знойный; палящий; сыралҕаннаах куйаас зной; сыралҕаннаах күн палящее солнце.

жара, зной || жаркий, знойный; күнүскү куйаас дневной зной; куйаас сайын жаркое лето.

даҕ. Олус итии, уотунан салыыр (күн уотун, куйаас туһунан). ☉ Знойный, жаркий (обычно о солнце)
Оргуйар кумахтаах куйаарга Үнүрүүн мин бара сырыттым, Онно кутаалай куйааска Утаттым да этэ, утаттым. Л. Попов
Өстөөх халҕаһата кутаалай уотунан Саба тибиирэн чугаһаан кэлэр. А. Михайлов (тылб.)

туохт. Көҕөрөн көһүн (киэҥ сир уҥуоргу өттө сайыҥҥы ыраас, былыта суох күҥҥэ). ☉ Синеть, голубеть (о противоположной стороне широкой местности — напр., долины, реки — в летний ясный знойный день)
Маҥан Тумул үрдүттэн соҕуруу диэки көрдөххө, көнньүөс торҕону тиирэ тарпыт курдук, күөх унаар буолан күдэриктэнэн көстөр. Күннүк Уурастыырап

I
сырылаа I диэнтэн холб. туһ. Элбэх ат туйаҕын тыаһа кучугуруур, сыарҕалар сырылаһаллар. Амма Аччыгыйа
Эйигинэ суох Сыыдам наарталар Сыыйылла сырыласпаттар. П. Тобуруокап
Үрэх сүүрдэр, сотору буолаат, кынаттар тыастара сырыластылар, суугунастылар, быһа охсон аастылар. «ХС»
II
даҕ. Быстыбакка биир кэм «сырр» гынар тыастаах. ☉ Шипящий; трескучий; знойный
Санаабар, аамдаам ахсынньы Сырылас тыына сыһыйбыта. Р. Баҕатаайыскай
Сырылас куйаас да сатыылаатын, Сылдьыам атах сыгынньаҕын! С. Тарасов
Кынат тыаһа сырылас. «ХС»

I становиться знойным, жарким; күн куйааран эрэр день становится жарким.
II петь, кричать (долгое время) заливаться; күнү быһа куйаарар он заливается весь день.

1. даҕ.
2. Чараас ньалака былыттаах, онон чаҕылхай күнэ суох, бүтэй куйаас (күн), хараан (түүн). ☉ Знойный, но без яркого солнца из-за слабой и сплошной облачности (день), теплая облачная ночь (летом)
   Буһурук киэһэ буолан оҥоойу даҕаны олустаата, киһини сатаан тыыннарбат үлүгэрэ. Болот Боотур
   Өлбүтэ ырааттар да мин өйбөр Өлбөтөх эдэр атаспын От ыйын буһурук түүнүгэр Ахтан мунчаарар чаастаахпын. С. Данилов
   Буһурук киэһэ буолбута, итииттэн киһи тыына-быара ыгыллара. М. Горькай (тылб.)
3. Туманнаах эбэтэр буурҕалаах-тибиилээх (кыһыҥҥы күн, түүн туһунан). ☉ Туманный или метельный (о дне или ночи в холодный период года)
   Будулҕан, Буһурук күннэргэ, Буурҕалаах хотугу түүннэргэ Буур таба, ыт көлө аттанан Бурҕаҥнас тымныыны быыһынан Бэрдээҥкэ саалары сүкпүппүт, Биэлэйи муораҕа үүрбүппүт. С. Тимофеев
   Биһиги, хотугу сир уһун кыһыннаах, буһурук халлааннаах айылҕабыт тиллиитэ ордук омуннаах, балысхан. «ХС»
4. түөлбэ. Ситэ буһарыллыбатах, сүүрүҥүй (хол., эт, балык). ☉ Недоваренный, сыроватый (о мясе, рыбе). Буһурук эт. Буһурук амтан
5. аат суолт.
6. Бурдук, отон буһар куйаас, итии кэмэ. ☉ Жаркая, знойная пора — время созревания хлебов и ягод
   Бурдук, отон ситэр, буһар Буһурукка киэмсийэн. АХС. Тэҥн. буһук
7. Күүстээх тыаллаах хаардаах күн. ☉ С сильным ветром, со снегом и вьюгой (день)
   Уон үстээхпэр ахсым ат арҕаһыгар Сылгыһыт буоламмын сыстыбытым, Күһүҥҥү халлаан хараҥа буһуругар Хаарга, халтарааҥҥа хаамтарбытым. Н. Босиков
   ◊ Буһурук куйаас — бурдук буһар куйааһа: былыттаах итии күн. ☉ Облачный, но знойный день
   Сайыҥҥы буһурук куйаас күн. И. Сосин
   Биһиэхэ тымныыбыт бытарҕан, Биһиэхэ буһурук куйаас. Ол иһин сүрэхпит амарах, Ол иһин майгыбыт сайаҕас. Кустук. Тэҥн. бүтэй куйаас

