I
аат.
1. Быһан ойуулуурга туттуллар үс кырыылаах сытыы уһуктаах ыһыы. ☉ Трехгранный резец для гравировки
Ыҥыыр сирэйин үрүҥ көмүс лиискэ араас сахалыы ойууну түһэрэн кирдиэҕинэн эбэтэр чеканканан охсон киэргэтэллэрэ. МАП ЧУу
Кини кирдиэҕинэн арааһы барытын ойуулуон олус баҕарар. «Чолбон». [Ойуулааччылар] сүрүн инструменнара саха быһаҕа буолар уонна кирдиэх быһах. «Саха с.»
2. Кирилиэс кырыыта. ☉ Грань ступеньки крыльца, лестницы
Кирилиэс кирдиэҕэр атахпын сотуннум. — [Хобулугуҥ тыаһа] Көрүдүөр киэҥэр, Кирилиэс кирдиэҕэр Улам-улам иһиллибэт буолла. С. Данилов
II
даҕ., кэпс. Туохха да киириммэт, өһөс. ☉ Неподатливый, упрямый, неуступчивый. Кини кирдиэх, өһөс киһи. Кирдиэх киһилиин киһи кыайан үлэлээбэт
ср. орд. кердик ‘сварливый, неуживчивый, злобный, плохой, злой нрав’, бур. хердии ‘затвердевать, засыхать (о коже), упрямиться (о детях)’

туохт.
1. Инниҥ эбэтэр инниҥ-кэнниҥ диэки эмискэ-эмискэ дьүккүҥнээ, сыҕарый. ☉ Рывками подаваться то вперед, то назад
[Долгун] Кэрэниис-кэрэниис кирдиэхтээн, Килбэйэн, дьэҥкэрэн ыллаҕа. С. Тимофеев
[Киргил] Кирдиэхтии көтөн, Кэдэкэччийэ турда. Н. Ефремов
Тааҥка иннинэн-кэннинэн кирдиэхтээн иһэн, уот кыһыл сардаҥанан дьэллэс гына түстэ. ДАЛ УуУоО
△ Дьигиҥнээ. ☉ Подраг ивать
Буускалар тумустара кирдиэхтиирэ. Амма Аччыгыйа
[Массыына] кирдиэхтээн хоҥунна. Н. Босиков
[Массыына] иннинэн да кэннинэн да барбат, кирдиэх-тиир эрэ. А. Кривошапкин (тылб.). Тэҥн. кириэхтээ
2. Дьүккүҥнээн кэбий (ат туһунан). ☉ Щипать траву подрагивая, рывками вытягивая шею
Аттар суол кытыытынааҕы оту кирдиэхтии, холкутук хаамсаллара. «Чолбон»
3. Быһыта баттаан, иҥнэ-иҥнэ саҥа таһаар, аах. ☉ Говорить, читать, запинаясь, прерывисто
Хотун эһитэ охсон саҥарара хайдах эрэ «аах», «оох», «ма» диэн кирдиэхтээн иһиллэр. Амма Аччыгыйа
Мин иҥнэ-иҥнэ кирдиэхтээн, бытааннык ааҕабын. «ХС»
△ Иҥнэ-иҥнэ бар; эрэиинэн быс. ☉ Совершаться, проистекать с задержками, заминками; резать с трудом
Кэнсиэр кирдиэхтээбэккэ түргэнник ааста. Э. Соколов
Сыппах хотуур күһүҥҥү сиппит от кытаанах төрдүгэр бөтө бэрдэриэхтии кирдиэхтээтэ. Э. Соколов

тамай II диэнтэн арыт
көстүү. Ата хааман тамалдьыйар. М. Доҕордуурап
Сиэллэҕинэ [ат] муокас баҕайытык тамалдьыйара, бөтөрөҥнөөтөҕүнэ киһи тулуйуо суохтук кирдиэхтээн ойуолуура. МЫ

даҕ., поэт. Маһы тоҥсуйан быыстала суох төбөтө тоҥхоҥнуур (киргил туһунан). ☉ Ритмично трясущий головой в такт стуку по дереву (о черном дятле)
Кирик-хорук, кирдиэ киргил …… кириҥэтэ көһүйдэҕэ. Күннүк Уурастыырап

аат., түөлбэ. Суолу тыал хаарынан тибэн бүөлээбит сирэ. ☉ Занос на дороге, наметённый вьюгой снежный сугроб, преграждающий путь
Бэҕэһээҥҥи тибииттэн суол мочоҥ буолан аттар ыарырҕатан, т ө б ө л ө р ү н д ь ү к к ү ч ч ү т у ттан, кирдиэхтээн хаама ллар. М. Доҕордуурап
Мочоҥо бэрт. Быстах наадаҕа ки һи ыалга барыа суох курдук. Р. Кулаковскай

