см. имиллэҕэс.

көр имиллэҕэс

прил
имигэс, имиллэҕэс

нуоҕай I диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Бу кыыс хотун ол кырбый бэйэтэ улуу күөл кытыытыгар нуоҕаҥныы оонньуур кулуһун оттуу көбүс-көнө имиллэҕэс таһаалаах эбит. Софр. Данилов
Сардаана сибэкки илгийэр салгыҥҥа аргыый нуоҕаҥныыр. Хомус

аат., эргэр. Нэксиэни мөлтөтөргө аналлаах имиллэҕэс сытыары маска бигэнэр тэлиэгэ. ☉ Экипаж, кузов которого помещен на длинных гибких дрогах, долгуша
Балааҕыйа эмээхсин долгууһа тэлиэгэтин сымнаҕас олоҕор кутаччы олорон иһэр эбит. Амма Аччыгыйа
Нөҥүө күнүгэр долгууһа тэлиэгэлээх аттаах, куучар киһилээх Илибиэтэ эмээхсин нэлэйэн-хотойон ааспыта. Болот Боотур
Петя аҕатыныын паара акка көлүллүбүт долгууһа тэлиэгэҕэ олордулар. М. Доҕордуурап

I
уунаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Көмүөлэккэ хардаҕастар лаһыгыраһа умайаллар, балаҕан эркиннэригэр төлөн уһун-кылгас күлүктэрэ уунаҥнаһаллар. Е. Неймохов
Быйылгы дьылга бүгүн бүтэһик күннэрин күүстээхтэр тустан хачыгыратыһыахтара, аттар сүүрэн уунаҥнаһыахтара. С. Руфов
Сыарҕа аалык быалара сытыйан эрэһиинэ курдук уунаҥнаһаллар. ВВ ЫСЫ
II
даҕ. Сымнаҕас, имигэс буолан чэпчэкитик уунар, быстыбакка, унньулуйан уһаан биэрэр (хол., тиэстэ). ☉ Способный растягиваться, не обрываясь, растяжимый, эластичный
Массыына үлэлиир кэмигэр бороһуогу сылытта. Бу бороһуок сымнаҕас, имиллэҕэс пластилиҥҥа маарынныыр уунаҥнас маассаҕа кубулуйда. ЮГ КХЭДьС
Элбэх аһыылаах дьон куртаҕар күүгэннирбит салыҥнаах, болоорхой убаҕас харахха быраҕыллар, оттон аһыыта аҕыйах куртахха уунаҥнас салахай саамылаһа сылдьааччы. АВТ ГСЭ
Хатыллыбыт хоппуруон саптан уунаҥнас чулкулары уонна наскылары оҥороллор. НЛА ПКТ

I
туохт.
1. Сүһүрэн, иһэн кытаран таҕыс (хол., киртэн, көлөһүнтэн — харах, баас туһунан). ☉ Воспаляться (напр., о глазах, ране)
Атаҕа үтүөрүөхтээҕэр эбии көһүөркээбитин үрдүнэн икки тарбаҕын быыһыгар дириҥник киирэн хаалбыт мас сыыһа иннэҕэ да, туохха да бэриммэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Глаукома улаханнык көһүөркээн эбэтэр бытааннык аалан ыарытыннарааччы. ТСА ХЫа
2. Көһүй, мастый (эт-сиин туһунан). ☉ Неметь, болеть, ныть (от усталости — о теле)
Хараҥаҕа ылларыыһыбын диэн, итиэннэ, этэ-хаана дэлби көһүөркээн, оҕонньор буолбата. В. Яковлев
II
туохт., эргэр.
1. Бэрт былдьаһан күөнтэс, күүркэй, улуутумсуй. ☉ Кичиться, чваниться, проявлять высокомерие (из чувства соперничества, выживая друг друга — обычно о шаманах). Ойуун, ойууну көрдөҕүнэ, көһүөркүүр (өс хоһ.)
