1. прич. от палить I; 2. прил. сыралҕаннаах; палящие лучи солнца күн сыралҕаннаах сардаҥалара.

туймаар диэнтэн хай
аата. Сыралҕаннаах Туймаарыылар Уон аҕыстаах Сааска бааллар. И. Гоголев

прил. 1. (горячий, вызывающий ощущение жжения) уоттуу хаарыйар, сыралҕаннаах; жгучий мороз уоттуу хаарыйар тымныы; 2. (мучительный) уоттуу хаарыйар, аһыы-лаах-абалаах, сытыы; жгучий стыд уоттуу хаарыйар саат; жгучие слёзы аһыылаах-аба-лаах харах уута; # жгучий вопрос наһаа сытыырхайбыт боппуруос; жгучий брюнет чой хара киһи.

хаххалаа диэнтэн дьаһ
туһ. Кырдьык кимиэхэ да балыйтарбат, сырдык туохха да хаххалаппат, ньургун сүрэх туохтан да, кимтэн да дьулайбат. Амма Аччыгыйа
Баанньык сыгынньахтанар хоһо кыараҕас, тас өттүнэн муус түннүктэрдээх, иһигэр биир таастаах арааманы мууһа уулбатын диэн хаххалата ууруллубут. Эрилик Эристиин
Сыралҕаннаах Сырдык күҥҥүтүн хаххалатымаҥ! С. Васильев

1. (раскалённый воздух) итии, куйаас, сыралҕан; от печи несло жаром оһох сыралҕаннаах этэ; 2. разг. (горячие угли) чох; выгрести жар из печи оһохтон чоҕун хаһыйан таһаар; 3. (повышенная температура) эт итийиитэ, эт умайыыта; у ребёнка жар оҕо этэ итийбит; его бросило в жар кини этэ умайар; 4. перен. (рвение, пыл) омун, уох, төлөн; работать с жаром омуннаахтык улэлээ; # как жар горит уоттуу чаҕылыйар; поддать жару эбии күөртээн биэр; чужими руками жар загребать погов. туспа киһи илиитинэн итии чоҕу хостоо, тиитин охторторон, тииҥин ичигэстээ.

даҕ.
1. Алгыс этиллэр, анаан-минээн алгыс туһаайыылаах. ☉ Достойный благопожелания; обращенный со словами благопожелания. Былыргы дьон тугу барытын алгыыллар, туох барыта алгыстаах дииллэрэ. Саха фольк.
2. Алгыһы этэринэн биллэр, алгыһа тиийимтиэтинэн аатырар. ☉ Известный своим мастерством говорить слова благопожеланий; славящийся действенностью своих благопожеланий. Эллэй Боотур тимир, мас ууһа, алгыстаах, бары үрүҥ айыылары алҕааччы. Саха фольк.
3. көсп. Дьоллоох, уйгулаах; бары өттүнэн санаабыт курдук үчүгэй. ☉ Благословенный, благодатный
Эрэйдээх-буруйдаах Икки атахтаах Эрэли-итэҕэли эргитиэҕэ, Алгыстаах олоҕу аҕалыаҕа, Аан дойдуну абырыаҕа. П. Ойуунускай
Ыалдьыбыты чэбдигирдэр сыралҕаннаах күннээх, аан дойдуга аатырбыт, алгыстаах дойду Крым кытыла буолар эбит. Амма Аччыгыйа
Баай-тойот былааһын сууһаран, Батталы-албыны суулларан, Аан дойду алгыстаах үйэтин Аан бастаан биһиги аспыппыт. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Олус эрчимнээхтик түргэнник элэстэнэн кэл-бар; үөрэ-көтө сырыт. ☉ Энергично, быстро, шумно двигаться (появляться, исчезать); быть жизнерадостным
«Дорообо, Иван, бу хантан көтөн-мөҕөн кэллиҥ?» — оонньуу-күлэ тоһуйда Александр. М. Доҕордуурап
Эргиллиэм иннинэ эдэр кыыс элэстэнэн ааста, даамба диэки дайан эрэрдии көтө-мөҕө турда. «ХС»
2. Мэһэйи алдьатан көҥүл сүүрүгүр (өрүс, үрэх туһунан). ☉ Прорвать препятствие (напр., плотину, дамбу) и нестись дальше (о реке)
Үрдүк күргэ ньыгыл сыттыгын көҥү охсон, [үрэх] көҥүл көтө-мөҕө көччүйбүт. С. Федотов
3. Мүччүрүйбэккэ кэмигэр баар буол (дьыл кэмэ кэлэрин туһунан). ☉ Наступать неумолимо (о временах года)
Сыралҕаннаах сылаас сайын кэнниттэн, куолутунан көрдөөх-нардаах күһүн көтөнмөҕөн кэлбитэ. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Туохтан эмэ араҕыс, арахсан, туллан кэл. ☉ Отделяться, разъединяться, отрываться от чего-л.
Хонууттан, сыһыыттан хомурах хаар хоҥнон, сыралҕаннаах күн уотугар сылгы, ынах сыламнаан сытар, …… ичигэс күннэрэ кэлэллэр. Н. Якутскай
Сыбах хоҥнон түстэ. Амма Аччыгыйа
Кинигэ таһа хоҥнубут. Өрүс мууһа хоҥнубут. ЯРС
2. кэпс. Хантан эмэ айаҥҥа тур, аттан. ☉ Трогаться с места; отправляться в путь
Серёжа сибилигин сөмөлүөттэн түһээт, саҥа хоҥнон эрэр куораттыыр оптуобуска ойон киирдэ. Н. Лугинов
Бүгүн барар буоллахпытына, хоҥнорго уолдьаста. Р. Баҕатаайыскай
Хата сүүр, борохуоттара хоҥнон эрдэҕэ буолуо. Дьүөгэ Ааныстыырап
ср. др.-тюрк. хоҥур ‘вырывать, выдёргивать’