иэнигий диэнтэн дьаһ
туһ. Хараҥа дьайдарын Иэримэ дьиэм дьоллоох тусаһатыгар Иэнигитэ оонньоон, иҥэрэр буолаайаҕыт, Килбиэннээх кэтит чигдибин Кирдиир-киртитэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай
Сылайаммын, санаам түһэн, Сытан да хааллахпына, Сылаас иэйии иэнигитэн Ойутан туруорара. С. Тарасов
Мин этэр тылым Иччилээх эгэлгэтэ Көмүс чыычаах буолан Көтө-дайан тиийэн, Икки кулгааҕыҥ кулукутугар Илэ дьиэһийэн Иһиллэ оҕустун, иэнигитэ кэпсээтин! П. Ядрихинскай
Хотугу амарах күн итии сыралларынан Ийэ сири иэнигитэ сыдьаайа тыгар. «ЭК»

сыһ.
1. Төбөҕүн төҥкөтөн, моонньугун уһатан, инниҥ диэки дьулуһардыы (тутун). ☉ Наклонив голову, вытянув шею, подавшись всем корпусом вперед
Кини [Сэмэн] уһун моойдоох: ньолбоҕор төбөтүн дьүккүччү уунан, тугу эрэ сытырҕалыыр курдук туттар. Амма Аччыгыйа
Ол кэнники эрээккэ олорор Сокорутов диэн дьүккүччү туттубут модьу уол үкчү Никита курдук. Н. Лугинов
Бэҕэһээҥҥи тибииттэн суол мочоҥ буолан, аттар ыарырҕатан, төбөлөрүн дьүккүччү туттан, кирдиэхтээн хаамаллар. М. Доҕордуурап
2. Сөбүлээбэти, кыыһырбыты биллэрэн, кытаанахтык, өһүөннээхтик (сүүһүҥ аннынан көр, одуулаа). ☉ Показывая взглядом свою неприязнь, недовольство, враждебно глядя исподлобья
Пепеляев салгын сиэбит сирэйэ дьэбидийдэ, кыһыл армеец диэки өһөхтөөҕүнэн дьүккүччү көрөн баран, түҥнэри эргилиннэ. Софр. Данилов
Сүөдэр киниэхэ хайыһан дорооболоһордуу илиитин куду аспыт Солтуохабы сүүһүн аннынан дьүккүччү көрөн ылаат, таһырдьа тахсыбыта. П. Аввакумов
Власий Порфирьевич, халыҥ муос ачыкытын үрдүнэн, сүүһүн аннынан дьүккүччү көрөн кэбиһэ-кэбиһэ, тугу эрэ кэпсиир. В. Яковлев

I
ой I диэнтэн хай
аата. Бу икки ардыгар Чүөчээскини бандьыыт ситэрэ үс-түөрт эрэ ойуу хаалбыта. Суорун Омоллоон
Кини суолун саһыл суоллаан баран иһэн туора ойбут, үчүгэй ойуу буолбут. В. Иванов
Коля аҕыйах ойуунан таһырдьа баар буола түспүтэ. Эрилик Эристиин
II
аат. Туох эмэ дьиҥ көстүүтэ эбэтэр киһи өйүттэн айбыта үтүгүннэриллэн (хол., тугунан эмэ суруйан, уһанан, тигэн эҥин) оҥоһуллубута, уруһуй. ☉ Рисунок, набросок чего-л.
Оҕолор тула мустан кинигэ тас ойуутун кыҥастаһа турбуттара. Н. Якутскай
Былыр сахалар дьол-үөрүү күнүгэр муоска, маска, туоска даҕаны эгэлгэ ойууну түһэрэллэрэ. А. Сыромятникова
Быһыытын уонна ойуутун бэйэм өйбүттэн оҥорорум. ЧАИ СБМИ
◊ Быһан ойуу — сытыы, уһуктаах тэрилинэн (хол., кирдиэҕинэн) оҥо быһан эбэтэр сиэтэн ойуулааһын. ☉ Гравировка, резьба
Быһан ойуу саха уустара симэҕи киэргэтэр сүрүн ньымалара этэ. ЗФМ ЮИЯ
ср. кирг. оюу, ног. оюв ‘орнамент, гравировка; вышивка, узор’, тур. ойа ‘отделка, бахрома’