[Кирилл] кэпсэтиигэ-ипсэтиигэ ордук-хоһу да тылласпат, көһүөркээн туораабат даҕаны. Нэртэ
2. Улаатан модьураа, баараҕадый. ☉ Стать, становиться могучим, крепким (напр., о деревьях)
Тойон кыыл ол иһин буллаҕа кинини [тэҥкэ тиити] — көһүөркээбитин, баараҕадыйбытын иһин, уруккутун курдук, дьылыгыр имиллэҕэс эбитэ буоллар, кинини булуо, сөрүөстүө суоҕа этэ. В. Яковлев

1. аат., эргэр.
2. Тиэрбэстии иэҕэн оҥоһуулаах ытарҕа. ☉ Кольцеобразные серьги
   Күн уота көмүс иэмэх аалыытын курдук күлүмнүү тохто турар дойдута [эбит]. ПЭК ОНЛЯ I
   Иилэҕэс көмүс иэмэҕин Икки тэргэн кулгааҕар Илибирэччи иилинэн кэбистэ. П. Ядрихинскай
3. Ытарҕа аллараа өттүгэр ыйана сылдьар уһуллар киэргэл. ☉ Съемные подвески к серьгам
   Тэллэҕэ тэлээрэн, Иэмэҕэ эргичийэн, иэдэһэ килбэчийэн, Тиҥилэҕэ тилигирээн Хаалта үһү кыыс оҕо... Өксөкүлээх Өлөксөй
   Илбиргэстээх сырайдаах, эрийии көмүс иэмэхтээх ытарҕатын иилиммит. С. Зверев
   Маша кыһыл көмүс ытарҕатын иэмэҕэ ыраас иэдэһигэр күлүмнүүр. М. Доҕордуурап
4. Ойуун таҥаһыгар иилиллэр тимир. ☉ Подвески на шаманском костюме.
5. Туох эмэ иэҕиитэ, өҕүлүннэриитэ. ☉ Искривление чего-л., изгиб
   Хайыһар иэмэҕэ.  Киэҥ халлаан, хайыһар иэмэҕин курдук, таҥнары санньылыйан түһүүтүгэр. Саха фольк. Ый иэмэҕэ түүн үөһэ халлааҥҥа Дьиктитик сырдыырын курдук, Ол очуос ыраах акыйааҥҥа Көмүс чыпчааллара сырдык. Таллан Бүрэ
6. даҕ. суолт. Имиллэҕэс, чэпчэкитик иэҕиллэр, өҕүллэр. ☉ Легко гнущийся, податливый
   Иэмэх мас. Иэмэх талах.  [Тыал] Хатыҥ иэмэх таһаатын Күүһүнэн кууһа сатыыр, Көмүскэнэр лабаатын Кум-хам тутан бүк баттыыр. С. Данилов
   Иэмэх солко Симэх окко Ыҥырыалар Ылластылар. И. Эртюков
   ♦ Иэмэх <талах> курдук эрийсэллэр (иэхсэллэр) - унньуктаахтык тэбис-тэҥҥэ, ылбат-биэрбэт киирсэллэр (хол., тустууга). ☉ Упорно бороться, состязаться совершенно на равных, наравне с кем-чем-л. «Һоо! Үлүгэрим эбит..
   Иэмэх талах курдук эрийсиэм хааллаҕа... П. Ойуунускай
   Түптэ бурҕаллыар диэри Түһэн кэбистэҕэ, Иэмэх талах курдук Иэхсибитинэн бардылар. П. Ойуунускай
   Хайалара кыайара биллибэт, иэмэх талах курдук тэҥҥэ эрийсэллэр. И. Федосеев
   Тустуу саалатыгар тэниччи тардыллыбыт икки көбүөргэ кыракый уолаттар тустан иэмэх курдук эрийсэллэр. «ББ»
   Иэмэх талахтыы (мастыы) эрийсэллэр көр иэмэх <талах> курдук эрийсэллэр (иэхсэллэр). Кинилэр аан дойду ааттаахтарын хабыр хапсыһыыларын, иэмэх мастыы эрийсиилэрин бэркэ сыныйан көрбүттэрэ. И. Федосеев
   Биһиги саамай күүстээхпит Федор Павлов учууталбытын кытта киирсэн, иэмэх мастыы эриһэрин тыыммакка да олорон кэтэһэрбит. «Кыым»
   ср. др.-тюрк. егмэ 'арка, свод дома'

даҕ.
