сыһ.
1. Сирэ-тала барбакка, аҥаар кырыытыттан имири-хомуру. ☉ Неразборчиво, небрезгливо, прожорливо (есть). Бордук аһаа
□ [Минньигэһи элбэхтик сиэбэт оҕо] тугу барытын бордук аһыыр, доруобай буола улаатар. ЧКС ОИиСТ
2. көсп., кэпс. Мараны, барбаҕы тумна сатаабакка; маратык, кэр-дьэбэрдик. ☉ Неразборчиво, непритязательно (относиться к чему-л.). Бордук быһыылан

аат. Киһи бөгүүрэтин, тас таһаатын (бөдөҥүн-садаҥын, быччыҥнарын эҥин) сөҕөн этэр тыл. ☉ Ну и вид, ну и формы (выражение восхищения внешностью кого-л., его силой)
Мас Мэхээлэ сыгынньахтанан түһүлгэҕэ киирдэҕинэ, кини киһи сул дүлүҥ курдук буолан, көрүҥ-тала, имири-хомуру тутан, бүдүрүтүөм дииргэ киһи чаҕыйа көрөр киһитэ. Саха сэһ. 1977

көр моҕус
«Нохоо, эн моҥуһуҥ бэрт эбит! Маннык аһыыр буоллахына, миигин хоргутан өлөрүүһүккүн», — диир, Гялуни имири-хомуру аһыырын көрө-көрө. П. Л а м у т с к а й (тылб.). Хотой оҕото моҥуһа сүрдээх. «Кыым»
ср. монг. маҥҕус, мангас ‘сказочное чудовище’, тув. маҥгыс ‘дармоед’, с.-юг. маҥгыс ‘чёрт’

тыаһы үт. туохт. Ньиргиэрдээх, улахан тыаһыууһу таһаар. ☉ Производить гулкий стук, сильный шум
Үөһэ диэкиттэн тыасуус улаатан, сатараан, этиҥнии этэн, түргэнник эстэн тиҥинээн-таҥынаан киирэн барда. Н. Заболоцкай
Артыалга элбэх киһи күргүөмүнэн араас массыыналарынан үлэлээн тиҥинии-таҥыныы сылдьара үчүгэйэ бэрдэ. Д. Токоосоп
Имири-хомуру аһаан-сиэн, эмиэ үлэҕэ туруннулар. Ойуур иһэ тиҥинээбитинэн-таҥынаабытынан барда. Айталын

аат. Сыҥаах төрдө, сыҥаах иэдэс уҥуоҕун кытта холбоһор иэччэҕэ. ☉ Место соединения челюстей, височно-нижний челюстной сустав
Үөрэкөтө талкынньытын «оонньотон», килиэп бытархайа айаҕыттан саккырыырыгар кыһаммакка, имири-хомуру аһаан барда. П. Тобуруокап. «Бирикээһи толор! — диэн тоҕо барда. — Эбэтэр бэйэҥ талкынньыгын таһаарыам!» Р. Баҕатаайыскай
Талкынньыларын силгэтэ улугуран, аллараа сыҥааҕа ыпсыбат. Н. Борисов
Кини уола салгылаабыт номоҕон сирэйин одуулаата, биллэр-биллибэт тараҕайданан эрэр, кырдьаары гыммыт киһи сүүһэ сүүстээх, бөҕө-таҕа талкынньылаах. К. Симонов (тылб.)

сыһ.
1. Үчүгэйдик көстөр гына, үрдүктүк (көтөх, тут). ☉ Достаточно высоко, чтобы всем было хорошо видно (поднять что-л.)
Аанчык чочуламмыт толору харытын күөрэччи тутан, кырабыайкатын көннөрүнэ турар. Амма Аччыгыйа
Александр уонна Миронов кыһыл былааҕы икки угуттан, күөрэччи анньан, уулуссаҕа тахсан бастаатылар. М. Доҕордуурап
Демонстраннар өрөбөлүүссүйэ сирдьиттэрин мэтириэттэрин, транспараннары күөрэччи көтөхпүттэр. П. Филиппов
2. Үрдүк куолаһынан (саҥар, ыллаа, хаһыытаа). ☉ Высоким голосом (говорить, кричать, петь)
Уол оҕо! Арай күөрэччи чаҕаарыйан саҥарара, быыһыгыраччы күлэрэ хайдах эрэ уолтан атыҥҥа дылы. Амма Аччыгыйа
Табаһыт имири-хомуру соҕус күөрэччи ордоотоотоҕуна, тэһииргээбит халыҥ үөр да таба налыйа түһэр, судургу айанныыр. ИИА КК
[Маайыс] «Хабарҕа ырыата» диэни ыллаан, күөмэйин төрдүнэн курдургуурун быыһыгар, өрө ойуутугар дэгэттээн, күөрэччи ыллыыр. «ХС»

даҕ.
1. Талымаһа, сириксэнэ суох, имири-хомуру аһылыктаах. ☉ Неразборчивый и небрезгливый в еде (корме), прожорливый
Иван оҕо эрдэҕиттэн бор киһи. Бытархай сыыс өттүн ыраастыы барбакка, ытыһын тухары мунньубут дьэдьэнин биирдэ уобан кэбиһэрэ. Н. Лугинов
Айанньыт бор аты хайа да сүүрүккэ атастаспат. Н. Заболоцкай
2. көсп., кэпс. Мараны, барбаҕы да ылынар, тумна сатаабат. ☉ Непритязательный в чем-л. (напр., во вкусах)
Саха бор эбээт аакка Былыргыттан даҕаны, Мин биир орто холкуоска Билэбин уон Уйбааны, Тоҕус төрөл Маарыйаны. И. Гоголев
Мавра бор соҕус тыллары тутунна, хараҕа туманнырда. М. Доҕордуурап
♦ Боргор түс кэпс. — туохха эмэ куһаҕаннык быһыыланаргын кэрэйбэт, саатырҕаабат буол. ☉ Привыкнуть к своим безнравственным поступкам и перестать стыдиться их
Улуу баай убайа Чоочо [Сүөдэри] Уруурҕаан быстыбат оччо, Боругар түспүт оҕонньор Босхо хамначчыт оҥостор. Ф. Софронов. Тэҥн. кэрээҥҥиттэн таҕыс