1. аат. Сүөһү мэччитэн сайылыыр, олорор сир. ☉ Летняя усадьба с пастбищем, летнее жилище, летник. Сайылыкка тахсыы
   □ Сайылыктарга сүөһү бөҕө тоҕуоруйбут. И. Данилов
   Ыаллар бары сайылыкка көспүттэр. М. Доҕордуурап
   Сайылыгыҥ үрдүнэн Көтөн ааһар хоҥор хаас. Күһүн бурдук, от үүнэн, Күүтэр Мэҥэ-Хаҥалас. П. Тулааһынап
2. даҕ. суолт. Сайылыкка туттуллар, онуоха сыһыаннаах. ☉ Относящийся к летней усадьбе, связанный с ней (напр., о жилище). Сайылык дьиэ. Сайылык алаас
   □ Биир күн сайылык оҕолоро моҕотойдуу бардылар. Суорун Омоллоон
   [Коля] халыҥ сис ортотунааҕы сайылык үрүйэҕэ олохтоох Болот оҕонньорго барар санааны ылынна. Эрилик Эристиин
   △ Сайыннары туттуллар, мииниллэр, көлүллэр (хол., көлөнү этэргэ). ☉ Используемый и летом (напр., об упряжном животном)
   Сайылык ат түүлүүн түүкэтийэн хаалбыт. Кирдиэхтээн хаамар. А. Сыромятникова
   ♦ Сайылыккар таҕыс түөлбэ. — күн сириттэн сүт, өл. ☉ Умирать, отправляться на тот свет
   Баҕар эн бу төрүүргэр хаадыр буолбакка сылдьан сайылыккар тахсыаҥ. Онон соҕотох оҕоҕор кыһаллыа суоххун дии. М. Доҕордуурап
   ср. уйг. йайлак ' джайлау ‘летовка, летнее пастбище’, тув. чайлаҕ ‘летование, летник’, др.-тюрк. йайлых ‘летнее местопребывание’

аат.
1. Хоруобуйа аннынан, аан, түннүк үрдүнэн оҥоһуллар, сабырыйан эбэтэр лоппойон турар оҥоһук. ☉ Выступ в верхней части здания, над дверью, окном, карниз
Дьиэ түннүктэрэ, нэлииһинньиктэрэ, кэрэниистэрэ маҥан уонна от күөҕэ кырааскалаахтар. «ХС»
Уһуктан кэлбитим, оҕом мин хонноҕум анныгар киирэн, дьиэ кырыысатын кэрэнииһин анныгар хорҕойбут барабыай чыычаах курдук, оргууйдук тыынан бурдургуу сытара. М. Шолохов (тылб.)
2. Түннүк сабыытын ыйыыр мас, тимир. ☉ Поперечина над окном для штор, занавесок, карниз. Маҕаһыыҥҥа кэрэниис атыыланар
3. Кэрдиис-кэрдиис эбэтэр кирилиэс курдук оҥоһуулаах оһуор ойуу. ☉ Узоры в виде выступов или лесенок
Тамылҕаннаах иһит Тардыллыбыт, Кэрэниистээх иһит Кэккэлэспит. П. Ойуунускай
Кэрэниис ойуулаах Сэттэ ситэ сэргэни Кэккэлэччи аспыттар. П. Ядрихинскай
Чүөмпэттэн чүөмпэҕэ ситимнэһэн уу, кэрэниис ойуу курдук, дьэрэлийэ уһунна. М. Доҕордуурап
4. фольк. Үөһээ Дьылҕа тойон бухатыырдар дьылҕаларын быһаарар таас остуолбатыгар баар суруйар миэстэтэ. ☉ В Верхнем мире у Дьылга Тойона (Божество Судьбы) место на каменном столбе, где кровью прописывается судьба богатырей
Түөрт уһуктаах, аҕыс кырыылаах чэркил таас остуолбаҕа «Бастыҥ бухатыыр буоллун!» — диэн үөһээ кэрэниискэ субай хаанынан суруйбуттара үһү. Ньургун Боотур
5. Кирилиэстии үөһэ тахсан иһэр, эбэтэр кэрдиис курдук буолан көстөр сир, хайа, хотоол эҥин. ☉ Волнообразный или ступенчатый вид чего-л. (напр., гор, возвышенностей)
Бурхалей сэндэҥэ соҕус бэс чагда быыһынан, кырдьаҕас киһи сүүһүн курдук кэрэниистэрдээх хайа үрдүк чабырҕайын үрдүттэн өҥөс гына түстэ. Эрилик Эристиин
Эдэр киһи, хаамыый күүскэ, Дабай үрдүк кэрэниискэ. БАИ Х
Хас хос таас быллаардары, Хас кэрэниис хотооллору …… Хаана уордаах күрүлгэнин Хайа тыыран туораатылар. ҮӨЫ
△ Модьоҕо, суол модьоҕото. ☉ Закраины дороги
Бу мөхсөр долгуммут диэхтээн, Оҕобут оонньуута буоллаҕа. Кэрэниис-кэрэниис кирдиэхтээн, Килбэйэн, дьэҥкэрэн ыллаҕа. С. Тимофеев
Бу хайа анараа өттүгэр, ыллык суол муораттан сүүрбэ миэтэрэ үрдүгүнэн хайа быарынан барар. Ол устун көнөтүк барар суол кэрэнииһэ синньигэс буолан — кутталлаах. В. Арсеньев (тылб.)
6. эргэр. Уустук оһуор анньарга аналлаах тимирдээх устуруус. ☉ Фигурный, уступчатый рубанок для изготовления сложных деталей (напр., карнизов), калевка. Кэрэнииһин тимирин сытыылаата