туохт. Улаханнык куттан. ☉ Сильно испугаться
«Тойон иччиҥ Куттанар-куойар күнүгэр Тыл этэн, өс кэпсиэн, Саҥа саҥаран этэр буолаар», — диэбиттэрэ. Ньургун Боотур
Ыҥыртаран киллэртэрбит Ыар-нүһэр ыалдьыттарыттан Куттанан-куойан …… Сыттаҕа дуу. П. Ойуунускай

аат. Олохсуйбут үөрүйэх, сиэр-майгы, уопсай бэрээдэк быһыытынан былыргыттан тутуһуллар үгэс. ☉ Обычай, традиции
Кинилэр абыычайдарын быһыытынан, ньымааттаабыт киһи [таба] баһын, моонньун, аҥаар холун ылар эбит. А. Софронов
Тиийэн онно оһох оттон, Күөстээн-астаан бардылар — Абыычайы батыһан, Алаадьылаан, кус буһаран, Үлэ бүппүт малааһынын Үөрэ-көтө атаардылар. Күннүк Уурастыырап
Таһырдьаттан киирбит эрэ киһини чэйдэтэр, итии киллэртэрэр уонна кинини кытта онуманы кэпсэтэр — саха ыалын абыычайа. Н. Якутскай

даҕ. Биир кэмҥэ киэҥник биһирэнэр, муода буолбут (мал-сал, таҥас-сап туһунан). ☉ Модный
Аныгылыы муодунай таҥастаах, балай да тупсарыммыт сирэйдээх-харахтаах эдэр дьахтар …… түннүгүнэн таһырдьаны одуу лаан турда. ТМ ДК
[Артур] аныгылыы бэрт муодунай тигиилээх кыһыл ырбаахытын аһаҕас уолугун көннөрүннэ. «ХС»
[Хаһаайка] киһи күнүстэри тымтыктанан да булбат муодунай миэбэлин дьиэтигэр киллэртэрэн туруоран баран, сымнаҕас кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн сытар. «Кыым»

туохт. Саас, ириэрии буолан, инчэй, уулан (хаары этэргэ). ☉ Становиться мокрым, вязким (о снеге во время оттепели)
Ити күн Өлөксөй Ундаарап өссө быһаас, хаар сабыс-саҥа сылбыйалаан эрдэҕинэ тыаттан киллэртэрэн, …… эрбэттэрэн бэлэмнээн сытыарбыт сул тиит бэрэбинэлэринэн биэс хостоох дьиэтин акылаатын түһэртэрбитэ. В. Титов
Сылбыйалаабыт хаар чэҥирэн болоорор. М. Шолохов (тылб.)
ср. казах. шилбий ‘становиться сухощавым’

аат.
1. Туохха эмэ сөпсөһүү, сөбүлэнии. ☉ Согласие
Дьэ ол гынан эпэрээссийэҕэ сөбүлэҥмин биэрбитим. В. Иванов
Кинини үөрэххэ ыларга ректор сөбүлэҥин биэрдэ. И. Федосеев
Павлов бэйэтин этэрээтин кытта бэринэргэ сөбүлэҥин биэрбитэ. Идэлги
2. Тугу эмэ кимтэн эмэ көҥүллэтии, тугу эмэ гынарга көҥүллээһин. ☉ Разрешение, позволение
[Тутуу саҥа бырайыагар] урукку сиэрийэҕэ бэрт кыра уларытыы киллэртэрэн баран, ону адьас саҥа көрүҥ быһыытынан тутарга сөбүлэҥ ылылынна. Н. Лугинов
Үҥүс да хайаа, бу баар борокуруор тутарга, дьэҥдьийэргэ биэрбит сөбүлэҥэ. Е. Неймохов
Сойууһунай өрөспүүбүлүкэ территорията бэйэтиттэн сөбүлэҥэ суох уларытыллыан сатаммат. ССРС К

