м, командующай, коман-далааччы; командующий армией армия командующайа.

м. флагман (1. этэрээт эбэтэр эскадра командующайа; 2. этэрээт эбэтэр эскадра командующайа баар хараабыла).

сыһ. Соччо кытаанаҕа суохтук. ☉ Не слишком строго, мягко, спокойно
Туохха барытыгар …… долгуйбакка, солуута суох көтүөккэлээн сүүрбэккэ-көппөккө сымнаһыардык, сытыарытык, сөбүгэрдик …… туттар-хаптар киһи дьоҥҥо үчүгэй сыһыаны ситиһэр. ПБН КСКТ
Командующай Львов дьүккүөрүгэр сымнаһыардык утарбыта. Быһаччы «суох!» диэбэккэ, халбаҥ соҕустук эрдэ дьиксинэҕин диэбитэ. К. Симонов (тылб.)

тылбаастаа диэнтэн дьаһ
туһ. Бииктэр биэлсэр Киристиэпкэ …… биир ньуосканан «таҥара аһын» сиэн дьон ыарыыга сыстыһалларын туһунан Охонооһугар тылбаастатан сэһэргээтэ. Амма Аччыгыйа
Бу киһини кытта Тылбаастатан Кэпсэппит тылбыт, Мичээрдэһэн билсибит бичикпит …… Саманнык этэ, доҕоттоор. С. Зверев
Уһун синньигэс хоско …… командующай Савлук Харачаас кэпсиирин тылбаастатан истэ олордо. П. Филиппов

прям., перен. фронт; фронтан кэлбит буойуннар воины, пришедшие с фронта; фронт командующайа командующий фронтом; культурнай фроҥҥа на культурном фронте.

I воен. ставка; фронт командующайын ставката ставка командующего фронтом.
II разг. ставка, оклад; орто ставканы ыл = получать среднюю ставку.

м. ист. гетман (1. XVI—XVII үйэлэргэ Украинаҕа казак сэриитин начальника, XVI 1-ХVIII үйэлэргэ Украинаны дьаһайааччы; 2. XVI-XVII үйэлэргэ Польскай--Литовскай государство сэбилэниилээх күүстэрин кылаабынай командующайа).

I
туой I диэнтэн бэй
туһ. Туонар күнүм Тоҕуоруйда, Алҕанар күнүм Адаҕыйда. Саха фольк. Эн куолаһыҥ ымманыйа туонар Этиллибэтэх сырдык таптал туһунан. С. Данилов. Эн мөҕөн этэҕин: «Бэйэҕин туонаҕын, Бэйэҥ эйгэҕиттэн тахсыбаккын!» С. Данилов
♦ Кэп туон көр кэп II
Кэскиллээх ырыаны ыллаан, Кэп туонан, Кэриэс этэн Киэҥ халлааҥҥа көтөрүм буолла. Саха фольк. Муҥҥун туон (ытат) көр муҥ I. Ол бэйэм муҥмун туонар, Сорбун суланар Күнүм кэллэ, оҕолоор. С. Зверев
Тулаайахтар, дьадаҥылар …… мустан, төбөлөрүн холбоон олорон муҥнарын туонуо этилэр да, ыалга сылдьар бобуулаах. А. Сыромятникова
II
аат., кэпс. Саҥарар киһи кимиэхэ, туохха эмэ сыһыанын көрдөрөр куолаһын уларытыыта. ☉ Интонация, тон речи
Тохтуу түһэн баран саҥарбытыгар үгэргээһин туона куолаһыттан сүтэр. Далан
Буруйу барытын бэйэтигэр ылынар курдук туонунан ыйытта. С. Курилов (тылб.)
Командующай …… быһаччы, холур туонунан салайар дьонун кытары кэпсэтэр үгэстээҕэ. К. Симонов (тылб.)

