побуд. от имнээ=.

I несов. что (ставить знак, метку) бэлиэтэ оҥор, имнээ.

ж:. 1. (действие) бэлиэтээһин, имнээ-һин; 2. (знак) бэлиэ.

сарбый диэнтэн хай. аата. Ыстааты сарбыйыы
□ Имниибит диэн ааттаан ыт кулгааҕын сарбыйыы эмиэ сыыһа. Я. Семёнов
Барыска үлүһүйүү хапыталыыстары күннээҕи туттар наадыйыыларын сарбыйыыга көҕүтэр. ПЭ

туохт. Сылгы сиэлин, кутуругун кырый, сарбый. ☉ Остригать гривы, хвосты у лошадей
Сиэлин-кутуругун сэлээбэтэх аттара эбит. А. Сыромятникова
Онтон биирин туоларын саҕана сиэлин сэлээн ыыттахха тый дэнэр. Сылгыһыт с. Кытыт биэлэри үөрдүүллэр, ыччат сылгыны бэчээттииллэр, имнииллэр, сиэлин, кутуругун сэлииллэр. ҮБНьТ

туохт.
1. Аалыллан, сыппаан мүлүрүй. ☉ Притупиться, сточиться
[Көтөр аал] Тостубат укулаат тимир долуолаах, Кыларыйбат ыстаал кынаттаах, Оҕуруктаах куйаар кутуруктаах Оботтоох чупчурҕан тумустаах. С. Зверев
Батыйа биир биилээх, биир уһуктаах Хоодуот уол үс өргөстөөх Кыларыйбат аҕыс биилээх Буолуох тустаах. И. Гоголев
Ньыгыл таас иэнигэр Роланд батаһын сырбатта, Гранит таас бытарыйа кыырайда, Ыстаал тыаһа лыҥкыныы дуорайда, Батаһын кылаана да кыларыйбата. АЕВ ОҮИ
2. көсп. Күүһүҥ, кыаҕыҥ баранан мөлтөө, ахсаа. ☉ Терять силы, постепенно слабеть
Имири эһэр, имнии сүтэрэр Аралдьыйбат андаҕардаах, Кыларыйбат кыһамньылаах …… Этэрээти тэриммиттэрэ. Эллэй
Бу курдук кыыдааннаах кыһын кыларыйбытын кэннэ, көмнөх хаар көспүтүн кэннэ, көрдөөх күөх сайын көстүбүтүн кэннэ, …… бу мин төрүттээбитим төрүүр оҕолор төрүөхтэрин тухары төннүбэккэ төлкөлөнө туруохтарын. В. Протодьяконов
3. көсп. Ахсааҥҥынан аҕыйаа, көҕүрээ. ☉ Уменьшаться, становиться меньше (о количестве чего-л.)
Төрөөбүт кыраайбытын, кини ханна да хатыламмат туспа кэрээбэт кэрэтин, …… кыларыйбат кылаатын хостуур, тимир суолу тирбиитэтэр, саҥа куораттары сандаардар, үтүө санаалаах бар-дьонун, …… ким хоһуйуой! «ХС»
Ян Чи-чао маҥхааһайдарыттан ити үүнүү биир да туорааҕа кыларыйыа суохтаах. С. Сарыг-оол (тылб.)
♦ Кылаана <да> кыларыйбат(ах) көр кылаан II. Кыларыйар (кыларыйан турар) кырдьык — адьас дьиҥчахчы, көстөр-биллэр, дакаастанар кырдьык. ☉ Истинная правда, святая истина, правда-матка
Кыларыйар кырдьыгынан эттэххэ, Слепцовтар тапталынан ыһыахтамматах дьоннор. Оннук төрүттэригэр-уустарыгар да суоҕа. М. Ефимов
Эн миигин билиҥҥээҥҥэ диэри албынныыр диэн абатыйыма, кыларыйан турар кырдьыкпын суруйабын. И. Федосеев
Тоҕо сымыйалыахпыный? Барыта кыларыйан турар кырдьыгы кэпсиибин. «Кыым»

