прил. ирдэбиллээх, кытаанах ирдэбиллээх; взыскательный критик кытаанах ирдэбиллээх критик.

тыйыс, кытаанах, ирдэбиллээх

ж. модьуйумтуо буолуу, ирдэбиллээх буолуу, көрдөбүллээх буолуу.

прил. 1. (взыскательный) модьуйумтуо, ирдэбиллээх; требовательный учитель ирдэбиллээх учуутал; 2. (разборчивый) көрдөбүллээх, элбэҕи эрэйэр.

туохт. Туохха эмэ ымпыктаан-чымпыктаан, кыра да бытархайы тутуһан, кытаанах ирдэбиллээхтик сыһыаннас. ☉ Относиться к чему-л. чрезвычайно щепетильно, скрупулезно
[Дириэктэр] дьону кытта кэпсэтэр, сүбэлэһэр, үлэни-хамнаһы үөрэтэр. Бириинчиктиир. Хайгыыр. В. Гаврильева
Сир аатын уларыппакка, хайа кыалларынан сиһилии, олус диэн бириинчиктээн хомуйуу наадата өссө сирдэр ааттара уларыйталыы туралларыттан эмиэ тахсар. Багдарыын Сүлбэ

даҕ. Кэччэгэй соҕус, күтүрдүҥү. ☉ Скуповатый
Котляров омос көрүүгэ бириинчик, кэччэгэйдиҥи соҕус майгыта ис иһигэр киирдэххэ, кини олох уйгуларын ытыктыыр, …… бэйэтигэр ураты ирдэбиллээх, дириҥ култууралаах киһи этэ. С. Тумат
△ Татым, дьадаҥы. ☉ Скупой, скудный, бедный (напр., урожай)
Киэҥ нэлэмэн сонуоктарбыт, кэччэгэйдиҥи соҕустар. Н. Некрасов (тылб.)

сыһ.
1. Ыһыктыбат курдук, күүскэ. ☉ Крепко, сильно
[Мойот] бүдүрүйэн охтуох киһи тоһоҕо атын төбөтүн убайа кытаанахтык тутан иһэр буолан, нэһииччэ өрүһүннэ. Т. Сметанин
Бөрө илиибин хадьырыйыан икки ардыгар тылын төрдүттэн ыксары тутан баран, кытаанахтык эрийэн бардым. И. Сосин
△ Бигэтик, өйтөн түһэрбэт курдук. ☉ Крепко, непреклонно (решиться на что-л.); прочно (закрепить в памяти)
Кытаанахтык быһаарыннаххына кэлээр. Талбыт оройуоҥҥар ыытабын. Н. Лугинов
Ньургууна урут тугу да билбэт эбит. Манна кэлэн баран олох ыарын кытаанахтык өйдөөтө. А. Сыромятникова
Олохтоох нэһилиэнньэ бэйэтин биэлсэрин кытаанахтык итэҕэйэр. П. Аввакумов
2. Туох да сымнатыыны таһаарбат курдук, хаҕыстык; ирдэбиллээхтик. ☉ Сурово, жестко (смотреть, держаться); строго (требовать)
Түмэппий үөрбүтүн туттуна сатаан, ордук нүһэрдик саҥаран, кытаанахтык туттан, аргыый аҕай остуолга ыкса тиийдэ. Амма Аччыгыйа
Аҕата «Солуута суох туохтан алларастаатыҥ» диэбиттии, кытаанахтык көрөн кэбистэ. Болот Боотур
[Батурин] дьыаланы кытаанахтык иэстээччи, хоччоххойдук, утарытынан. В. Яковлев

