Якутские буквы:

Якутский → Якутский

идэһэлэнии

идэһэлэн диэнтэн хай
аата. Күһүн идэһэлэнии моһуок буолара. Оҕолор, аһынан, сүөһү өлөрөллүүтүн көрбөт этибит. ТМ ДК

идэһэлэн

туохт.
1. Бэйэ сииригэр анаан сүөһүтэ иит, тут. ☉ Иметь, держать убойный скот для собственного потребления. Өҥ дьыл буолан, быйыл биир идэһэлэннибит. Элбэх оҕолоох дьон идэһэлэннэххитинэ, дьэ, абыраныаххыт
2. Бэйэ сииригэр анаан сүөһүтэ өлөр. ☉ Забивать скот для собственного потребления
Онон балыкка, бытархай булка, түүлээххэ эбэн-сабан дьиэ табатынан идэһэлэнэн, эрэйэ суох олорор кыахтанан барбыттара. Болот Боотур
Охоноонноох бу сайын биир ынаҕы байтаһырдан баран идэһэлэммиттэрэ. Бэс Дьарааһын
Улахан ыалдьыттар - атыыһыттар кэлбиттэригэр тоҥустар таба идэһэлэннилэр. Н. Павлов
3. көсп., кэпс. Кими эмэ дьакый, кыай. ☉ Наказывать кого-л., расправляться с кем-л.. Миигин идэһэлэнэр санаалаах. Саахымакка кинини идэһэлэнним

Якутский → Русский

идэһэлэн=

возвр. от идэһэлээ = 1) забивать скот (для себя); 2) перен. разг. расправляться с кем-л.; миигин идэһэлэнэр санаалаах он намерен расправиться со мной.

Еще переводы:

биэлээ

биэлээ (Якутский → Якутский)

туохт. Биэлээх оҥор, кими эмэ биэнэн хааччый. ☉ Дать возможность обзавестись кобылой. Быйыл таайым биэлээтэ. Эһиги биэлээҥҥит эһиил идэһэлэнэр буоллум

дьыллык

дьыллык (Якутский → Якутский)

аат., таба иит. Үс саастаах көлүллүбэтэх да, мииниллибэтэх да эмис таба. ☉ Трехгодовалый, нагулявший жир олень. Сайын аайы иккилии дьыллыгы идэһэлэнэр

ойуһар

ойуһар (Якутский → Якутский)

аат., түөлбэ. Үс саастаах атыыр тайах. ☉ Трёхгодовалый лось-самец
Кыра ойуһар эрэйдээх эбит, кэлин ситтэҕинэ тыараһалар идэһэлэниэхтэрэ. И. Федосеев
Саһыл Бытык [киһи аата] Дулҕалаах үрэхтэн, икки күн ситтэрбэтэх ойуһарын, үрэх баһыгар ситэн ылан өлөрөн, эттээн-үөллээн сиир. БСИ ЛНКИСО-1938

өлүүлээ

өлүүлээ (Якутский → Якутский)

туохт. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ анаан чаастаан, ирээттээн биэр. ☉ Выделить кому-л. что-л. в качестве его доли, пая
Дьоннорбор үрүҥ эһэм биирдии миэстэтин өлүүлээтим. И. Федосеев
Эһэни сүлэн баран, кыра кулуһун оттон, кыйматыттан үөлэн сиэтибит уонна биир ыппытыгар эмиэ өлүүлээн биэрдибит. Багдарыын Сүлбэ
Идэһэлэммит киһи хайаан да ыалларыгар өлүүлээн бэрсиэхтээх. П. Ламутскай (тылб.)

чаастаа

чаастаа (Якутский → Якутский)

туохт. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ туспа арааран анаа, өлүүлээ, ирээттээ. ☉ Наделять долей кого-л., выделять кому-л. долю, часть чего-л. [Чүөчээски куобаҕын төбөтүн] аҥаарын, куолутунан, Түргэҥҥэ [ыт аата] чаастаата. Суорун Омоллоон
Кыыска оҕонньордоох биир тыһы тиҥэһэни чаастаабыттар. Болот Боотур
Күһүн идэһэлэннэхтэринэ хайаан да «бу Сүөдэрдээххэ» диэн миэстэнэн чаастаан кэбиһэллэр. Е. Неймохов

байтаһырт

байтаһырт (Якутский → Якутский)

  1. байтаһыр диэнтэн дьаһ. туһ. Охоноонноох бу сайын биир ынаҕы байтаһырдан баран, күһүн Маппыайабыс сириттэн быстаран ылбыт сирдэригэр уотан, идэһэлэммиттэрэ. Бэс Дьарааһын
  2. көсп., кэпс. Өрөтөн буорун уоҕун тупсаран биэр (хол., солооһуну). ☉ Давать земле отдых от ежегодного посева (обычно о пашне)
    «Даша солооһуна» диэн ааттанааччыны быйыл биир сыл байтаһырдан баран сэлиэһинэй ыһыллыбыта киһи хараҕа халтарыйар гына үүнэн, көҕөрөн мөлбөйөн көстөр буолла. М. Доҕордуурап
    Сыыһардаах чараҥын хара паарынан байтаһырдан ыһыллыбыта. М. Доҕордуурап
субайдаа

субайдаа (Якутский → Якутский)