уул диэнтэн дьа7
ту7. Былыргы саха уустара тыһаҕас тириитэ күөртэринэн чох уотун күөдьүтэн тимир тахсар тааһын ууллараннар, эҥин араас тимир сэптэри оҥороллор эбит. Амма Аччыгыйа
Аны кэлэн мин кыһам кытыастыа, мин кыстыгым кыһыл көмүс кыымынан кырбаһыа, көмүһү-алтаны уһаарыа, уулларыа дуо? Суорун Омоллоон
Мантан чугас, Ковалькан үрэҕэр, булчуттар таастан сибиниэс уулларан буулдьа куттар буолаллара. Н. Якутскай
[Онтоон:] Бу арыыгытын дьэ сарсын уулларыҥ, өйүүҥҥэ-ха7ааҥҥа диэри Хонос Мэхээлэ кэлэрэ буолуо, куоракка киллэртэрэн атыылатыллыа. Күндэ
Саас, эн миигин күн оҥор: Халыҥ хаары уулларыахпын, Харалдьыгы сылытыахпын, Ньургу7уну нуоҕатыахпын. Н. Босиков
♦ Сүрэҕин ууллар — кими эмэ туох эмэ үчүгэйинэн наһаа долгутан уйадыт, манньыт. ☉ Приводить кого-л. в глубокое сердечное волнение, вызывать у кого-л. умиление (букв. растопить сердце)
Оттон кыыс намыына, наскыла, Килбигэ сүрэхпин уулларар. С. Данилов
Ити тыл [хайгыыр тыл] биһиги киһибит сүрэҕин букатын уулларан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Бу маннык, бэйэтин туһугар тимир киһи муус сүрэҕин бүгүн туох ууллардаҕай? Н. Павлов

1. даҕ., кэпс. Ордук бөдөҥ, улахан, толору көстүүлээх. ☉ Особенно крупный, большой, видный
   Иэһигэр тутан ылбыт үс боһомо сүөһүтүн, Аата суохха, Ордьоонойго уонна Хобооҕо сиэттэрэн, ол көлүйэҕэ күнүс киллэртэрдэ. И. Гоголев
   Боһомо бултан Улуу-буур тайахтан ордук Ботуччу булду Булан көрбөтөҕүм. Саха фольк. Алҕаһаабатах эбиттэр. Хаһыытааччылара …… Сибиир кыраҕа уолуһуйбат боһомо оробуочай киһитэ, улахан бытыктаах Степан Буров буолан таҕыста. Амма Аччыгыйа
   Хайдах диэн умнуо эбиппиний кинилэри …… Сырыыны сырҕаннара быһаарбыт Ол буҕа, ол боһомо, Ол киппэ-киил, түс-нүһэр өбүгэлэрбин! П. Тобуруокап
2. аат суолт.
3. эргэр. Бөдөҥ сүөһү, ынах, сылгы бөдөҥө. ☉ Крупный (взрослый) скот (корова, лошадь). Тоҕус боһомону көрдүүр
   □ Онон биир кыайтарбыккыт сылгынан-ынаҕынан отуттуу боһомону баайыаххыт үһү. Р. Кулаковскай
   Үс түүннээх күн утуйар, аһыыр диэни умнан, кутаа оттон, боһомо өлөрөн, дьүүл-дьүһүн бөҕөнү түһэрбиттэр. Тыллаах барыта саҥарбыт, кырыыстаах барыта кыраабыт, ааттаах удаҕаннар мэнэрийбиттэр, улуу ойууннар кыырбыттар. В. Яковлев
   Эн курдук боһомонон хаамтарарым буоллар ааппын билбэт буола байыам этэ. Болот Боотур
4. кэпс. Туох эмэ ордук бөдөҥө, улахана (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Самый крупный из кого-чего-л. (употр. большей частью в ф. принадлежности). Хотоҕойдоох боһомотуттан Кубаттан ордук Куорсуннаах толуутун Чопчу көрбөтөҕүм
   Саха фольк. Өйдүүр инигин, били эн биһи Өлөртөн саспыт тааспытын? Оччоҕо үрүҥ тыыммыт өллөйө, Хара тыыммыт харыһыга Буолбут курдуга үрдүү үллэйэр Буордаах тааспыт боһомото. И. Эртюков
   Бэйэ туһун көмүскэнэр Биир да тылы этиппэккэ, «Нолуок киэнин боһомотун, Тардыы-түһээн сүрдээҕин» Дьонтон эрэ чорботон, Наар киниэхэ сүктэрэллэр. Күннүк Уурастыырап