1. Имигэһинэн, тыыллымтыатынан, уунумтуотунан киһи кэтэригэр, олороругар, сытарыгар табыгастаах, сөбүлэтэр оҥоһук эбэтэр айылҕа матырыйаала (хол., от, түү, сыттык, орон туһунан). ☉ Легко поддающийся давлению, сжатию, эластичный, приятный на ощупь, нежный, мягкий (напр., о траве, шерсти, подушке, постели)
Нуктуохча буолан, төбөтө сымнаҕас сыттыкка тимирэн эрдэҕинэ таһырдьа туох эрэ тыаһаата. Софр. Данилов
[Оҕонньор] сымнаҕас түү суорҕанынан саптан, этэ-сиинэ кумуччу тардан, оҕо курдук тойтолло сытаахтыыр. Н. Лугинов
Уҥа диэки утуйар хос аана көстөр, истиэнэҕэ — сымнаҕас дьыбаан, дьыбаан үрдүнэн хартыына. С. Ефремов
Геннадий Иванович, ыраас көстүүмүн киртитиэм диэн куттаммакка, сымнаҕас окко тиэлийдэ. И. Данилов
2. Имиллэҕэс, өҕүллэҕэс. ☉ Легко мнущийся, гнущийся, гибкий, мягкий. Сымнаҕас самааска. Сымнаҕас боробулуоха
□ Алтан — сымнаҕас металл, онон алтантан оҥоруллубут туттар сэптэр сотору элэйэллэрэ. КФП БАаДИ
3. көсп. Көрсүө, сытыары майгылаах; холку, хадаара суох. ☉ Смирный, незлобивый, кроткий, приветливый
Ыстапаан бэйэтэ бэрт көнө, сымнаҕас, туох да эгили-бугулу санаата суох киһи. А. Софронов
Аҕам эрэйдээх чугастааҕы дьонунуу-сэргэтинии, сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас киһи этэ. Далан
Бу милииссийэ начаалынньыга, баара эрэ сүүрбэччэ саастаах бэрт намыын, сымнаҕас киһи этэ. И. Никифоров
4. көсп. Киҥэ-уора эбэтэр айааһа, хаҥыла суох (үксүн ат туһунан). ☉ Спокойный, кроткий, смирный (обычно о лошади)
Хайаан да үчүгэй сымнаҕас ат булунуом. Н. Лугинов
Туос Кутурук олус сымнаҕас, өйдөөх сылгы этэ. И. Федосеев
Ханнык да бэйэлээх сымнаҕас сүөһү, көлө, бэл ат оҕустуун өйдөрө-санаалара сайҕанар, туохха да сүгүн кыайтарбат буолаллар. Н. Заболоцкай
5. көсп. Истиҥ, эйэҕэс, амарах (тыл, сыһыан туһунан). ☉ Добрый, ласковый, душевный, полный искреннего дружелюбия (о слове, отношении к кому-л.)
