көр торбостоо. Ынахтара ырыганнаан торбуйахтаабыт

ырыганнаа диэнтэн хай
аата. Ыарахан кыстык эргийдэ. …… Ырыганнааһын, өлүү-сүтүү, кулуннааһын таҕыста. Г. Нынныров
Ырыганнааһыны норуокка эҥин араастык ааттыыллар. Холобур, көлүүр ата саас тиийэн ыран охтубут буоллаҕына «көтөҕүллүбүт» дииллэр. Сир сылгыта ырыганнаабытын «дьында» эҥин диэччилэр. НПИ ССЫа
Тоҕо саас ахсын үгүс хаһаайыстыбаларга аһылык тиийбэт буолан сүөһү ырыганнааһына, быһа түһүүтэ тахсарый? «ХС»

аат. Хойутаан төрөөһүн (ынах туһунан). ☉ Поздний отёл (о корове)
[Маша:] Манна туратура, ити Алексеев этэринии, ороһулааһын дииллэр. Ол оруннаах буолуо да, былырыын ынахтар олус күүскэ ырыганнаабыттара диэн буолар. «Кыым»

туохт.
1. Сааскы хапсыыртан уонна сайыҥҥы кураантан астаныма, ас кутума (бурдук туһунан). ☉ Не налиться, не дозреть вследствие весенних холодов и засухи (о хлебах). Бурдукпут хапсыырдаан хаалла
2. Ыран хаал, дьүдьэй, ырыганнаа, дьүүкэр. ☉ Худеть, тощать
[Оҕус] Аан дойдум Алах-былах алааһын Алтан бастаах араскытын Хастыы хабаммын, астыммакка, Хапсыырдаан халлааҥҥа барбыппыан! Саха нар. ыр. II
[Үнүгэстэр] эмиийдэрин бырахпыттара ыраатта, хапсыырдаабыт ийэлэрин синньэ уолан, кураанах тумуктары соппойон да диэн. В. Миронов
Күһүн уолаттар хапсыырдаабыт ынах үөрүн үрэххэ үүрэн аҕалбыттара. И. Данилов

туохт.
1. Ньирэй тииһиҥ түһэн төрүт тииһинэн солбулун (киһи, сүөһү туһунан). ☉ Прорезаться (о растущих коренных зубах, к-рые появляются у детей и детёнышей животных вместо выпавших молочных)
Оҕо тииһиэн иннинээҕи тиистэрэ ыарыйдахтарына эмтэтэр эбэтэр ылларар ордук. ТЕН ИДь
Ньирэй тииһиир кэмигэр саҥа тиис хара төрүттэнэн үүнэр. МСИ ССНьЫаУО. Ахсынньы ыйтан саҕалаан ордук тый уонна тииһиир тиҥэһэ ырыганнаан барар. Сылгыһыт с.
2. Ханнык эмэ үлэ тэрилигэр тиистэ оҥорон олортоо, тиистэ оҥор (хол., кыраабылга, тараахха). ☉ Приделывать зубья к какому-л. орудию труда (напр., к граблям, бороне)
Борокуоппай …… оһох чанчыгар олорон, кыраабыл тииһиир. А. Бэрияк
Арай Уйбаан оҕонньор, кыраабыл тииһээн дуу, хотуур таптайан дуу, соло булбат. «ХС»

I
1.
тоҕоо диэнтэн холб. туһ. Булт да аанньа тоҕооспотох, аттара да ырыганнаан, тыаларыттан эрдэ төннүбүттэр. ФГЕ СТС
Биһиги төрдүөн тус-туспа дойдулартан тоҕооспут дьоммут. «Чолбон»
2. Табыгастаах, сөптөөх түбэлтэҕэ, түгэҥҥэ түбэс. ☉ Быть, оказаться в подходящем месте в удобный момент, вовремя
Барытыгар киниэхэ болдьообут курдук тоҕооһоллор. У. Нуолур
ср. хак. тоҕас ‘встречаться, видеться’
II
аат. Туохха эмэ табыгастаах түгэн, түбэлтэ. ☉ Подходящий, удобный момент, случай
Этэр тыл наадалаах тоҕооһугар бэргэнник этиллэрэ улахан суолталаах. Амма Аччыгыйа
Сарсын ийэбэр Сурук суруйар Сөптөөх тоҕоос көстөрө буоллар! И. Егоров
Ордук сөптөөх тоҕооһу күүппүт. МНН
ср. тюрк. тоҕуш, туҕаш ‘надобность, случай’