1. даҕ., кэпс.
2. Киһини астыннарбат, туһата суох; сыппах (хол., тугу эмэ дьүүллэһии). ☉ Неудовлетворительный, бесполезный; невыразительный, скучный (напр., обсуждение чего-л.)
   Тугу даҕаны эппэт, Туһалааҕы кэпсэппэт, Тииһэ-уоһа мэлийбит, Тиэстэ курдук тэнийбит Ньух-ньах мунньахха Нуктуу түһэ барыахха. С. Тимофеев
   Биһиги прозабыт күннээҕи олох чахчыларын эрэдьиэстээһин, наһаа ньух-ньах суруйуу буолар. «ХС»
3. көсп. Саараҥ, муҥутах; сымнаҕас (хол., салайааччы). ☉ Нерешительный, непоследовательный, лишённый твёрдости (напр., о руководителе)
   Арай итиннэ атын ньух-ньах салайааччы буоллун, дьэ ытаан-соҥоон, иэйэн-туойан төһө бириэмэнэн оҥортороро дуу, оҥорторбото дуу биллибэт ээ. В. Яковлев
4. сыһ. суолт. Киһини астыннарбат гына, мөлтөхтүк (хол., тылла эт). ☉ Неудовлетворительно, невыразительно, бледно (напр., выступить с речью)
   [Суруйан] муҥнанан-муҥнанан баран ааҕан көрдөҕүнэ, таҥаһы ыстаабыт курдук ньух-ньах буолан астыннарбат этиилэр тахсан хаалааччылар. П. Аввакумов
   ◊ Ньух-ньах курдук — мөлтөх, астыга, уота-күөһэ суох (хол., тугу эмэ дьүүллэһии). ☉ Слабое, вялое, без огонька (напр., обсуждение чего-л.)
   Ити сэниэтэ суох ньух-ньах курдук дьүүллэһиини истэ-истэ ыстатыйабын редколлегия дьүүлүгэр бостуой да киллэртэрдим дуу диэн мунаахсыйа быһыытыйда. Софр. Данилов

1. уулаа 3, 4, 5 диэнтэн бэй., атын. ту7. Ууламмыт көмүс
   □ Ардыгар сарсыарда эрдэ от үрдүгэр түспүт сииги плащбалаакканан холбуйан ылабыт
   Үс-түөрт төгүл холбуйдахха курууска аҥаара ууланабыт. «Чолбон»
   Гидроэнергиэтиктэр киин сирдэрэ Чернышевскай бөһүөлэк Бүлүүттэн ууланан олорор. «ХС»
   О7оҕор оттор ма7ын бэйэтигэр мастатан киллэртэрэллэрэ, солууругар хаар ууланара. ПНИ ДКК
2. Уунан бүрүлүн; уунан туол. ☉ Обводняться; затопляться
   Чурапчы кэнники ууланна, Куохара үрэҕэ угуттаан. Баал Хабырыыс
   Хантан кэлбитэ биллибэккэ эрэ, былыргытын курдук, маһын саҕатыттан ыла ууламмыт. «ХС»
   Сайын, хайаларга хаар уонна ледник ууллар кэмигэр, өрүстэр ордук толору ууланаллар. КВА МГ
3. Аһара ситэн, сымнаан хаалыаххар диэри хараарчы бус (үксүгэр отон туһунан). ☉ Перезреть до черноты (преимущественно о бруснике). Оҕо сылдьан ыкса күһүн ууламмыт отону тииспит кыйыар диэри үргээн сиир этибит
   □ Күүлэлээх аартыгын ээйигэр сайын окко киирэр саҕана сир аһыттан саамай эрдэ ситээччи болбукта буһан уулана ньолҕойон турарын тотуохпутугар диэри сиирбит. С. Маисов
4. Буоһаа, буос буол (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Оплодотворяться (о скотине, животных): стать стельной (о корове), жеребой (о кобыле), беременеть (о самках нек-рых животных)
   Сорохторун муоһа саҥа саралаан эрэр — олору кыра эбэтэр эрдэ ууламмыт табалар дэстилэр. Я. Семёнов
   «Ынахтарым ыаппат буолбуттара ыраатта, бэйдиэ баран хаалаллар, быйыл ууланаллара биллибэт», — диэн үҥсэргиир. Тускун
   Кыылы иитээччилэр кырсалары ууланалларын саҕана аһатыыга ураты болҕомтолорун уураллар. АВЛ ГСФ
   ◊ Хараҕа ууланна — хараҕын уута таҕыста; уйадыйан, ытыахча буолла. ☉ Его глаза увлажнились; расчувствовавшись, он чуть не заплакал
   Сэмэнчик, ытаама... — Настя хараҕа толору ууламмыт, сэҥийэтэ биир кэм ибигирэс буолбут. Н. Якутскай
   Маша дьааһыгын аһан, сибэкки ойуулаах сиидэс ырбаахыны хостоон таһааран, киниэхэ уунна. — Ыл! Татыйаас икки илиитэ титирэстээтэ, хараҕа ууланна. М. Доҕордуурап