Киһи сылаас, сымнаҕас тылга наадыйар, суох буоллаҕына, киһи сүрэҕэ таастыйар, тыына тымныйар. Амма Аччыгыйа
Өлөксөйү сымнаҕас, аҕалыы аһыныгас хараҕынан көрүтэлиир. В. Протодьяконов
6. көсп. Сылаас, нуһараҥ (күн-дьыл, салгын уо. д. а.). ☉ Тёплый, мягкий (о климате, погоде и т. п.). Сымнаҕас күн буолла. Сымнаҕас тыал
□ Кыһын (күһүөрү кыһын) саҥа ый сытыары таҕыстаҕына, игирэ сымнаҕас ый буолар. ВСС ППУОЯ
◊ Сымнаҕас көмүс калька. — түүлээх, күндү түүлээх тириитэ (саарба, саһыл, тииҥ уо. д. а.). ☉ Мягкое золото (о пушнине)
Ити кэннэ Аҕа дойду көмүскэлигэр сымнаҕас көмүс суолтата улаханын быһыытынан, быйыл түүлээх былаана биһиэхэ икки төгүл үрдэтиллибит. Суорун Омоллоон
Сүөһү үчүгэйдик сыл таҕыста, сыаналаах түүлээҕи, Ийэ дойду баайын барҕардар сымнаҕас көмүһү, хото бултаатылар. Н. Заболоцкай
Сопхуос сымнаҕас көмүһү соҕотуопкалааччылара ордук үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээтилэр. «Кыым»
ср. ДТС йумшах, алт. дьымжак, каракалп. жумсак, хак. нымзах ‘мягкий’

I
аат. Үүтүнэн иитээччилэр уонна дьахтар саҥа төрөөбүт оҕолорун эмтэрэллэригэр эмиийдэригэр үөскүүр маҥан өҥнөөх убаҕас. ☉ Белая жидкость, выделяемая грудными железами женщин и самок млекопитающих для вскармливания младенца, детёныша, молоко
Тыый, доҕоор, аччыктыахпыт диэтэҕиҥ дуу? Ол аҥаардас ынах үүтүнэн эрэ олоруохпут дуо? Күндэ
Сытынан дыргыйар Сылаас үүт барахсан, сыыйылла тыгыалыы, Күүгэнэ күрүлээн, Күүгүнүүр тыаһыттан Күндүнү булбаппын. Күннүк Уурастыырап
Ол тоҕо ити эрэйдээҕи өлөрдөҥүй? Улаатан төрөөтөҕүнэ үүтүн иһиэҥ буоллаҕа дии. Н. Түгүнүүрэп
♦ Үүт тураан — туох да кыһалҕата суох, олус чуумпу (олох). ☉ соотв. тишь да гладь
Үүт тураан үчүгэйдик олордулар. ПЭК СЯЯ
Үүт тураан олохтоох ыал. НАГ ЯРФС II
Үүт тураан олохторун аймаатылар. «ХС». Үүт турааннык — туох да кыһалҕаны билбэккэ, аймалҕана суох чуумпутук (олор). ☉ Совершенно спокойно, тихо, мирно (жить)
Үчүгэйэ диэн биллэн турдаҕа дии — ойоҕун, оҕолорун кытта дьиэтигэр-уотугар этэҥҥэ, үүт турааннык олоруута. Күннүк Уурастыырап
Үүтүн тохпут оҕо курдук көр оҕо. [Алааппыйа:] Тукаам, тоҕо үүтүн тохпут оҕо курдук буоллуҥ? А. Софронов
Оҕонньор эмискэ, үүтүн тохпут оҕо курдук, куру-кэри туттан, кутаа аттыгар кэлэн хоҥкуллан турда. Софр. Данилов. Үүтүнэн ииктиир, этинэн саахтыыр — элбэх үүттээх, төрүөхтээх (ынаҕы этэргэ тут-лар). ☉ Молочная и плодовитая (о корове)
Хараххар үүт ыгыахтара (эн хараххар ким да үүт ыгыа) суоҕа көр харах. Кинээс Дьаакып биһикки харахпытыгар ким да үүт ыгыа суоҕа. А. Софронов
Кыһалҕалаах күммүтүгэр биһиги харахпытыгар үүт ыкпыккыт суоҕа. Суорун Омоллоон
