с. иҥэһэ.

сущ
иҥэһэ

көр бэйэтэ буоллаҕа
Кыыһырыах, хоргутуох бэйэкэтэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Эмиэ үүнэ-тэһиинэ, иҥэһэтэ эҥинэ суох айанныах бэйэкэм буоллаҕа. Н. Заболоцкай
Мин эмиэ итиннэ киирдэхпинэ, көҥүл сылдьарым бүтэн, наар хамаанда, бирикээс илиитигэр киириэх бэйэкэм буоллаҕа дуу диэх курдук санаабытым. Г. Колесов

хайбай диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Оҕонньор эрдиитин туппутунан күөл диэки хааман хайбаҥалыы турда
□ Ата хайбаҥалаан, атаҕын иҥэһэттэн сатаан араарбакка, киһи баатыйалаан сиргэ тайана түстэ. Болот Боотур
[Киэсэ] барбахтаан иһэн массыынатын кэнники көлөһөтө тэстэн уҥа-хаҥас хайбаҥалаата. Күрүлгэн

ыт I диэнтэн төхт
көрүҥ. Киэҥ толоон уҥуор төҥүргэскэ тимир иҥэһэни кэтэрдэн, ол ньуурун ох саанан ытыалаабыттара. Эрилик Эристиин
Ойуур саҕатыгар ойуоккалаан тахсыбыт куобахтары тойон тоһуйан туран, тэһитэ ытыалаан ылар. Ойуку
Билигин сэптэннэхпит дии, көһүтэ сытан ытыалаан кэбиһиэхпит. С. Ефремов

көр иҥэһэ
Улааммын ыҥыырдаммытым, ол туран көрбүтүм, аны икки иһэҥэм кытта мэлийбит этэ. Н. Заболоцкай. Бырахсыы тумуһаҕар биир тимир иһэҥэни сыал уурбут уонна Тыгын уолаттарыныын ити киэҥ алаас уҥуоргу өттүгэр баар Мэҥэлээх тумуһаҕар тахсыбыттар. Саха сэһ
1977
Хоруобугар алдьаммыт мас ыҥыыр, тимир иһэҥэ, ойуулаах кытыйа бааллара. БИГ ӨҮөС

аат. Сылгы айаҕар кэтэрдиллэр үүн тимирэ. ☉ Часть сбруи лошади, удила
Микиитэ атаҕын иҥэһэтигэр үктээн истэҕинэ, оҕонньор ат уостуганыттан харбаан ылла. Амма Аччыгыйа
Атын уостуганын тардан тохтотто. Ф. Постников
Уостуганын сымнаттахха, ас истигэн буолааччы. Эҕэрдэ СС
♦ Уостуганын тарт көр тарт
Эйэ иһин охсуһабыт, Сэриинэн иирээччилэр уостуганнарын тардабыт. А. Абаҕыыныскай

I
аат. Сарсыардааҥы халлааны сырдатар чолбоннортон биирдэстэрин аата (халлаан соҕуруулуу-илин өттүгэр балай эмэ уһун кэмҥэ сырдааччы). ☉ Одна из утренних звезд, светящихся продолжительное время на юго-восточном небосклоне, Венера
Кини бэрт мындыр оҕонньор. Киэһэ-сарсыарда им хатаныыта тахсар дьэллэҥэ чолбон өҥүттэн көрөн, кыһын төһө тымныы буолуоҕун …… быһаарар. Н. Якутскай
Хойуу сулус хоойдонон, Үгүс сулус үрүттэнэн, Дьэллэҥэ сулус эҥээрдэнэн …… Араҕас маҥан халлаан Айыллан үөскээн турдаҕа. П. Ядрихинскай
Халлааны сырдатар чолбоннор Дьэллэҥэ даҕаны, Мэндэҥэ даҕаны сарсыарданан тахсар идэлээхтэр. «Чолбон»
II
1. даҕ., түөлбэ. Убаҕас, сэдэх, сэндэҥэ. ☉ Негустой, редкий, легко (насквозь) просматриваемый. Дьэллэҥэ тыа
2. аат суолт. Иҥэһэ туора тимирдэрин икки арда. ☉ Пространство между поперечными пластинами якутского стремени
Тойон Дьаҕарыма бухатыыр обургу …… Сэттэ дьэллэҥэлээх Тимир иҥэһэтин Мүччү тэбэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

аат., эргэр. Акка ыҥыыр үрдүнэн биллэҕэ быраҕарга анаан кэтит тириинэн холбуу тигиллибит икки хааһах (үксүгэр тирии буолар). ☉ Переметная сума (две сумы (сумки), два мешка, обычно из кожи, перекидываемые через плечо или седло)
Тууһу бэрэмэдэйтэн ылаҥҥын, иһэ ыраастаныллыбыт куһу тууһаан ис. Бачча итиигэ имирэн хаалыа, сахсырҕа ыһыа. Далан
Уһун Уйбаан, Чиэппэрдээх итиэннэ Дьэллик бэрэмэдэйдэригэр иккилии тымтай арыылаахтар. И. Никифоров
Бэрэмэдэйдэри акка бырахта уонна туомтуу баайбытын төлө тардаат, иҥэһэтин таарыйбакка, ыҥыырга «хап» гына олоро түстэ. Уустаах Избеков
ср. русск. переметай (импер. к переметать ‘перекидывать, перебрасывать’)

аат., кэпс.
1. Киһи уйана-хатана биллэр, ыарахан кэм. ☉ Лихая пора
«Чэ, күн-хаан тирээтэ быһыылаах, — ийэ барахсан, долгуйбутун кыатана-кыатана, кэргэнигэр этэр. — Балыыһаҕа барыыһыккын». «Кыым»
2. Тиһэх кэм, бүтэһик чаас. ☉ Последний час, смертный час
«Доҕоор, чэ, күнхаан кэллэ быһыылаах, быраһаай!» — диэн бырастыыласта. Суорун Омоллоон
Аны бырастыы, талыыкан далаһам, Арахсыһар күн-хаан тирээтэ; Эн сынньан: көмүс иҥэһэҕэр хаһан Үктэнэрим арда кэҥээтэ. А. Пушкин (тылб.)
♦ Күн-хаан кыараата (бүөлээтэ) түөлбэ. — ыксал буолла, өлүү тирээтэ. ☉ Наступил последний час, смертный час. Тыыбыт уунан туолан барда, күнхаан кыараата. — «Дьэ, күн-хаан бүөлээтэ да, ханна да барар сирэ суох буолла» дии санаа була турда. Саха фольк.