I
даҕ.
1. Соҕотох, көмүскэлэ суох, турар бэйэтэ. ☉ Одинокий, беззащитный, сиротливый
Ити мин биир Быһах угун курдук Тураҕас уоллаахпын Туора көрөҥҥүн, Дьөллөркөй көҕүстээри, Быстах айыылары Кэлэн тураҕын дуо? С. Васильев
Туллар, тураҕас төлкөлөөх Тулаайах оҕо буолбатахпын. «ХС»
△ Туора, ойдом турар. ☉ Стоящий отдельно, в стороне
Тураҕас тумулга кырдьаҕас таҥара дьиэтэ эндэллэн турар. М. Доҕордуурап
2. Угуттан туллумтуо, арахсымтыа, кэбирээбит, кытаанахтык олорботох (туттар сэп туһунан). ☉ Легко слетающий, соскальзывающий с рукоятки, слабо насаженный (об орудии труда). Тураҕас сүгэ. Тураҕас өтүйэ
ср. тув. тур ‘выдрать, вырвать, выдернуть’
II
1. даҕ.
1. Сиэлэ, кутуруга, уорҕата харааран, ойоҕосторо кытаран көстөр дьүһүннээх (сылгы). ☉ Гнедой, рыжий (о масти лошади)
Маҥнайгы тураҕас ат уу дьоруонан анньан иһэр. Эрилик Эристиин
Киирдэ халаан уутугар Тураҕас биэ кулуна. С. Данилов
[Улуус суруксута] дохсун тураҕас атыырын миинэн иһэр эбит. Н. Заболоцкай
2. Хоҥор, күрэҥ, хоҥор эбириэн дьүһүннээх. ☉ Карий, коричневый, бурый
[Сөмөлүөт] Туус маҥан халлаан диэки, Тураҕас элиэ курдук Туйаара көтөн таҕыста. Саха нар. ыр. III
2. аат суолт. Тураҕас дьүһүннээх сылгы (ат, биэ, атыыр о. д. а.). ☉ Гнедая лошадь
Уйбаанчык тураҕаһын миинэн, ыллык суол устун айаннаан дыбдытан иһэр. В. Протодьяконов
Убаһалар, убаһалар — Улааннар, тураҕастар. «ХС». «Маладьыас, тураҕаһым барахсан!» — Шонкор атын хайҕаабыта. Уот ч.
◊ Кугас тураҕас көр кугас
Эһэм кугас тураҕас аттаах этэ. Кыһыл тураҕас көр кыһыл. Кыһыл тураҕас дьүһүннээх ат далга аһыы турар. Тураҕас күүгэс көр күүгэс. Сайыҥҥы күн Сардаҥалаах уота Садарахсыйа түһэн турдаҕына, Тумарык маҥан халлаан Тураҕас күүгэһэ Күүгүнүү-күүгүнүү Күрүлүү оонньообута. Күндэ. Тураҕас сыалдьа (сыалыйа, сыайа) эргэр. — сарыыттан, түнэттэн эбэтэр убаһа көхсүттэн тигиллэр киһи уллугун ортотун ааспат, кылгас бууттаах сыалдьа. ☉ Короткие штаны, состоящие из двух отдельных частей, сшитые из ровдуги или замши
Саха Куонаас тураҕас сыайалаах киирбит. Саха сэһ. II
Тустууга кэтэр …… тураҕас сыалыйатын киллэртэрэн кэппит. Багдарыын Сүлбэ
Тураҕас туруйа көр туруйа. Ол кэммит тураҕас туруйа Ыраатар айанын курдуктук [ырааппыт]. И. Эртюков. Тураҕас элэмэс — сылгы дьүһүнэ: кытархайдыҥы эриэн. ☉ Рыже-пегий (о масти лошади). Ыалым оҕонньор тураҕас элэмэс аттаах. Тураҕас этэрбэс эргэр. — түнэттэн, сарыыттан тигиллибит кылгас сотолоох этэрбэс. ☉ Ровдужные или замшевые короткие торбаса
Тураҕас этэрбэс тыаһа талырҕаан кэлэн, ампаар кэннигэр тохтообута. Далан. Хаан тура- ҕас — сылгы дьүһүнэ: хара сиэллээх, кутуруктаах, хараҥа кыһыл дьүһүннээх. ☉ Гнедой, цвета крови (о масти лошади). Хаан тураҕас биэ. Хара тураҕас — сылгы дьүһүнэ: сиэлэ, кутуруга хара, ойоҕоһун ортотуттан үөһээ өттө, самыыта, уорҕата барыта харатыҥы, оттон быттыга, хонноҕо, өрөҕөтө, сэҥийэтэ тураҕас кыһыл өҥнөөх. ☉ Тёмно-коричневый с чёрной спиной, тёмно-рыжими боками и брюхом, чёрными гривой и хвостом, караковый (о масти лошади). Хара тураҕас ат
ср. др.-тюрк., хак. торыҕ, уйг. торук, чув. тура ‘гнедой’, каракалп. кара торы ‘караковый’, уйг. торҕай, тат. тургай, туркм. торгай, др.-тюрк. торыҕа ‘жаворонок’