н. Заболоцкай
7. Күн аайы эбэтэр кэмиттэн кэмигэр ханнык эмэ тэрээһиннэргэ кэлэн барар буол. ☉ Посещать каждый день или периодически какие-л. мероприятия, заведения
   Мин ол ыалга эбэбин кытта олорон хааллым, орто кыыстарын кытта оскуолаҕа сылдьар буоллум. Амма Аччыгыйа
   «Арзамас» диэн литературнай уопсастыбаҕа сылдьар. А. Пушкин (тылб.)
8. Дьон өйүгэр-санаатыгар сүппэттии сөҥөн хаал. ☉ Осесть, сохраниться (в памяти, в сердце, на устах у кого-л.)
   Ол үҥкүүлэрин, тойугун сорох тыллара бар дьон уоһугар оччотооҕута сылдьара. С. Зверев
   Эн астаан саламаат сиэппитиҥ Саас-үйэ санааҕа сылдьара. Эллэй
   Өр да эн сүрэхпэр сырыттыҥ, Кыталык ырыатын тылыныы. П. Тобуруокап
9. 1. көмө туохт. суолт. -ыы, -а сыһыат туохтуурдарга сыстан көмө туохтуур быһыытынан туттуллар, хайааһын өр соҕустук эбэтэр өрүү оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастием на -ыы, -а основного глагола используется как служебный глагол, образующий видовую форму глагола со значением длительности или постоянства действия
      Харытыана эрэйдээх, ол-бу тыаһы иһиллээн кэбиһэ-кэбиһэ, отоннообута буола сырытта. П. Ойуунускай
      Уум уҥуоргу өттүгэр хас да кус аһыы сылдьара көһүннэ. Т. Сметанин
      Петя дьаарбайа сылдьан, биир моҕотойу хаппыт мутугунан быраҕан, сыыһан кэбистэ. М. Доҕордуурап
10. хоту дьөһүөлү кытта холбуу туттуллан «биир суолу тутуспуккунан эбэтэр ким эмэ ыйыытынан салайтаран тугу эмэ гын» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с послелогом хоту выражает значение «следовать чему-л.». Төрөппүттэрэ этэллэрин хоту сылдьар
    □ [Дьаакып:] Ол кэриэтэ талбытын хоту сырыттын. А. Софронов
    Ити тугу-тугу лахсыйар суруккутуй? Мин хаһан кулаахтар тылларын хоту сылдьыбыппыный. Күндэ
    ♦ Сылдьар ыалдьыт, хонор хоно- һо — хонор хоноһо, сылдьар ыалдьыт диэн курдук (көр хоноһо)
    [Булумдьу] быһатын, иитиллибит дьонугар сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо буолбут. Л. Попов. Ээх хоту сылдьар — барытын, барыларын кытта сөбүлэһэр. ☉ Со всем и всеми согласный. Ээх хоту сылдьар киһи