даҕ.
1. Симэһинэ сүүрэ сылдьар гына кыратык буспут (эт, сымыыт). ☉ Недоваренный, с кровью (о мясе); всмятку (о яйце). Сүүрүҥүй эт. Сүүрүҥүй сымыыт
□ Буруолаах итии чэй уонна сүүрүҥүй эт — итинтэн ордук амтаннаах ас, ама, баар үһүө?! И. Данилов
Плов бэрдин бэрт, бэлимиэн минньигэһин минньигэс, ол эрээри сүүрүҥүй сылгы этигэр хантан тиийиэхтэрэй! «ХС»
Таҥас хомуллан бүтэрин диэки күөс буһан бэлэм буолла. Эт арыый сүүрүҥүй соҕустук буспут. П. Ламутскай (тылб.)
2. көсп., кэпс. Киһи сымыйаргыах курдук, саарбах. ☉ Не внушающий доверия, неправдоподобный, маловероятный (обычно о сообщении, разговоре)
Толкуйдаабакка эрэ уот ыстаммытын курдук үүрэр-түрүйэр дьаһал төһөҕө да сүүрүҥүй буоларын Софья Кирилловна бэйэтин өр сыллаах уопутуттан бэркэ билэр. «Кыым»
△ Ситэтэ суох, сиппэтэх-хоппотох. ☉ Неоконченный, незавершённый, сырой (напр., о произведении)
Сорох прозаны ааҕа олорон сүүрүҥүй кыбыталааһыннары киллэрбиттэриттэн киһи сонньуйа олорооччу. С. Никифоров
Уус-уран литератураҕа бэйэ айымньытыгар ирдэбиллээхтик сыһыаннаһыы күүһүрдэ, өлбөөркөй, сүүрүҥүй айымньы аҕыйаата. «ХС»
ср. эвенк. сургуй ‘недоварившийся (о мясе), недопечёный (о лепёшке, хлебе)’

сыһ.
1. Алдьаммат, сөллүбэт гына кытаанахтык, бигэтик. ☉ Так крепко, чтобы не теряло свою цельность, исправность; крепко, прочно, твердо. Бөҕөтүк оҥор. Бөҕөтүк тик
□ Билэҕит мин маһы туттарбын, Уус өйүм, мындырым оҕото! Ол дьиэбин бөҕөтүк туттарбын, Олоруо мин оҕом оҕото. «ЭК»
Антон …… тимир турбаны, төһө бөҕөтүк иҥнэн турар эбитий диэбиттии, хаадьаҥнатан көрдө. Н. Габышев
2. көсп. Ыһыллыбат, сатарыйбат курдук олохтоохтук. ☉ Без признаков неустойчивости, несогласия; прочно, основательно
Чөркөөххө партийнай ячейка бөҕөтүк тэрилиннэ. Бэс Дьарааһын
Көрүллэр кэм [20-с сыллар] кэлин уһугун диэки уус-уран кэпсээн жанра бөҕөтүк олоҕурбута уонна бастакы сэһэннэр бэчээттэммиттэрэ. ССЛИО
3. көсп. Халбаҥа, саарбаҕа суох бигэтик, кытаанах туруктаахтык. ☉ Без сомнений, без признаков изменчивости и шаткости; прочно, крепко (напр., убеждаться в чем-л. или устанавливаться)
Билигин Таня колхуос үрдүнэн ытыктанар биллиилээх ыанньыксыт буола үүннэ. Кини колхуос суолугар бөҕөтүк үктэннэ. М. Доҕордуурап
[Максимов:] Саха дойдутугар үлэлээн иитинээччилэр эмиэ хайаан да кыайыахтара диэн бөҕөтүк эрэнэбин. Амма Аччыгыйа
Эйэни охсуһан, кыайан ыллахха уонна бүөбэйдээтэххэ, бөҕөтүк олохсуйуо. Г. Колесов
4. түөлбэ. Кытаанахтык, ирдэбиллээх куолаһынан. ☉ Строго, жестко. «Пал Палыч! — диэбитэ кини кэһиэхтээх куолаһынан бөҕөтүк. — Эн холуоһаҕын хайаатыҥ?» Н. Заболоцкай