туохт.
1. Күөдьүйэн, кытара умайан кэл (кыымы, уоттаах чоҕу этэргэ). ☉ Загораться, разгораться, вспыхивать (об огне)
Хаары биир сиринэн тэтэркэй имнээн сирэлийэ сыппыт уоттаах чох ыраах көстөр этэ. Амма Аччыгыйа
Кытара кыыһар кыһыл чох сирэлийэр. И. Гоголев
Көмөр умуллаумулла сирэлийэн кэлэр. «Кыым»
△ Ордук уоттанан кэл (киһи хараҕын этэргэ). ☉ Заблестеть, засверкать (о глазах)
Маайа …… хараҕа түөрт кырыылана дьэрэлийэн, хара кыымнарынан сирэлийэргэ дылы этэ. Софр. Данилов
Арчикаан үөрэн көмүскэтин түгэҕэр түспүт харахтара уоттанан сирэлийэн кэлбиттэрэ. Далан
Уотунан сирэлийбит харахтарынан дьону эргиччи көрдө. М. Доҕордуурап
2. көсп. Күөдьүй, ордук күүскэ билин (хол., туох эмэ санаа туһунан). ☉ Становиться явным, проявляться сильнее (напр., о какой-л. мысли)
[Ол санааҕын] төһөнөн умна, сууйа-сото сатыыгын да, соччонон сирэлийэн, хата өссө эбии дириҥээн иһэргэ дылы буолар. Н. Лугинов
Аны муусукаан, хампаһыытар буолар баҕа санаа сирэлийэр. «ХС»
Өрт уотун көрдүгэнэ Хаһан эмэ син биир сүтэр, Оттон санаа көрдүгэнэ Сүрэххэ өр сирэлийэр. «ХС»
3. көсп. Улам өрө үүнэн муҥутаа эбэтэр силигилээн тупсан ис. ☉ Достигать высокой степени расцвета, зрелости
Күөх сирэм сирэлийэ долгуйда. Суорун Омоллоон
Болот эбии буһан-хатан, сирэлийэ үүнэн истэ. Н. Заболоцкай
Сарыал курдук тэтэркэй иминэн Дөлүһүөн уга сирэлийэр. Д. Дыдаев
Кыратыгар сыппах, аҥала курдук оҕо хойут сирэлийэн тахсара диэн эмиэ баар буолааччы. ЧКС ОДьКИи
ср. монг. сараҕул ‘светлый, ясный’