Кийиит оҕобут диэн хараххар үүт ыгыахтара суоҕа. М. Доҕордуурап
◊ Үүт анна — үрдэ (сүөгэйэ) холбуллубут эбэтэр сэппэрээтэрдэммит үүт. ☉ Молоко после снятия сверху сливок или удаления из него жиров сепаратором, обрат
Оҕустар туруктара үчүгэй. Нуормалаах аһылыктарын таһынан гидропоннай үүнээйини сиэтэллэр. Үүт аннын иһэрдэллэр. «Кыым». Үүт көлүйэ фольк. — олоҥхоҕо айыы аймахтара, үрдүк айыылар сөтүөлүүр үүт күөллэрэ. ☉ В олонхо: молочное озеро, в котором купаются высшие божества
«Биһиги сөтүөлүүр үүт көлүйэбитигэр сөтүөлээн, суунан, салгылаан кэл», — диир эмээхсин. Саха фольк. [Хотун] Хонуу биитин курдук хонолдьуйан-хотолдьуйан, Үрүмэтийэн көрбөт Үүт көлүйэтигэр киирэн, Умсаах кус курдук Умсан таһыгыраата. П. Ойуунускай
Үүт кэрэ көр кэрэ. Быгык Хантаха ыһыахха үүт кэрэ аты миинэн кэлбит. Саха сэһ. I
Өйдүүр инигин, Онно үүт кэрэ атыгар бүк түһэн, Дьэбдьиэйэ көтүтэн кэлбитин. Н. Босиков. Сахалар түҥ былыр үрүҥ күҥҥэ тэҥнээх Үрүҥ Айыы Тойоҥҥо анаан үүт кэрэ маҥан аты уматаллара үһү. КДЬА. Үүт умуһаҕа — ыаммытынан үүтү сойута (үрүт туруора) уурар оҥкучах. ☉ Погреб для хранения молочных продуктов
Оҕонньор үүт умуһаҕа хастар, хатыҥынан хаһыы мааччах оҥостор, биирдии буут истээх үс улахан туос ыаҕаһы тиктэрэр. Н. Неустроев
Остуоруйаҕа ойуулуулларын курдук, бур-бур буруолаах буор балаҕан ытыс саҕа тиэргэнигэр Тыаһыт ийэтэ, Маайа, үүт омуһаҕын таһыгар чабычахтаах үүтүн холбуйа турара. Л. Попов
Үүт сыата көр сыа. «Бэйикэй, күннээн эриҥ, үүккүт сыатын бырыһыана намыһах буоллаҕына, тугу хоргутуоххутуй, биллэртиэм», — диирэ Гера. П. Аввакумов
Үүт сыата — бородууксуйа табаарынай сыаннаһын сүрүн көрдөбүлэ. «Кыым»
Кини ынаҕы ыырыгар бастаан икки илин эмиийин, онтон икки кэлин эмиийин тардыалыыр. Маннык ньыма үүт сыатын үрдэтэрин наука быһааран турар. ҮБНьТ. Үүт- тээх от — үүт курдук үрүҥ өҥнөөх дьааттаах симэһиннээх от үүнээйи. ☉ Молочай двуцветный. Чуолаан ыллахха, үүттээх от иирии, арамачыыс, илиистик курдук ыарыылары, ону тэҥэ тирии үөнүн, ыарыылаах чэри уонна араас мэҥи эмтииргэ туттуллар. МАА ССКОЭ. Үүтүнэн иитээччилэр зоол. — оҕолорун эмиийдэрин үүтүнэн аһатан, улаатыннарар харамайдар. ☉ Животные, вскармливающие детёнышей своим молоком, млекопитающие
Үүтүнэн иитээччилэр тоноҕостоохтор кылаастарын ордук уустук оҥоһуулаахтара. ШВФ З
Хайа баҕарар үүтүнэн иитээччилэр сүрэхтэрэ түөрт хаамыралаах: икки ытарҕалаах, икки кутуйалаах. ББЕ З
Үүтүнэн иитээччилэр бөҕө уонна имиллэҕэс тириилээх буолаллар. «ББ». Үүт үрдэ — ыаммытынан үүт умуһахха хонон тымныйдаҕына, үрдүгэр мунньуллар сүөгэйэ. ☉ Сливки на цельном молоке, охлаждённом в прохладном месте (напр., в погребе)
