туттул. сыһыан холб. Уруккуттан биллэр-сэрэйиллэр туох эрэ бөрүкүтэ суох буолбутуттан хомойууну көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение говорящего по поводу ранее предполагавшейся неприятности (ну вот, тото и оно)
— Буоллаҕа ити... (Эмиэ сүүйтэрдэ.) — Билигин көмүспүтүн оонньуохпут, — диэтэ Баһылай. Л. Попов
«Буоллаҕа ити! Чэ, барыаҕыҥ, халлаан булчуттара!» — сэкирэтээр мичээрдээтэ уонна күүскэ өрө тыынна. Н. Заболоцкай

саҥа алл. сыһыан холб. Туох эмэ мэлдьи, хатыланан буоларын сөбүлээбэти бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство говорящего по поводу повторяющегося действия (ну вот, вот те раз, ну вот опять)
Дьэ ити! Кэм да хомунан бүтэ илик.  - Уу даа?.. Өйдөөн истибэтим ээ... - Дьэ ити! Н. Заболоцкай

I
ый. солб. аат
1. Чугас соҕус баар предмети ыйан көрдөрөр (бу диэннээҕэр ырааҕы, ол диэннээҕэр чугаһы). ☉ Употребляется для указания на предмет, находящийся вблизи кого-чего-л. (дальше, чем при обозначении мест. бу, но ближе, чем при обозначении мест. ол)
«Ити оҕо Никита диэн. Кини аҕата ол олорор», - диэтэ Василий Тимофеев, кэтэҕэриин орон диэки ыйаыйа. Амма Аччыгыйа
Ити куорап кэннигэр арбуһу баттаабакка, кыбыллан олоруҥ! Эрилик Эристиин
Ити тыраахтар өйүүн бу чараҥҥа сиэйэлкэнэн бурдук ыһа кэлиэхтээх. М. Доҕордуурап
Бүгүн ити сарайга баар бурдук быһар массыынаны көрөн, өссө өрөмүөннүөххэ наада. С. Ефремов
2. Тугу, кими эмэ тоһоҕолоон, бэлиэтээн биэрэр. ☉ Употребляется для подчеркивания, усиления значения предмета речи
Тоҕо бу курдугуй, киһи тоҥор, оттон чычып-чаап тоҥмот? Манна ханнык күүс баарый? Мин айылҕаттан ити боппуруоһу ыйытыахпын баҕарабын! Суорун Омоллоон
Хата, ити Иван Степанович баар буолан, сотору тутулуннулар буолбат дуо? С. Ефремов
Ити кэпсэтиини истэн баран Василий Григорьевич Трофимов бэркиһии санаата. И. Данилов
II
аат сыһыан т.
1. Саҥарааччы этиллэр санааны ыйан, чопчулаан бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное подчеркивание высказываемой мысли путем указания (вот)
Оттон ити Дьөгүөрдээн охсуһар буолла дии. Амма Аччыгыйа
Аччыгый уолбут ити улаатта, Айан суола кэҥээн, ыраатта. С. Васильев
Илиилэриттэн сиэттиһэн ити кинилэр иһэллэр. Т. Сметанин
△ Саҥарааччы ыйытыыны этэн, ыйан чопчулаан бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Служит для субъективного подчеркивания, усиления вопроса в вопросительных конструкциях
Тыый, баачыкаа, ити туох диэн ыйыттаҥый? А. Софронов
Ити тоҕо мунаардаҕай? А. Федоров. Киммитий, доҕоор, ити? В. Яковлев
2. Туохтуур сэрэйэр киэбин кытта туттуллан, саҥарааччы быһааран, түмүктээн этиитин күүһүрдэр, көрдөрөр (ити аата). ☉ Употребляясь с глаголами предположительного наклонения, служит для придания высказыванию значения пояснения, заключения либо для усиления этого значения (значит)
Аҕыалай обургу, ити, уу баһа бардаҕа. П. Ойуунускай
Ити, соҕуруу бассабыык этэрээтин кытта сибээскэ бардахтара дии. С. Ефремов
△ Саҥарааччы түмүктээһиннээх санаатын, түмүгүн күүһүрдэр, көрдөрөр (бу). ☉ Употребляется при появлении лица, предмета, которых долго ждали, либо указывает на завершение действия или на наступление ожидаемого момента (вот и)
Көр, учуутал көһүннэҕэ ити. Амма Аччыгыйа
Сэһэргэһии аһылыннаҕа ити. Амма Аччыгыйа
Иккис эрэннэриитин кэстэҕэ ити! В. Яковлев

