сыһ. Ортотук, сөп соҕустук; сиэрдээхтик. ☉ Посредственно, средне
Саха тылын маннык бэйэлээх кыаҕын [сомоҕо домохторун] суруйааччылар араастык туһаналлар: сорохтор киэҥник, сорохтор сөбүгэрдик, үгүс өттүлэрэ таба, ардыгар сыыһа. «ХС»
Туохха барытыгар …… долгуйбакка, солуута суох көтүөккэлээн сүүрбэккэкөппөккө, сымнаһыардык, сытыарытык, сөбүгэрдик, холкутук, кыатана, тардына туттар-хаптар киһи дьоҥҥо үчүгэй сыһыаны ситиһэр. ПБН КСКТ

1. Өрүтэ ыстаҥалаа, онно-манна ойуолаа. ☉ Подпрыгивать, подскакивать (напр., на неровностях дороги)
   Массыына кэлин көлөһөлөрө суол быллараатыгар өрүтэ көтүөккэлээннэр, кэнники олорооччулар бэргэһэлэрэ уһуллуор диэри сахсылыннылар. П. Аввакумов
   [Василий] сиирэ-халты ыттарбытынан, туора-маары көтүөккэлии сылдьан, өстөөхтөрү ытыалаан сыыйтарбытынан барбыта. ССС
   Нина ата, туохтан эрэ сиргэнэн, …… айаҕын биэрбэккэ, бадарааҥҥа өрүтэ көтүөккэлээн, суолтан туора ойон тахсыбыта. «ХС»
2. көсп. Бииртэн биир сиргэ, атынтан атын үлэҕэ сотору-сотору көһөн ис. ☉ Часто менять работу, место жительства, прыгать с места на место
   Үлэлээбит сиргэр үлэлээ, көтүөккэлии сылдьыаҥ, арааппар биэрэ оонньуоҥ — кэһэтиэм. К. Симонов (тылб.)
3. көсп. Кэпсэтии тиэмэтин аралдьытан бииртэн бииргэ уларытан ситимэ суох кэпсээ. ☉ Перескакивать с одного на другое (напр., в разговоре)
   [Николай] тыла булдьуйан барда, биир суолтан атыҥҥа көтүөккэлээн истэ. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Дьоһуна, дуоспуруна суох чэпчэкитик быһыылан, сотору-сотору былааҥҥын, быһаарыныыгын уларыт. ☉ Вести себя легкомысленно, несерьезно, часто менять свои цели, намерения
   Наука, көтүөккэлээбэккэ эрэ, биир тиэмэни кичэйэн үөрэтииттэн тахсар. Г. Угаров
   Туохха барытыгар …… долгуйбакка, солуута суох көтүөккэлээн сүүрбэккэ-көппөккө сымнаһыардык, сытыарытык …… туттар-хаптар киһи дьоҥҥо үчүгэй сыһыаны ситиһэр. ПБН КСКТ
   Москваны хаалларар уонна уматар сүдү, мүччүрүйбэт дьыалаҕа кини [Растопчин] кыра уол курдук көтүөккэлээбитэ. Л. Толстой (тылб.)

геогр. пояс; итии курдааһын жаркий пояс; сымнаһыар курдааһын умеренный пояс.

прил. 1. прич. от умерить; 2. прил. (нормальный, средний) намы, хабы.сөбүгэр соҕус; их требования умеренны кинилэр модьуйуулара сөбүгэрдэр- 3. прил. геогр. сымнаһыар; умеренный климат сымнаһыар климат; 4. прил. полит, сымна, ортотун тутуһар.

климат || климатический; ичигэс климат тёплый климат; сымнаһыар климат умеренный климат; континентальнай климат континентальный климат; тропическай климат тропический климат; климат поястара климатические пояса.