I
аат.
1. Киэһэ күн киирбитин кэнниттэн түүҥҥү хараҥа түһүөр диэри борук-сорук кэм. ☉ Вечерние сумерки, полумрак после захода солнца и до наступления ночи
Им ырдьаччы сүппүтүн кэннэ алааһын арҕаа саҕатыгар киирдэ. А. Софронов
Ыкса киэһэ, им сүппүтүн кэннэ, Өлөксөй Мэҥэ улууһун киинигэр Төҥүлүгэ тиийдэ. В. Протодьяконов
△ Киэһээҥҥи саһарҕа, халлаан хараҥанан бүрүллүбэтэх сырдык өттө. ☉ Вечерняя, затухающая заря
Ардыгар алтан от чаҕылын кытары, Ардыгар кыыһар им сарыалын кытары Кэрэни кэтиирдии, кэрэни этиэхтии Курустуук-курустук ким эрэ мичээрдиир. С. Данилов
Киирэр им араҕас уотугар мустаннар Хоптолор муораҕа дайаллар. И. Гоголев
Иннигэр им сыдьаайын курдук сырдык баарга дылыта. Күннүк Уурастыырап
2. Түүҥҥү хараҥа кэнниттэн сарсыарда эрдэ сырдаан барар кэм. ☉ Ранний рассвет
Кыһыҥҥы сис тыаҕа түүн үөһэ ааспытын кэннэ, сарсыардааҥҥы им арылла илигинэ ордук дьиппинийэ хараҥарар. Амма Аччыгыйа
Ими кытта тэҥҥэ туруор. Уонна көлүй, олордума, көлүй күнү быһа. С. Данилов
Оттон бу сарсыарда эрдэ, им тахса илигинэ баартара диибин дии. Н. Заболоцкай
3. көсп. Үөрүү, эрэл кыыма. ☉ Надежда; радость
Саҥа дьылбыт саҕаланна биһиэхэ күн тахсыытынан, өстөөхтөргө им сүтүүтүнэн, биһиги халлааммытыттан былыт көһүүтүнэн. Т. Сметанин
Үөрүү өҥөйөн көрбөтөх Кураанах олоҕор Сырдык имэ буолбута Ыраах баар уол оҕо... И. Чаҕылҕан
Ийэ сүрэҕэр Им сырдаабата, Дьиэ иһигэр Дьэргэлгэн киирбэтэ... С. Васильев
♦ Атаҕын иминэн көр атах
Суолум чэрин атаҕым иминэн булан, тибиинэн кэһэн мочоохтоон, хат тыырдым. Н. Лугинов. Илиитин иминэн көр илии. Им балай <хараҥа> - 1) туох да көстүбэт хараҥата. ☉ Непроглядная, кромешная тьма (соотв. (темно) хоть глаз выколи)
Хара баархат быыһы тэниччи тардыбыт курдук им балай хараҥа саба халыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Хараҕын аспыта - туох да көстүбэт им балай хараҥа этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сотору балаҕан иһигэр им балай бүрүүкээтэ. С. Никифоров
Абыраамаптаах Бииктэр, Маппыры кытта бырастыылаһаат, им балайга симэлийэллэр. Л. Попов. Тэҥн. ытыс таһынар хараҥа; 2) көсп. хараҥа, сайдыыта суох, бүтэй олох. ☉ Отсталая жизнь; глушь, жизнь в глухомани
Биһиги сордоохтор манна тугу да билбэккэ им балайга хаайтаран сытабыт. Болот Боотур
Норуоккут үөрэҕэ суох, им балай хараҥаҕа тэпсиллэн олорор. И. Федосеев. Тарбаҕын иминэн көр тарбах. Ытыһын иминэн көр ытыс III
ср. алт. иҥир 'вечерняя заря'
II
аат. Сүөһү кулгааҕар оҥоһуллар бэлиэ. ☉ Метка, клеймо, тавро на ухе животного
Сүөһүнү иминэн бул.  Ииппитиҥ дуу, имнээбитиҥ дуу? Суорун Омоллоон
♦ Имниин (имиттэн) эһиннэ (сүттэ, быһынна) - баар буола сылдьыбыт бэлиэтэ биллибэт гына суох буолла, сүттэ, өллө. ☉ Бесследно исчезнуть, погибнуть
Умнууга хаалан, төрүт да имниин сүтүөх маҥнайгы кэпсээннэрим көстүбүттэр. Амма Аччыгыйа
Бэрт үгүс норуоттар дьиикэй уонна хараҥа олохтон тумнасталлара, дьаҥнартан имниин бысталлара. БИД
Зашиверскайга ыттар уоспа ыарыыны тарҕаппыттарын, куорат имниин эстибитин туһунан номох баар. Ю. Чернов (тылб.)
◊ Кирис им - сылгы кулгааҕын төбөтүн туруору хайа быһан бэлиэтээһин. ☉ Метка в виде продольных разрезов на ушах лошади. Үүт им - сылгы кулгааҕын дьөлө үүттээн бэлиэтээһин. ☉ Метка на ушах лошади, вырезанная в виде круглого отверстия. Холорук им - сылгы кулгааҕын кырыытыттан ойо быһан бэлиэтээһин. ☉ Метка на ушах лошади, вырезанная полукругом
Биир маҥан ат, алта хаардаах, уҥа кулгааҕар холорук имнээх. А. Софронов
тюрк. им
III
көр иҥ II
Учууталын Березкины санаан, мунчааран, Оксана хаһан да тохтубатах хараҕын уута имин устун чоккуруу тохто сыппыта. Суорун Омоллоон
Икки имин хаана ымыы түөһүн курдук тэтэрэн, - Настя кыыс киирэр. Н. Якутскай
Мааппа эмээхсин куура хаппыт, уҥуоҕунан көрбүт имэ кытара түстэ. Күндэ
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Имин хаана оонньообут - 1) иэдэһэ эмискэ тэтэрэн кэлбит (долгуйан, кыбыстан, күүстээх иэйииттэн). ☉ соотв. кровь бросилась в лицо кому-л.; полыхать румянцем (от стыда, смущения и т. п.)
[Лоокуут] бара-кэлэ сылдьарын көрө-көрө, сиһин этэ сиппит, буутун этэ муҥутаабыт, толору түөстэммит кыыс оҕо хараҕа уоттаммакка, сүрэҕэ мөхпөккө, имин хаана оонньообокко хаалыар эмиэ да сатаммат буолара. Дьүөгэ Ааныстыырап; 2) тэтэркэй иэдэстээх, сибиэһэй көрүҥнээх. ☉ Свежее, румяное лицо (соотв. кровь с молоком)
Таҥаралаах халлааным Тахсан эрэ күнүн Туналҕанын курдук Туналҕаннаах ньуурдаах …… Имин хаана оонньообут Илбиэнэ көмүс иэдэстээх Адьыҥа Сиэр хотун диэн …… Хотун ойохтооҕо эбитэ үһү... П. Ойуунускай