даҕ.
1. Итиинэн суоһуур, сыралҕаннаах. ☉ Пылающий жаром, жаркий, горячий
«Хата, бэйэҥ туран Хатан суостаах оһоххор Хардаҕаста бырах эрэ», — диэтэ. П. Ядрихинскай
Уот диэки өттүлэрэ олус суостаах — эттэрин сии сыһар, нөҥүө өттүлэрэ — тоҥор. Н. Заболоцкай
«Уус тыл охтооҕор сытыы, көмүөллээҕэр күүстээх, уоттааҕар суостаах», — эмээхсин бэрт итэҕэтиилээхтик эҥээриттэ. «ХС»
2. көсп. Кутталлаах, дьулаан. ☉ Внушающий страх, страшный
Ама саа-саадах ыҕарҕана суоҕун иһин, хайаатар да суостаах күннэр кэлэн тураллар ээ... П. Ойуунускай
Баар эбит олоххо Суостаах мүнүүтэ: Сүрэҕи муомахтыыр Санаа түһүүтэ. С. Данилов
Кулгааҕар биир кэм: «Абырааҥ! Өл-лүүм!» — диэн суостаах тыллар чуҥкунууллара. И. Федосеев
3. көсп. Уордаах, кырыктаах. ☉ Грозный, суровый, гневливый
Додор кулуба дьон кэпсээнинэн буоллаҕына, хайа да былыргы саха тойотторуттан, баайдарыттан ордук суостаах, ордук баттыгастаах …… киһи эбитэ үһү. Саха фольк. Кини бэрт суостаах, кыыһырымтаҕай, бэрт ылыгас тээтэ этэ. А. Софронов
Биирдэ ол суостаах хотун Киргиэлэй Дьөгүөрэптээххэ хонуох буолбут сураҕа иһилиннэ. Дьэ сүлсүлгэн бөҕө буола түстэ эбээт! Амма Аччыгыйа

I
туохт.
1. Үөһэттэн таҥнары дьулурҕатык сыыр устун туох эмэ тэрилгэ олорон, анньынан (хол., салааскаҕа, хайыһарынан) эбэтэр төкүнүйэн түс. ☉ Скатиться с горы на большой скорости
Оҕонньор сыыһа туттан, уолу үрдүнэн сырылыыр. Күннүк Уурастыырап
Очурдарга охсулла-охсулла, сыыры таҥнары сырылаан түһэн истим. Т. Сметанин
Турар очуостар төбөлөрө Тохтон суулуннулар, Сытар сындыыс хайалар Сырылыы тоҕуннулар. П. Ядрихинскай
Сыыры таҥнары хайыһар сыыйылла сырылаата. АЕ СТ
2. көсп. Олус күүскэ итий, куйааһыр, сыралҕаннаах буол (хол., куйаас күн туһунан). ☉ Излучать жар, пылать жаром, быть очень жарким, знойным
Куйаас түһэн сырылаан эрэр. Н. Заболоцкай
Көхсүнү кэҥэтэр көй куйаас түһэн сырылаабыт. Н. Түгүнүүрэп
От үүммүт даҕаны, Уот куйаас сырылыыр! Аһыҥа баҕайы Хотуурун сытыылыыр. Баал Хабырыыс
II
1. тыаһы үт. туохт. Быыстала суох биир кэмник «сырр» диэн эрэр курдук тыаһы таһаар. ☉ Шипеть, шкворчать; трещать
Кус кынатын тыаһа сырылаан кэлэн уҥуор от саҕатыгар түһэн кэбистэ. Суорун Омоллоон
Сотору чаанньык оргуйан сырылаата. С. Никифоров
Сылабаар оргуйан буруолаата, Алаадьы буһан сырылаата. С. Васильев
2. көсп. Олус күүһүр, чуҥкунуур тыастаах буола дөйүөрэ тоҥ (тымныыны, тымныы салгыны этэргэ). ☉ Звенеть, трещать (о морозе)
Халлааммыт тымныыта сырылаан Аан туман оргуйа турбута. Эрилик Эристиин
Тоһуурга сытааччылар …… тыыннахтарына, тымныы сырылыыра эрэ иһиллэр. В. Протодьяконов
Кыһыҥҥы ыыс-быдаҥҥа киһи тыына сыыгыначчы сырылыыра оту ыһан эрэр тыаска холонор. КНП КУуА
ср. кирг. шырылда ‘трещать, шуршать, журчать’, каракалп. шырылдау ‘пищать, издавать писк’, сырылдау ‘клокотать (в груди, в горле)’