даҕ.
1. Дэбигис иэҕиллибэт, токуруйбат, тимирдьи киирбэт, сымнаҕаһа суох. ☉ Твердый (о физическом теле)
Кытаанах суолунан соһуйбут харах курдук бөлтөрүттэҕэс хабахтар уһуннулар. Амма Аччыгыйа
Кини бэйэлээх [дулҕа] сымнаҕас буолуо дуо. Кытаанах буолуо диэн ол иһин сэрэйбитим. М. Доҕордуурап
Кылгас батыйаларынан кытаанах маһы хайыта хаһан охторун сыыйа тардан ыллылар. Д. Софронов
2. көсп. Этэ-хаана, санаата чиҥ, булгуруйбат; күүстээх. ☉ Крепкий телом, духом; сильный
Кытаанах санааны ылынна. — Чэ, булгу, хайата да буоллар, биир ынаҕы туттабын. А. Софронов
Кыһыллар эһигиннээҕэр кытаанах соҕус өстөөхтөрү көрсүбүттэрэ. Амма Аччыгыйа
Кытаанах да дьон ардыгар саараҥнаан, уйарҕаан ылардаах буолаллар эбит ээ. В. Яковлев
3. көсп. Ирдэбиллээх, аһыныгаһа суох, тыйыс. ☉ Строгий, жесткий, суровый
Сорох ардына эмиэ куттанан кэлэбин, тылыҥ-өһүҥ кытаанаҕа бэрт. П. Ойуунускай
Эр киһилии малтаччы, кытаанах кэпсэтии саҕаланна. Н. Габышев
Ньукуу биир кытаанах көрүүтэ киниэхэ — сокуон. В. Гаврильева
4. көсп. Дьүккүөрү, сыраны эрэйэр; тыҥааһыннаах. ☉ Трудный, тяжелый; напряженный
Тойонум оҕонньор кытаанах үлэни үлэлэтэн өлөрдөҕө үһү. Н. Неустроев
Тогойкин айанын саамай кытаанах өттүн ааста. Амма Аччыгыйа
Дарыбыан оҕонньор быһыы-майгы кытаанах буолбутун сэрэйэн, кэлэр сылга хотонун араарарга тылын биэрбитэ. «ХС»
5. көсп. Аһыы, хатан, уохтаах. ☉ Крепкий, горький (на вкус); насыщенный (о вкусе чего-л.)
Табах баар. Кытаанах мохуорка. Т. Сметанин
Кытаанах арыгылары — портвейн, херес, мадера, марсала курдуктары — бастакы бүлүүдэни, холобур араас мини, кытта дьүөрэлиэххэ сөп. ФВН ЭХК
6. көсп. Дьоҥҥо тугу эмэ биэрэрин, үллэстэрин сөбүлээбэт, бэйэтин киэнин олус харыстыыр, кэрээки. ☉ Скупой, прижимистый
Өндүрүүс, Үтүө киһи да буоллар Биэрэр өттүгэр Бэрт кытаанах. А. Софронов
♦ Кытаанах сыҥаахтаах — дэбигис онно-манна сөбүлэһэн испэт, истигэнэ суох. ☉ Не поддающийся на уговоры, непослушный, упрямый
[Суоппар уол] сүгүн-саҕын «ээх, ыых» буолан быстыбат киһи. Бачча эдэриттэн кытаанах сыҥаахтаах. П. Аввакумов
◊ Кытаанах быыгабар — туох эмэ буруй, үлэҕэ куһаҕан сыһыан иһин салалта өттүттэн бэриллэр сэмэлиир дьаһал көрүҥэ. ☉ Строгий выговор
Миниистир бирикээһинэн ПМК начаалынньыга А.А. Дмитриенкоҕа кытаанах быыгабар биллэрилиннэ. «Кыым». Кытаанах сэлиэһинэй — сэлиэһинэй ордук чиҥ туорахтаах, ордук сыаналанар суорда. ☉ Твердые сорта пшеницы
Туораҕын хаачыстыбатынан кытаанах сэлиэһинэй сымнаҕас сэлиэһинэйдээҕэр ордук. ХКА
ср. др.-тюрк. хатыҕ ‘твердый, жесткий, крепкий; суровый; сильный’