аат.
1. Омос буола сылдьыбыт быстах туох эмэ түгэн. ☉ Происшествие, случай, факт
Итинник быстах түбэлтэнэн киһини сыаналыыр адьас сыыһа. Суорун Омоллоон
Биирдэ фроҥҥа маннык түбэлтэ буолбут. С. Никифоров
2. Туох эмэ тугу эмэ кытта биир кэмҥэ сөп түбэһиитэ, тэҥҥэ буолуута. ☉ Совпадение чего-л. с чем-л. во времени, случайность
Көрүҥ эрэ, хайдах түбэлтэний: болдьоспут курдук тэҥҥэ киирэн кэлэллэр. В. Яковлев
Бу түбэлтэ — хараҕа суох Ньукулааскы уонна Дабыыт суолга түбэсиһэ түһүүлэрэ кыра уолчаан инники олоҕор улахан сабыдыалламмыта. У. Нуолур
[Пограничниктар] туппут агеннарын куоттаран кэбиспиттэр, Давид Баклановы куоттарбыттара — түбэлтэ. Н. Якутскай
Өһөс санаатыгар түбэлтэ тосхойоорой диэн сүүрэн истэ. «ХС»
3. кэпс. Туох эмэ табылларыгар, сатанарыгар тоҕоостоох түгэн түбэһиитэ. ☉ Стечение обстоятельств, случай
[Тыа оскуолаларыгар] «5» сыана, уһулуччу эрэ түбэлтэлэргэ туттуллар эбит. Н. Лугинов
[Бадин:] Командующайга бакыаты тиэрдиэхтээххин, бакыат ханнык да түбэлтэҕэ өстөөх илиитигэр киириэ суох тустаах. С. Ефремов
Алмаастаах боруоданы сууйуу уустук үлэтигэр илии үлэтэ икки эрэ түбэлтэҕэ туттуллар. И. Данилов
◊ Өлүү түбэлтэлээх — ордук кыһалҕалаах кэмҥэр буолар, түбэһэр (алдьархай, үлүгэр туһунан). ☉ соотв. к несчастью. Өлүү түбэлтэлээх, ньиэмэстэр ыкса чугаһаабыттара