туохт.
1. Олус итий (сайыҥҥы куйаас туһунан). ☉ Сильно припекать (о летнем солнце). Уот куйаас буһуруктуйан Сиикэй эт буһар; Комиссар, табаарыс Коган, Бөҕүн-саҕын устар. Күн Дьирибинэ
2. Болоорхой буол, болооруй (тымныы туман туһунан). ☉ Стать густым, сгущаться (о зимнем тумане)
Үөһэ диэки таҕыстар тахсан испиттэрэ. Ол аайы, дьиэ-уот элбээн, бөһүөлэк чугаһаан буолуо, туман эмиэ хойдон, буһуруктуйан барбыта. В. Яковлев
3. Чуолкайа суох дьиримнээн көһүн (хол., куйаас күҥҥэ саҕах, киэҥ сир уҥуоргута салгын хамсыырыттан, дьэргэлгэнтэн). ☉ Виднеться не очень ясно (напр., о горизонте в знойный день из-за сильных восходящих потоков воздуха)
Василий Петрович куйаастан буһуруктуйан көстөр саҕахтар диэки көрбөхтөөн ылбыта. «Кыым»
4. Бэрт кыратык суһуктуй (халлаан сырдаан эрэрин туһунан). ☉ Начинать рассветать
Хаар астан, буһуруктуйа сырдаан эрэр халлааҥҥа котлован кураанахсыйан, дьэки-курус буолан аҥайан көстүбүтэ. В. Яковлев
5. Саҥардыы буһа быһыытый. ☉ Начинать вариться, созревать. Эт буһуруктуйа буспут. Бурдук буһуруктуйан эрэр
6. Ардахха хотторон сытый, бус (кэбиһиилээх от). ☉ Подопреть (о стоге сена, прибитом дождем)
Буһуруктуйа буспут от. ПЭК СЯЯ

1. («й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) аат. Сайын түһэр итии, сырайар салгын. ☉ Жара, зной
   Куйаастан ыгыллыбыт мутукча сыта минньигэстик аҥылыйар. Эрилик Эристиин
   От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан, лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап
   Сыралҕан куйааска буһан сирэлиспит-боролуспут отчуттар кэпсээни бэркэ кичэйэн, биһирээн иһиттилэр. А. Бэрияк
2. даҕ. суолт. Итии, суостаах, уотунан сырайар салгыннаах. ☉ Жаркий, знойный
   Куйаас күммүт сырылас, Кумаар, бырдах быыгынас. Күннүк Уурастыырап
   Куйаас күммүт сыралыйар Кутаа кыымнаах уотунан. А. Абаҕыыныскай
   ◊ Бөтүрүөп куйааһа — сайыҥҥы муҥутуур куйаас күннэр (от ыйын 10–15 күнэрэ). ☉ Самые жаркие летние дни (10–15 июля)
   Бөтүрүөп куйааһын кэнниттэн окко киирэллэр. Буһурук куйаас көр буһурук. Буһурук куйаас буолла, Будьур солко долгуйда. С. Васильев
   [Тирэхтэр] Буһурук куйаастан куттаммакка, Дьоролдьуйа үүммүттэр. И. Федосеев
   Бүтэй куйаас көр бүтэй II. Атырдьах ыйынааҕы бүтэй куйаас күн этэ. Бүтэй куйаас сатыылаата. Күрүлгэн куйаас — аһара итии. ☉ Очень жаркий, палящий
   Бэс ыйын эргэтинээҕи сайыҥҥы күрүлгэн куйаас күн. Күннүк Уурастыырап. Күрүлгэн куйаастаах күөх халлаан, …… Аттартан көлөһүн таммалаан Сибэкки үрдүгэр хаалбыта. «ХС»
   Өҥүрүк куйаас көр өҥүрүк. Өҥүрүк куйаас тыыннаах, Үүт таас олбохтоох... Үрүҥ Аар тойон... Өксөкүлээх Өлөксөй
   Өҥүрүк куйааска күнү быһа үлэлээн тириппит-хоруппут. ГИП КДь
   Биирдэ сайын өҥүрүк куйаас сатыылаан ахан турдаҕына, Орто Азияттан биһиэхэ биир ыалдьыт кэлбитэ. «ХС»
   Уот куйаас көр уот. Ардаҕы аны быыстала суох уот куйаас күннэр солбуйбуттара. Н. Заболоцкай
   ср. тюрк. куйааш, койаш ‘солнце; жара’