аат. Сиппэрэҥ, силбик. ☉ Дождь со снегом, слякоть
Хаайыылаахтар Киренскэй куораттан хаары-сиири аннынан сатыы Иркутскайга айаннаабыттара. П. Филиппов
Күһүҥҥү тыал арыт хантан эрэ былыты үүрэн аҕалан, хаар-сиир аргыстанар. В. Миронов
Кыыллар хаартан-сииртэн, тыалтан, тымныыттан саһан ырыганнаабыт, хаспаҕы булбут буолуохтарын сөп. ГНК ТССМ
△ Халыҥ хаар. ☉ Толстый слой снега
Ол кэмҥэ чугастааҕы сэппэрээк быыһыттан хаар-сиир буолбут улахан ыт ойон тахсыбыт. Далан
Таах хаар-сиир сиэҕинээҕэр, оҕолорбор хааһылаан биэриэм диэммин тооруссаны чооруостаһабын. Айталын
Сылгы хаара-сиирэ суох далга төһө да элбэх оту сиэппит, уулаппыт иһин, сүгүн көнөн биэрбэт. ОГИ С

туохт.
1. Тугу эмэ көрдөө, көрдөөн бул. ☉ Обшарить, обыскать, перерыть что-л. Уһун Өндүрэйдээх мас чордуу сыыры таҥнары түспүттэрэ. С. Тумат
Сэттэ уон-аҕыс уон килэмиэтирдээх сиринэн тайыы сылдьан, дьиэ истиэнэтэ буолар маһы чордоон-чордоон булабыт. ТССКС
Сорох сылгы, чугас хаһыыны чордоон бүтэрэн баран, ыраата кыайан барбакка ырыганныыр түбэлтэлээх. ҮБНьТ
2. Тугу эмэ олоччу эс, бүтэр. ☉ Уничтожать, истреблять что-л. Дьиэ эргиннээҕи оту-маһы бараан, чордоон бүтэрэн баран: «Дьэ, Бэргэн, ханна мас баарый, этэн кулу, ыйан кулу», — диэн киһини хаамтарбат …… үлүгэрдэр. Н. Босиков
Тахса-тахса чордуу турар буоламмыт, тулабытынааҕы тыабыт маһа биллэ убаата. Сэмээр Баһылай
Чугас эргин алаастарбытын барытын чордоон бүтэрдибит. «Кыым»

1. аат. Кыһыҥҥыга тиийбит торбос; борооску. ☉ Теленок в первую зиму (в период стойлового содержания)
   Бары эдэр эрчимнээх, көхтөөхнэмнээх буоланнар, икки сүүс биэс бороону сыл таһаарбыттара. «ЭК»
   Ырыганнаабыт борооҥҥо балык миинэ «өлбөт мэҥэ уута» буоларын саха дьоно бэрт өрдөөҕүттэн билэллэр. БИ УЛАа
2. даҕ. суолт. Бороон буолбут (торбос); бороон тириитинэн оҥоһуллубут. ☉ Достигший стойлового периода содержания (о теленке); сделанный из шкуры теленка этого возраста
   Хаардаах бугул саҕа Халадыйар хатан хататтаах, Бороон торбос саҕа Боҕуйа охсор чокуурдаах [Хатан Тэмиэрийэ]. П. Ойуунускай
   Кугас бороон суумкаттан Кумааҕытын хостоото. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. торбос
   ◊ Бороон көрөөччү — борооннору көрөр, аһатар сүөсүһүт. ☉ Скотник, ухаживающий за телятами, достигшими стойлового периода содержания
   «Атамай» сопхуос Маҕанытааҕы отделениетыгар биэс отделение бороон көрөөччүлэрин уонна сүөһү иитиитин специалистарын научнай-практическай конференциялара буолла. «Кыым»