I
аат., түөлбэ. Туу ойбоно. ☉ Прорубь, в которую ставится верша.
◊ Аанньа туута — устугас балыкка угуллар симэ мастаах туу. ☉ Частоплетеная верша на рыбу, идущую вниз по течению.
II
1. сыһ. Үчүгэйдик, ситэри, киһи санаата астынарынан (туохт. буолб. ф. кытта мэлдьэх., утарар этиилэргэ тут-лар). ☉ Хорошо, прилично, как подобает (употр. с отриц. ф. гл. и в отриц. оборотах)
Кууһума аҕыйах хонук иһигэр аҥара эрэ хаалла, урукку архах сэллигэ көптө, түүн аанньа утуйбат буолан сордонно. Н. Павлов
Прокопий Сергеевич ытынан сылдьар сылаалаах, унньуктаах айаҥҥа соччо үөрүйэҕэ суох буолан, аһыах санаата аанньа кэлбэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Халлаан аанньа сырдыы илигэ. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Үчүгэй эрэллээх, астык (үксүгэр буолб. ф-ҕа, мэлдьэх., утарар этиилэргэ). ☉ Добротный, порядочный, путный (обычно в отриц. ф. и отриц. оборотах). Аанньа тэрилбит суох
□ Аанньа үлэ тахсыбат. Н. Габышев
◊ Аанньа ахтар (ахсарар) — болҕомтоҕо ылар, аахсар (үксүгэр буолб. ф-ҕа «соруйан атаҕастаан, түһэрэн болҕомтоҕо ылбат, аахсыбат» диэн өйдөбүлгэ тут-лар). ☉ Обращать внимание; считаться с кем-л. (обычно употр. в отриц. ф. в значении «игнорировать кого-л., пренебрегать кем-л.»)
Аанньа ахтыбат ыал кыыһа Ахтыллымына хаалар, Улахаҥҥа уурбат ыал кыыһа Умнууга хаалар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ваня аанньа ахсарбакка, табахтыы, киирэ-тахса сырытта. Амма Аччыгыйа
[Чооҕунай Дохсун] кэргэттэриттэн Маһараҕы эрэ аанньа ахтара үһү. «Чолбон». Аанньа буолан — үтүө, үчүгэй буолан буолбатах, өлүү-иэдээн буолан (үксүгэр ким эмэ өлбүтүн чугас дьоҥҥо ыйытыктаан, таайтаран этэргэ). ☉ Не будучи в хорошем, приличном состоянии, подобающем виде (обычно в риторических оборотах употр. как прозрачный намек-извещение о смерти близкого человека)
Аанньа буолан төнүннэриэхтэрэ дуо?! Оҕолоро, чугас дьоно, аймахтара аймаммыттара сүрдээх. Оҕонньор уоскуйан, уолун кууһа түһэн уоһуттан уураан ылла уонна ыйытта: — Хайаан туохха кэллиҥ? Аанньа буолбуппар кэлиэм дуо? Соҕотоҕун хаалан баран сылдьабын. Суорун Омолоон. Оттон сэрэйдэххитинэ, аанньа буолуо этэ дуо? Эрилик Эристиин. Аанньа буолбат — чахчы куһаҕан буолар, куһаҕанынан бүтэр (олох опытыттан билэн бигэргэтэн этии). ☉ (Это) добром не кончится (исход известен по житейскому опыту)
Тыаҕа киһи өйөһөн-убаһан сылдьар куолута. Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. П. Филиппов
«Байанайым кытары хадьырыйда, аанньа буолбат ыал буоллубут», — диэн биир муҥатыйыы үөскээтэ. В. Яковлев
Киһи тыла иҥмит киһитэ аанньа буолбат. П. Филиппов. Аанньаҕа (оннук) буолбат — үчүгэйгэ (оннук) буолбат, куһаҕаҥҥа буолар (сэрэйии, билгэлээһин). ☉ (Это) не к добру (предположение)
Улуу ойуун төрүүрэ аанньаҕа буолбат. Күннүк Уурастыырап
Сахалар итэҕэллэрин быһыытынан хотой ыалы аанньаҕа буулаабат. В. Яковлев
Ырҕайа сытыйбыт [кинээс] аанньаҕа ыйаах ыыппатаҕа сэрэйиллэр этэ. Амма Аччыгыйа
Наар аанньа көр наар. Кыһарыйбыт курдук, барытын наар аанньа оҥорон, күн ахсын тымныы сэтэрэн иһэр. Н. Васильев. Олох сатамматаҕына оннук наар аанньа буолан иһэр быһыылаах. Н. Якутскай
III
сыһ. дьөһ.
1. Предмет ханнык эмэ бэлиэтин хоту хайааһын оҥоһулларын ыйарга туттуллан, сөп түбэһии сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение сообразности и соответствия, указывая, что действие совершается сообразно какому-л. признаку предмета (сообразно, соответственно с)
Ол гынан баран, кини [Дулҕа диэн ааттаах], кырдьык да, аатын аанньа, суол ортотугар олорор дулҕа курдук киһи, улахан иҥнигэн буолар таҥнарааччы. Н. Якутскай
Улаханын аанньа модун күүстээх эбит. И. Данилов. Дагдайбытын аанньа даар акаары (өс ном.)
△ Төрүөт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает причинные отношения
Сорохтор чэпчэкитин аанньа [атын үлэҕэ] баран хаалаллар. «Кыым»
Ол мал килэйбитин-халайбытын аанньа төһө харчыга турбута буолуой? Н. Габышев
2. Ситим тыл суолтатыгар төрүөт салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза присоединяет придаточные предложения причины (потому что, по той причине, что)
Красильников атамаан кинини [Гордеевы] сирэй билэрин эрэ аанньа, Саха сирин сэриилэрин командующайыгар анаабыта. П. Филиппов
Нэһилиэк киинэ оччотооҕуга Толооҥҥо баара. Онно кэлэн биһиги, Дьаамсыкпыт тохтообутун аанньа, оҕото-уруута суох, балыктаан-куобахтаан иитиллэн олорор Наһаардаах диэн оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ тохтообуппут. Софр. Данилов
Харчылааҕын эрэ аанньа, ханнык да таптала суох, кырдьаҕас, бүрэ дьүһүннээх огдообону ойох ылбыт. А. Чехов (тылб.). Тэҥн. хоту