туохт. Идэһэлэммит сүөһү хаанын иһиккэ туруоран өһөҕө аллара өттүгэр хаалар гына сөҥүрт; оннук ыраас хааны оһоҕоско кутан буһар. ☉ Выпустить кровь забитой скотины в посуду, чтобы отделить плазму от сгустка; готовить кровяную колбасу из такой отстоявшейся крови
Хааннарын субайдаан, оһоҕоско кутан буһарбыттара, былыргыны эргитэн чоҕочу саллыбыттара. Далан
Максим тайах хаанын төһө кыалларынан холбоччу тутуллубут тириигэ мунньан ылан субайдыыр эбит. Р. Кулаковскай
Дьахталлар хаан субайдыыллара, иһин ырыталлара. «Чолбон»

дьыллаа

дьыллаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Хайдах сайын кэлэрин билгэлээ. ☉ Прогнозировать, предсказывать, каким будет лето (обычно для сельского хозяйства)
Оҕонньоттор ол аайы [кулун тутарга тибии түспүтүгэр] үөрэн сэксэҥнэһэн, быйаҥнаах, өҥ буолаары гынна диэн дьыллыыллара. В. Яковлев
Коля хамсатын тэбээтэ, Сахалыы дьыллыы охсор: Этиҥ бэркэ сааллан эттэ, Ардахтаах сайын буолсу. Баал Хабырыыс
«Хаар халыҥ, саас хатаабатаҕына, уу тахсар буолла», - диэн сааһыттар бэйэлэрин туһаларыгар дьыллыыр идэлэннилэр. «Кыым»
2. харыс т., эргэр. Өлөр, идэһэлэн. ☉ Убить кого-л.; забить скотину. Дьэ, аҕаҕын дьыллаатыҥ дуу? [Оонньоон этии.] ПЭК СЯЯ
[Ынах:] Дьэ мин хотуҥҥа кэриэс этиэхтээхпин, манна өр аһаабытым, хотуммун көрүһүннэрэн баран дьыллааҥ, айылааҕын. Н. Түгүнүүрэп

саарык

саарык (Якутский → Якутский)

I
аат.
1. көр саар III
2
Үҥкүү усталаах туоратыгар билийээрдээн эрэ тахсарга тиийиллэр, …… төгүрүк саарыгы маһынан үт да үт. Э. Соколов
2. эргэр. Сэрэбиэй түһэрэргэ, тардарга туттуллар бэлиэлээх кыра мал (мас, кумааҕы уо. д. а.). ☉ Мелкий предмет, используемый для жеребьёвки
Саарык түспүт сиригэр таҥара дьиэтин туталлар. ПЭК СЯЯ
русск. шарик
II
саарыгын ситэ (толору) — дьиҥнээх киэбин тута, дьиҥнээх киэбин тута ситэрин курдук; толору. ☉ В высшей степени развития (находиться); в полной мере (созреть, развиться — напр., о растениях и животных)
Сааскы өттүгэр саарыкпын толору аһатаҥҥыт, уойдарбын эмиэ сухаһыт үтүөтэ [ат] …… буолан тахсыах этим. М. Доҕордуурап
Күһүн Сэмэнэп саҕана, саарыктарын ситэ уойбуттарын кэннэ, бэрээдэктээхтик билиэт ылан, биирдии тайаҕы идэһэлэммит киһи баар ини. Р. Кулаковскай
Арай биирдэ Хатта алаас саарыгын ситэ үүммүт дьылыгар, …… сыарҕа батан киирбэт гына бугул тэллэҕэр бугул олороро. Р. Кулаковскай

байтаһын

байтаһын (Якутский → Якутский)

  1. аат. Сайын устата көҥүл сылдьыбыт, төрөөбөтөх сүөһү (үксүгэр идэһэҕэ ананан). ☉ Откормленный, нагулявший жир за лето скот (или кобыла) (обычно для забоя)
    Баай ыал Байтаһыннарын охторор Сайбарыына буолла, Кулуба ыал Курдарын охторор Күннэрэ кэллэ. Саха фольк. Туруктааҕынан дьоһуннаммат, Байтаһынынан мааныламмат, Эмиһинэн идэһэлэммэт, Бурдугу булуммат [Кэччэгэй баай]. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Ыкса киэһэ, аҕабыт кыыл таба байтаһынын бултуйан кэлэн, үөрүү бөҕөнү үөрбүппүт. А. Кривошапкин (тылб.)
  2. даҕ. суолт. Анаан уотуллубут, куруламмыт, кур (хол., сүөһү). ☉ Нагулявший жир, откормленный (напр., скот)
    Байтаһын биэ атыыта байтаһын биэ баар үһү (тааб.: дьахтар халыыма). Колчак кэмигэр икки уолун иккиэннэрин сэриигэ саллаатынан тутан бараары гыммыттарыгар, Юшмин ыстаарыстаҕа биир байтаһын ынаҕы бэрик биэрэн, уолаттарын сэриигэ ыыттарбатаҕа. Н. Якутскай
    Онно көрдөҕүнэ, биир толуу, байтаһын биэ мэччийэ сылдьар эбит, ол биэни Дэлэгэй өлөрөргө санаммыт. «ХС»
    Түөртээх байтаһын ынаҕы түҥнэри биэрэн түһэрэн малааһын оҥоорторо. Күннүк Уурастыырап
    ◊ Байтаһын дьахтар элэк. – оҕолонор диэни билбэтэх, оҕо көрүүтүгэр эриллибэтэх дьахтар. ☉ Женщина, не рожавшая детей (потому не знающая заботы о детях)
    Байтаһын дьахтар оту баҕас мунньуо. Болот Боотур
    [Мукуйук:] Икки байтаһын дьахтар олороҕут дии, ол ити икки ардыгар сүгэн да аһаппаккыт дуо? Күндэ