1. сыһ.
2. Туох да быыһылаан киирбэт гына сыһыары, ыпсары. ☉ Так, чтобы не было щели, очень плотно, туго, крепко (напр., связывать что-л.). Ити муоста буолар хаптаһыннары ыксары саайталаа
   □ Дьонтон ылаттаабыт таҥастарын оҕонньоруттан куул ылан, ол иһигэр уган, кичэйэ соҕус ыксары кэлгийбитэ. И. Никифоров. Бэс субатын сүлэн ылан, сааһынан дьаптайа уурталаан баран, үс-түөрт сиринэн ыксары тылбыйаллар, түүрүллүбэтин, ардах уута киирбэтин диэн. ФГЕ-СДь ӨӨСҮҮ
3. Туох баар күүскүнэн, күүһүҥ кыайарынан (тугу эмэ гын). ☉ С предельным напряжением, что есть силы (делать что-л.)
   Наһаар, сымыһаҕын быһа ытыран баран, ыҥыырын сирэйиттэн ыксары тутуһан истэ. Суорун Омоллоон
   Тойон киһи …… сундуугу икки илиитинэн ыксары да ыксары ыга кууста. И. Гоголев
   Бөрө үөмэн тиийбэт сиригэр суон мутук баарын миинэн, тиитин ыксары кууһан олордо. Т. Сметанин
4. Күүскэ, бобо (хол., тут). ☉ Сильно, крепко (напр., хватать, сжимать)
   Доргуулап кинини [Сипсикини] ситэ саҥарпата даҕаны, тоҕоноҕуттан, куотан хаалыа диэбиттии, ыксары тутта. Л. Попов
   Илиибин ыксары тутар, сүүспүттэн, иэдэспиттэн кыра оҕо курдук сыллаан ылар. Лоһуура
   Ааһан иһэн Александр Атастыров биэрбит илиитин ыксары тутан ааста. Хоро Бүөтүр
   △ Кытаанахтык, күүскэ (хол., туохха эмэ ыллар). ☉ Крепко, сильно (напр., призадуматься)
   Ыксары утуйан хааллылар. ПЭК СЯЯ
   Холкуостаахтар ыһыы үлэтигэр ыксары ыллардылар. М. Доҕордуурап
   Ынырыктаах ыар батталга ыксары ыллара сылдьыбыппын. КДМ ОККО. Хайабыт да тугу да саҥарбат. Хаһан, хайдах тиийэбит диэн санааҕа ыксары ыллардыбыт. Сэмсэ
5. Сиэри таһынан, олус, наһаа. ☉ Не в меру, слишком, сильно (напр., разбогатеть)
   [Уот Уһутаакы — Ньургун Боотурга:] Ыалдьаллара-ытыыллара диэн ыксары да буолар эбит?!! П. Ойуунускай
   Ыам ыйын бырдаҕа ыксары муҥнаата. Күннүк Уурастыырап
   Аҕата оҕонньор ыксары кыыһырар. П. Тобуруокап
   Ыксары байыан баҕаран, Кууруссатын өлөрөн, куртаҕыттан Куустаах кылааты хостуон санаммыт. И. Крылов (тылб.)
6. Бэйэҕэр сыһыары, ыга тардан. ☉ Сильно, крепко (прижимать к себе)
   Нина эттээх суон харыларынан ыксары кууһан, сымнаҕас түөһүгэр сыһыары тарпыта. Далан
   Сүрэххин дьолунан толорон, Моойгуттан ыксары кууспута. Күннүк Уурастыырап
   Оо, сэгэрбинбүөбэйбин кытары оттоох сымнаҕас сыарҕаҕа ыксары Куустуһан, айаннаан истэрбиэн, куустуһа-таалалаан өллөрбүөн! С. Васильев
   Эйигин ыксары ууруубун, күндү ийэкээм. ЛТК
7. даҕ. суолт. Кытаанах (хол., сэрэтии); ыарахан (хол., ыарыы). ☉ Строгий (напр., о предупреждении); тяжёлый, серьёзный (напр., о болезни)
   Ыксары сэрэтии. ЯРС
   Ыксары дьүүл. ПЭК СЯЯ
   Чыҥыс Хаан ыйааҕа Ыксары буоллаҕа, Одун Хаан оҥоруута Улахан буоллаҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ытык сураларым түрүтэ тыытыылара ыксары ыарыыга түһэрдэ. Саха нар. ыр. II
   Ыарт-татай! Атаскан! Ыран, ырыганнаан иһэртэн ордук Ыксары кыһалҕа баар буолуо дуо?! П. Ойуунускай