1. көр бу аата. Ити аата, оҕом доҕоругар, Сыкынаҕа, хоно бардаҕа. Суорун Омоллоон
   Ити аата, бэйэлэрэ албын дьон буоллахтара. Амма Аччыгыйа
   Оттон билигин бары биир сэлиэнньэҕэ, биир холкуоска түмсэн олорор буолбуттар эбит буоллаҕа, ити аата, онно көһөн, бырахпыт балаҕаннарын көрбүт эбиппин. Н. Якутскай
   Ким эрэ ынчыктыыр. Ити аата, эпэрээссийэ дьэ бүттэҕэ. В. Иванов
   Тапталы, ити аата, Нарыйа хайдах өйдүүрэ буолла? В. Яковлев
   Чэ, ити аата, сөрү-сөпкө түбэһистэхпит. Эрилик Эристиин
   Ити аата, тыл тылбытыгар кииристибит. «ХС»
2. Туохтан эмэ сылтаан түмүктээн этиини сааныы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Служит для выражения заключения, сделанного говорящим по поводу чего-л. с оттенком угрозы (раз так)
   Дьэ, кэпсэттэхпит эн биһикки, ити аата! Амма Аччыгыйа
   Чэ, бэйэ, ити аата, быһааттарыахпыт! Суорун Омоллоон

саҥа алл. сыһыан холб. Сөбүлээбэт, хомойор сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, огорчение говорящего (подумать только, вот тебе на)
«Оҕобут үөрэхтээх киһи буолуо диэбиппит, ити баар», - дии-дии ытаабыта. «ХС»
Ити баар! Оннооҕор кини баран Джамиляттан хараҕын араарбат, уонна атыттары тугу диэҥий! Ч. Айтматов (тылб.)

сыһыан холб. Туох эмэ көһүтүллүбэтэх, төттөрү өттүттэн буолбутуттан хомойор, астыммат-сөбүлээбэт санааны көрдөрөр. ☉ Выражает разочарование, недовольство говорящего по поводу чего-л. неожиданного, противного (вот тебе на)
Ити баар дии, барыта төттөрү буолан иһэр.  Ити баар дии, били сайын кэллэ диэбиппит! Хата кыһыммыт илэ бэйэтинэн эргилиннэ буолбаат! П. Егоров

сыһыан холб. Туох эмэ соһуччу буолбутун сэргээн, астынан, хайҕаан бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение, положительное отношение говорящего к чему-л. неожиданно свершившемуся (вот как хорошо)
Ити баар ээ. Хата бу үчүгэй дьыала буолаарай. Ол хайдах бэрээдэктээх тугу-тугу тутар үһү. В. Ойуурускай
Тыыннаах буолан ону-маны истэн эрдэхпит. Ити баар ээ, дьэ. «ХС»

көр ити аата
2
Ити буоллаҕына, сарсыарда өссө кытаанах кыраамыкыны аҕалыам. Амма Аччыгыйа
Ити буоллаҕына, мин эйигин хайаан да сиэн арахсыахтаахпын. Суорун Омоллоон
Ити буоллаҕына, күн бүгүн бэйэҕин илдьэ тахсан дьэҥдьиир оҥоруохпут. Күннүк Уурастыырап

көр инньэ гынан
1.
Ити гынан, оһох тоҥон үлтү барбатын диэн, оҕонньор күн аайы иккилиитэ оһоҕун оттуох, маһы харыстыа суох буолан тылын биэрдэ. В. Иванов
Ити гынан, кини сүҥкэннээх үлэни үлэлээбитэ. «ХС»

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ төннүктүүр-утарар сыһыанынан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Служит для присоединения высказывания к предыдущим, выражая уступительно-противительные отношения и субъективную оценку говорящим того, о чем говорится (но все же, а все-таки, тем не менее, однако)
Миэнэ миэнин курдук - иһээччи муҥнаах... Ити гынан баран, аматыгар бэрт сытыары, сымнаҕас майгылаах ээ. Софр. Данилов
Ити гынан баран, туораттан көрдөххө, барытын Егоров эрэ оҥорор курдук. Н. Лугинов
Ити гынан баран, эн сөпкө эттиҥ: мин [хобу] таспаппын, тиһэбин эрэ. В. Яковлев
Ити гынан баран, Баһылай Уйбаанабыһыҥ оннук олус куһаҕан киһи буолбатах. С. Никифоров

сыһыан холб. Саҥарааччы хайдах итиннигий диэн, билиэн баҕарарын көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение, желание говорящего узнать, выяснить что-л. (это что)
Ити кини, туоҕа итэҕэс буолан, мэлдьи кыыһырар дьахтарый? Ити кини, туохтан иирсэн турдулар?  Туох дэтэн үҥтэрэр эбиттэрий, арба, ити кини? Күннүк Уурастыырап

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын түмэн, түмүктээн, төхтүрүйэн-чиҥэтэн биэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное обобщение, заключение говорящего с подчеркиванием высказываемой мысли (вот так, так)
Кини, ити курдук, Бадаайап көҥүлүнэн көрүлээн, талбытынан дьаһайан, Тоҕой Сэлэ улууһугар олорбута. Л. Попов
Кырынааһы этэрбэс бүтэй ибили тутан кэбистим. Ити курдук, дьиктитик бултаан, үөрэн-көтөн дьиэбитигэр тиийэн кэллибит. Т. Сметанин

