сыралый диэнтэн бэй., атын
туһ. [Өрүүскэ ийэтэ] күнү быһа итии оһоххо сыраллар. А. Сыромятникова
Витя күн уотугар сыраллыбыт атахтара күөл диэки түргэнтүргэнник ибигирии турдулар. Н. Заболоцкай

кылбачый диэнтэн тиэт
көрүҥ. Мойот тутан олорор маһа ибигирии түстэ, биир күстэҕи өрө охсон таһаарда, күстэх үрүҥ көмүс уорҕатынан күн уотугар өрө тырыбынаан кылбачыйбахтаан төлө түһэн, уу түгэҕэр түһэн хаалла. Т. Сметанин

туохт. Уһуу-уһуу кылгаан көһүн. ☉ Быть, казаться то длинным, то коротким, вытягиваться-укорачиваться
Бэл, күлүгүм хааман истэхпинэ, Остуоруйа аптааҕыныы уһууркылгыыр. И. Гоголев
Хаас моонньо, тумса, кыната уу долгунугар уһаан-кылгаан ибигирии хамсаата. Н. Заболоцкай

тыаһы үт. туохт. Таҥалайыҥ тыастаахтык ибигириэр диэри күүскэ айаххынан салгыны эҕирийэн ыл. ☉ Сильно вдохнуть через рот воздух, заставляя шумно вибрировать мягкое нёбо, всхрапнуть. Оҕонньор тыастаахтык хаҥсырыйан ылан баран силлээн палк гыннарда

аат. Киһи ытыһа харыны кытта холбоһор сүһүөҕэ. ☉ Запястье
Биһиги киһибит түһүлгэ ортотугар, тустар сиргэ, киирэн сыгынньахтанар. Сүбэһит-амаһыт үксүүр. Тобугун, тоҕоноҕун, бэрбээкэйин, бэгэччэгин сүһүөхтэрин күөх отунан дэлби анньаллар. Күннүк Уурастыырап
Өкүлүүн кэлэр тыам саҕатыгар икки бэгэччэгин ырбаахытын сиэхтэригэр хардарыта уган баран, дэлби титирээн, аллараа уоһа ибигирии тураахтыыра. Амма Аччыгыйа
Үүйэ ачыкытын кэппит, бэрчээккитин бэгэччэгэр тиийэ тардыммыт, килбэчигэс маҥан суумката тоҕоноҕор биэтэҥниир. Л. Попов

көр иттэнэ
Уҥа оронугар иттэни сытан, икки атаҕын хаппахчытыгар өрө тэбэн утуйан барда. Эрилик Эристиин
Буруо арыый үрэллэн барыыта, Витя көрбүтэ - биир кус чугас иттэни түһэн атаҕа эрэ ибигирии сытара. Н. Заболоцкай
Кини [Н.Д. Неустроев] сытар түгэх кыра хоһугар киирбитим - халлаан күөҕэ кырааскалаах уһун синньигэс дьыбааҥҥа дьиэҕэ кэтэр таҥаһынан иттэни түһэн сытар эбит. Н. Габышев
Кини балыыһа эрэсиимин кэспэт, иттэни сытарын кубулуппат, тэтэрээтин икки тобугар өйүү сытан суруйар. СДТА

аат. Үрүҥ көмүстүү килбэчигэс хатырыктаах, уон биэс-сүүрбэ сэнтимиэтир кэриҥэ усталаах кыһыллыҥы лапчааннаах өрүс балыга. ☉ Елец
Талба дьарҕаа тааһынан түгэхтэммит, ырааһынан дьэҥкэрбит «чэпчэки» уутугар алыһар үөрэ тиҥсирийэр, күстэх үрүҥ көмүс ойоҕоһо кылбаҥныыр. Амма Аччыгыйа
Дьиэлэргэ баар оҕо, дьахтар барыта, сырсан киирэн, талах иһиттэргэ суокур, чыыр, уомул, күстэх балыктары таһаллара. Болот Боотур
Мойот тутан олорор маһа ибигирии түстэ, биир күстэҕи өрө охсон таһаарда. Т. Сметанин
ср. хак. күскүс ‘ленок’

I
тэлибирээ диэнтэн холб. туһ. [Хатыҥ сэбирдэхтэрэ] үөрбүт-көппүт курдук, дьиэрэҥкэйдии, тэлибирэһэ турдулар. Софр. Данилов
Туһахтарга субу аҕай иҥнибит икки хабдьы ыарҕа быыһыгар өрө тэлибирэстилэр. Болот Боотур
Талахха саспыт чыычаахтар хат төннөн кэлэн, көтө-көтө түһэн тэлибирэстилэр. «ХС»
II
Биир кэм тэлибирии, ибигирии хамсыыр. ☉ Трепещущий, дрожащий
[Арыгы] Дьороҕор сотолооҕу Токур уҥуохтуур, Тэлибирэс бэйэлээҕи Тэллийэ оҥорор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Махтанабын эһиэхэ, мааны хатыҥнарбар, Тэлибирэс сэбирдэххит сипсиэригэр. М. Ефимов
Таҥара кыраабыт маһабын, Тэлибирэс тэтиҥмин. М. Тимофеев

1. үрэй диэнтэн бэй. туһ. Өлүү түбэлтэлээх сүүрүккэ дэлби халкыҥнаан, тоһоҕолоро били холбооттообут хаптаһыннарын кыайан туппакка, болуоттара үрэллэн барбыта. И. Федосеев
   Үрэҕи туоруур суон бэрэбинэ муоста эргэрбит, кытыыта үрэллэн хаалбыт, ортото кэдэйбит. А. Сыромятникова
   Маша аргыый туран олордо. Үрэллэн хаалбыт баттаҕын өрө анньынна. М. Доҕордуурап
2. Ыһыллан-тоҕуллан эстэн бар, суох буолан хаал (хол., хаһаайыстыба). ☉ Развалиться, разладиться, прийти в расстройство (напр., о хозяйстве)
   [Онтоон Кириисэҕэ:] Аҕыйах хонон баран холкуостара үрэллэн хаалыа ээ, эн ону туох дии саныыгын? Күндэ
   Мин бардахпына саҥардыы тэриллибит дьахталларын холбоһуга үрэллиэҕэ. «ХС»
   Сүҥкэн күчүмэҕэйдэри кыайан сэбиэскэй норуот сэриигэ үрэллибит хаһаайыстыбаны чөлүгэр түһэрбитэ. ЭБТ
3. Тарҕанан, симэлийэн, сүтэн суох буолан бар (хол., буруо). ☉ Развеяться, рассеяться (напр., о дыме)
   Буруо арыый үрэллэн, Витя көрбүтэ — биир кус чугас иттэни түһэн атаҕа эрэ ибигирии сытара. Н. Заболоцкай

туохт. Түргэн-түргэнник, сотору-сотору илигирээн хамсаа. ☉ Трепетать, дрожать мелко, часто
Абырахтана сатаан баран, абырах сиппэтэх, тырыттыбыт ырбаахытын тэллэҕэ ибигирэйэн, оронугар кэлэн «тимис» гынан хаалбыта. И. Федосеев
Оҕото «паапаа» диэбитинэн, мүччү харбатан, сүүрэн ибигирэйдэ. М. Доҕордуурап. Тэҥн. ибигирээ