Үүт үрдүн холбуйан сарсыарда аайы ийэлэрэ күөрчэх ытыйара. У. Нуолур
Көрүүй, ийээ, билигин даҕаны Кыынньар кымыһын уохтааҕын сөхтүм, Үрүҥ илгэни түстээри аны Үүтүҥ үрүтэ элбэҕин көрдүм. И. Егоров
др.-тюрк., тюрк. сүт
II
аат. Тугу эмэ курдаттыы тахсар эбэтэр анаан хаһан оҥоһуллубут хайаҕас, дьөлөҕөс. ☉ Дыра, проём или специально сделанное в чём-л. отверстие. Куонньай үүтэ
□ Даарыйа эмээхсин Микиитэлиин кыттыгас халандаар хаптаһыннаахтар
Хаптаһыннарын ортотунан сэттэ төгүрүк үүт кэккэлэспит: ол нэдиэлэ хонуктара. Амма Аччыгыйа
Кынчаайап сиэрдийэни суллуу суора-суора, Остуолба үүтүгэр симэр. С. Васильев
♦ Барар сирэ (барыахха) баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла көр баҕана
Барар сиргит баҕана үүтэ буолан бараннын, кэлэр суолгут кэлии үүтэ буолан бүөлэннин. Н. Якутскай
Барар сирэ баҕана үүтэ буолан, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолан санаа бөҕөҕө түһэн олордоҕуна. аны ааны тоҥсуйан дирбийдилэр. Р. Кулаковскай
Үүттээх өттүктээх, аһаҕас сарыннаах киһи көр аһаҕас. Үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн иһит — сэттэ үүккүнэн ситэри иһит диэн курдук (көр сэттэ). Сааба, бэйэ, мээнэ чаабырҕаама, дьон сиэрдээҕи этэрин үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн истэр буол. Д. Очинскай. Үүт харахха — оруобуна, сөрү-сөпкө. ☉ соотв. не в бровь, а в глаз
Оҕонньор барахсан бу тойооску маннык буолуоҕун үүт харахха да этээхтээбит эбит. И. Федосеев
[Дьэргэ] «Оо, кырдьык, соҕотохто холорук туран, хаары өрө ытыйан эрдэҕинэ, ууга эрэ баар буолан хаалбыппыт», — диэбитин итэҕэйэннэр, ойуун үүт харахха көрбүтүн сөхтүлэр. «ХС»
Тэҥн. уот харахха. <Икки> хараҕын үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) көр көһүн. Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна. Икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
«Чэ, ээх, аргыый бэлэстэт!» — Ира кыһыытыттан хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. А. Фёдоров
◊ Үүт бүтэй көр бүтэй II
Ити кэннэ бу турар оҕо киһи аата-суола кимий диэтэххинэ, Үс үүт бүтэй үрдүнэн көстөр Үрүмэччи маҥан аттаах Үрүҥ Уолан диэн ааттаах киһи буолар. Ньургун Боотур
Бэйэтин кыанар киһи этэ. Үс үүт бүтэйи оонньуу-күлэ тайаммакка эрэ ыстанан дэгэс гынара. «ББ»
Үүт им көр им II. Алта хаардаах маҥан ат, уҥа кулгааҕар үүт имнээх. «ХС»
Үүт күрүө көр күрүө. Үүт күрүө ааныгар бороҥ ырбаахылаах, эмиэ оннук өҥнөөх хортууһу иҥнэри тардыммыт киһи кэлэн тохтоото. А. Сыромятникова
др.-тюрк., тюрк. үт, үд