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибити кытта утарар-төннүктүүр сыһыанынан сибээстээн этиитин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективно установленную противительно-уступительную связь высказываемой мысли с предыдущей (однако, все же, хотя)
Ити эрээри, мин өр сыллаах үлэм биографиятыгар бу тиһэх ситиһии. Н. Лугинов
Бээрэ, туһалаах атын халыҥ соҕус былаат баара дуу, онтукалара, бука, ыарахана бэрт буолуо? Ити эрээри, мин кийиитим араас былаат бөҕөнү сыһан-соһон биэрэр. В. Ойуурускай
Ити эрээри, сааскыта билиэҕэ. В. Яковлев

I
с. солб. аат.
1. Саҥарааччы нөҥүө киһини ыйан ааттыыр тыла. ☉ Он, она (личное мест.)
Бүтүн нэһилиэк дьоно кини илиитигэр киирэн олорор. Күндэ
[Үчүгээйэп:] Ол кинилэргэ эрэннэххинэ, дьэ уһугуннаҕыҥ ол дии. С. Ефремов
Нөҥүө киһи, дьон туһунан эттэхпитинэ, кини, кинилэр диибит. ЕНВ СТ
2. Инники этиллибит кими эмэ эбэтэр тугу эмэ ыйан ааттыыр тыл. ☉ Слово, указывающее на кого-л., упоминавшегося ранее, или на что-л., упоминавшееся ранее
Семен Иванович таһыттан киирдэ, кини тириппит-хоруппут, үөрбүт-көппүт. Т. Сметанин
[Үчүгээйэп:] Ваня сүрдээх көнө уол. Кинини дьон албыннаабыттар. С. Ефремов
Кинини [тааһы] алмаас диэн ааттыыллар. И. Данилов
♦ Кини иһин ким билэр — Кини тугу саныыра биллибэт. ☉ соотв. чужая душа — потемки. Кини иһин ким билэр, дьиппинийэн ахан сылдьар. Кини эрэ айаҕыттан (эн эрэ айаххыттан) күөх от үүнүө буоллаҕай — кини эрэ соҕотоҕун аһыыра, туһанара сөп буоллаҕай. ☉ Нельзя, чтобы только ему одному доставались блага
Барытын тоҕо киниэхэ эрэ биэрэҕит, кини эрэ айаҕыттан күөх от үүнүө буоллаҕай? — Хайа, миэхэ ордор, эн эрэ айаххыттан күөх от үүнүө буоллаҕай? Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. кэнти ‘сам’
II
түөлбэ., харыс. т.
1. Буоспа. ☉ Оспа. Сорох сиргэ буоспаны кини дииллэр
2. Эһэ. ☉ Медведь. Сахатыйбыт Халыма нууччалара эһэни кини дииллэр
русск. устар. воспа

көр көр бу
Көр ити, маннааҕы оҕолор бэркэ үлэлииллэр. — Көр ити, киһи барыта үчүгэйдик үлэлиирэ буоллар, букатын ас-үөл сотору дэлэйиэ этэ. «Кыым»

1. мест. указ. этот, эта, это; ити кинигэни ыл возьми эту книгу; итиниэхэ этому, этой; итиниэхэ тугу диигин что ты на это скажешь?; итини этого, эту; итинэн этим, этой; итиннэ на этом, на этой; в этом, в этой; итиннэ туох баарый ? а) что там такое?; б) что в этом такого?; итинтэн от этого, от этой; 2. выступает в роли модального сл., выражает подчёркивание, обобщение высказываемой мысли: ити кимий ? кто же это?; ити маладьыастык эттиҥ ! вот это ты здорово сказал!; ити кини бардаҕа это значит, он пошёл; кэллэххит ити вот вы и приехали; көмөлөстөҕө ити вот и помощник; ити аата а) значит, так значит, это значит, выходит; ити аата сыыстаҕым выходит, я ошибся; б) раз так, если так; ити аата , кэпсэтэн иһиллиэ раз так, поговорим; ити баар а) так и есть; б) вот тебе и на; ити буоллаҕына раз так, если так; ити гынан таким образом; ити гынан баран всё-таки, всё же; ити гэннэ после этого, затем, кроме того; ити курдук вот так, так и есть; тото ; ити иһигэр кстати; итинэн буоллаҕына следовательно; ити сылдьан между прочим, между тем; итинэн (или итинтэн ) сылтаан из-за этого, по этой причине.

мест. личн. он, она, оно; кини манна улэлиир он работает здесь; кинитэ суох без него; кинилиин сырыт = побыть вместе с ним; эн кинитээҕэр ордуккун ты лучше его; киниэхэ ему, ей; киниэхэ биэр отдай ему; кинини его, её; кинини өйдөө помни его; киниттэн а) у него, у неё; б) от него, от неё; киниттэн ыйыт спроси у него; кининэн им, ею; сурук кининэн ыытылынна письмо послано им.

pro. this, these; итинник pro. such, like that

pro. he, she; киниэнэ pro. his, hers; кинилэр pro. they; кинилэр киэнэ pro. theirs