м. прям., перен. ырай; рай земной ырай дойдута.

сущ
(мн. ч. нет)
(земной шар) аан дойду, (отсутствие войны) эйэ

в разн. знач. шар; сир шара земной шар; салгын шара воздушный шар; оонньуур шар надувной шарик (игрушка).

прям., перен. рай Ц райский; ырай олоҕо райская жизнь; сирдээҕи ырай земной рай; ырайга таҕыс = уст. попадать в рай.

м. в разн. знач. шар; земной шар Сир шара; воздушный шар салгын шара; поверхность шара мат. шар ньуура.

ж. 1. иҥээһин; юбка в складку иҥээһиннээх дьууппа; 2. (морщинка) мыччыстаҕас; глубокие складки на лбу сүүһүгэр дириҥ мыччыстаҕастардаах; 3. геол. дьапталҕа; складка земной коры Сир хаҕын дьапталҕата.

м. (приветствие, привет) бокулуон, эҕэрдэ; передать поклон кому-л. кимиэхэ эмэ бокулуонна тириэрт; # земной поклон рел. бокулуоннаа; идти на поклон көрдөһө бар; он на поклон ни к кому не пойдёт кини кимтэн да көрдөһө барыа суоҕа.

аат., геол. Тыал үрэриттэн сир ньуура улам-улам уларыйыыта. ☉ Процесс изменения земной поверхности под воздействием ветра, выветривание
Тыал, син эмиэ уу курдук, сир айылҕатын уларытан сүүнэ үлэни оҥорор. Геологтар бу процеһы тыалырҕааһын диэн ааттыыллар. ЭМ КТК

с. тардыһыы, тардыы (эттиктэр бэйэ-бэйэлэригэр тардыпыылара); земное притяжение Сир тардыыта.

в разн. знач. сфера; сир сферата астр, земная сфера; оҥорон таһаарыы сферата сфера производства.