уст. вяленый озёрный гольян # хохту хараҕа харахтан исхудать, отощать (букв. иметь впалые, как у вяленого гольяна, глаза).

сов. 1. куур, кууран хаал; бельё высохло таҥас куурбут; 2. хатан хаал; цветы высохли сибэккилэр хатан хаалбыттар; 3. перен. (исхудать) куур-хат, дьудьэй, ыран хаал.

туохт. Үллүбүтүҥ, чиркэйбитиҥ сүтэн хапсый, уоһун. ☉ Уменьшиться в объёме, осунуться, исхудать
Көнө уҥуоҕа нөрүйдэ, Мэтэгэр бэйэтэ бэксийдэ, Ходьоҕор уоһа хорбуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аччыктаан кура хорбуйбут. Икки омурда хорбуйбут. ЯРС

туохт. Урукку туруккунааҕар мөлтөө-ахсаа, ыр, этиҥ-сииниҥ уол (хол., ыалдьан, күүһүҥ өһүллэн). ☉ Ослабеть, исхудать (напр., из-за болезни)
[Иван Петрович] сатаан бардаҕына, «ардахтаан» этэ-сиинэ бүтүннүү ньамньыраата, араас дьарҕата көбөн иэдэттэ. Н. Лугинов
«Тохтооторбун эрэ этим көһүйэн, өссө мөлтүүбүн, ньамньырыыбын» — диэн, хайа да үлэҕэ турары-олорору сөбүлээбэт киһи эбит. Д. Таас
Билигин Тарва уруккутунааҕар ньамньыраабыт курдук. И. Федосеев. Тэҥн. ньамньарый

I
тураҥный диэн курдук
[Донник] тураҥсыйбыт буордаах сирдэргэ эмиэ үүнэр. ПАК НТ
Чурапчы тулатыгар алаастар улаханнык тураҥсыйбыттар. «ХС»
II
эргэр. Кими эмэ суохтаан, ахтан иэдэй, ыр-дьүдьэй. ☉ Исхудать, отощать от сильной тоски по кому-л.
Ахтан тураҥсый. ПЭК СЯЯ
Үтүө доҕотторуҥ барылара ахтаннар тураҥсыйдылар. ПЭК ОНЛЯ I

туохт. Аанньа аһаабакка ыр, дьүдьэй, көтөхтөр (сүөһү туһунан). ☉ Исхудать, отощать из-за недоедания (о скоте)
Кэмчи аһылыктаах, кыстыгы ырыганнаан туораабыт ынахтар отох ньирэйдэри төрөппүттэрэ. ВМП УСС
Сылгы маассабайдык ырыганныыр куттала үөскээтэ. «Кыым»
Аны кыһынын халыҥ хаардаах буоллаҕына, сүөһү ырыганнаан охтор. «Чолбон»

I 1) сущ. струя резко пахнущего вещества (выпускаемая нек-рыми животными с целью защиты и запугивания); бүүчээн ыыта струя кабарги; буобура ыыта бобровая струя; 2) прил. резкий неприятный запах (источаемый животными); 3) прил. острый неприятный привкус; бу үүт ыы амтаннаах это молоко имеет острый неприятный привкус; алтан ыыта привкус меди; ыт ыытын ыылан погов. исхудать, обессилеть.

II межд. выражение сильной досады, недовольства; ыы, ол эмиэ туохпутуй! эх, этого ещё не хватало!

хатаччы хат — 1) олус кууран, хатан хаал. ☉ Стать совсем сухим, иссохнуть, засохнуть. Сибэккилэрим, уу кутуллубакка, хатаччы хатан хаалбыттар
□ [Бааска] хаана хатаччы хатан, баттаҕа боробулуоха курдук буолбут. ТТК; 2) дьүдьэйэн, ыран, кууран-хатан хаал; этиҥ-сииниҥ баранан, хамсаабат буол (киһи-сүөһү илиитин, атаҕын туһунан). ☉ Стать худым, дойдя до полного истощения, исхудать (о живом существе); стать безжизненным, атрофироваться, усохнуть (о конечностях)
Ахмед ырдьаччы ырбыт, хатаччы хаппыт. У. Ойуур
Биһилэҕи хирургическай инструменынан нэһиилэ быһан ылбыттар. Онтон ыла Кирилэ ортоку тарбаҕа хатаччы хатан барбыт. Т. Нутчина

хаччаччы хат — 1) кытаата, куура хат. ☉ Становиться жёстким, твёрдым от высыхания
Тыа саҕатыгар хаччаччы хаппыт торбос тириитэ турар үһү (тааб.: кулгаах). Биир саллаат мас силимин курдук, хаччаччы хатан хаалбыт суухараны кирэ сатыыр. К. Симонов (тылб.); 2) этэ-сиинэ суох гына дьүдьэй. ☉ Исхудать, отощать так, что остались кожа да кости
Оҕонньор этэринэн, киһи бу маннык иккитэ эбэтэр үстэ эмтэннэҕинэ, адьас хаччаччы хатан уҥуохтаах тирии буолан хаалар үһү. АЕД КЧ

аат., эргэр. Сайын сиикэйдии хатарыллыбыт мунду. ☉ Вяленый озёрный гольян
Өлүгү үтэлэммит Хохтуга хоһулайбыт, Собулҕаҕа суудайбыт, Харыҥы хабыалаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Балаҕан иннигэр түөрт атахтаах араҥаска хатырык холбоҕо хохту өрөһөлөнө кутуллубут. И. Гоголев
[Кыыс Хотун] Буокай оҕонньор хохтутун ахтыбыт буолан, собо кэҥэрдиилэммитин сөбүлүү санаатаҕа дуу? А. Сыромятникова
♦ Хохту хараҕа харахтан кэпс. — аһара дьүдьэй, ыр. ☉ Сильно исхудать, отощать (букв. иметь впалые, как у вяленого гольяна, глаза)
Кус уҥуоҕа уҥуохтаммыта, хохту хараҕа харахтаммыта. Н. Якутскай
Хохту хараҕа харахтаммыккын, сыккырыыр тыыныҥ эрэ ордубут. И. Гоголев
ср. казах. как ‘сухой, сушеный’