аат. Сымнаһыар килиимэттээх сиргэ (хол., Забайкалье тыаларыгар) үөскүүр дьиикэй сибиинньэ. ☉ Кабан
Тороху кыыл сибиинньэ, Кавказ, Орто Азия хойуу тыаларыгар дойдуланар. АНК ТСТЗС
Инчэҕэй туой буордаах үрэх кытыытыгар тороху үөрэ сыламныыра. ВЛ РБЫ
[Дерсу] доҕолоҥнообут тороху суолун көрбүтэ. В. Арсеньев (тылб.)

даҕ. Кытаанаҕа, хаҕыһа суох, сымнаһыар. ☉ Мягкий, приветливый, тёплый (напр., о слове)
Туруупкаҕа Никитин саҥата иһиллибитэ. Бу сырыыга Николай Степанович куолаһа тоҕо эрэ сымна этэ. Далан
Саарбалаахап сымна тыл көрдөөн дьиэ үрдүн көрбөхтөөтө. Софр. Данилов
Биирдэ өйдөммүтүм, Ойуунускай ачыкытын устан сото-сото: «Хантан сылдьар оҕоҕунуй?» — диир эбит. Хайдах эрэ сымна соҕус. «ХС»

даҕ., кэпс. Сытыыта суох, сымнаһыар, мөлтөх (тымныы, ардах, тыал, ыарыы). ☉ Умеренный, не сильный, не жестокий, лёгкий (холод, стужа, дождь, ветер, болезнь). Сэл ардах
□ Дабды самыырбыт Татыа буолан, Силбик самыырбыт Сэл буолан Сиэмэбит тиллибэтэ, Дэлби хатан хаалла. Саха нар. ыр. II
Оттор сэл соҕус тыал үрдэҕинэ араастаан хоҥкус-иҥкис гыналлара, иһиллэр иһиллибэттик суугунаан ылаллара. «ХС»
ср. бур. һула ‘лёгкий, незначительный’, кирг. сээл ‘изредка, иногда’, ног. сел ‘тихо, спокойно’, казах. сэл ‘чуть, еле, немножко, слегка’

1. даҕ.
2. Судургута, боростуойа суох; эрэйдээхтик оҥоһуллар. ☉ Сложный, трудный; осложнённый
   Киэһэнэн сылайан барыы саҕана, ааҕар кытаатар. Сорох уустук формулалар туох да омуна суох тоһоҕо курдук сааллан киирэллэр. Н. Лугинов
   Тымныы тыыннаах, тоҥ-болуо буордаах Саха сиригэр ботаническай саады тэрийии ичигэс эбэтэр сымнаһыар килиимэттээх дойдуга тэрийэрдээҕэр тыһыынча төгүл кытаанах уонна уустук суол. И. Данилов
   Сорох дьон кинигэнэн эргиниини уустуга суох дьыаланан ааҕаллар. Дьону үөр.
3. Уран, мындыр буолары эрэйэр (үксүгэр ханнык эмэ сатабылы этэргэ). ☉ Требующий изысканного, утончённого подхода (обычно о каком-л. умении, мастерстве)
   Муҥу дьолго эргитэр — Дьэ ол уустук сатабыл. С. Данилов
   Оҕоҕо моральнай хаачыстыбаны иҥэрии — сүрдээх уустук, сыралаах дьыала. Дьиэ к.
4. Дэбигис өйдөммөт, бутуурдаах (үксүгэр олоҕу, киһи майгытын, ис санаатын этэргэ). ☉ Запутанный, непонятный, непростой (обычно о жизни, о характере человека)
   Олох уустук оҥоһуутун, Утарсыыта солоҕойун Кырдьан иһэн киһи билэр, Хойутаан билэн кэмсинэр. С. Данилов
   Мин киммин эн олустук Билиэххин баҕараҕын, Бэйэбэр бэйэм уустук Мин таабырын буолабын. И. Гоголев
   Кини хараахтара уустук, бэйэтэ этэринии, «бутуур», олох элбэххэ үөрэппит киһитэ. ФЕВ УТУ
   Билии-көрүү уустук, диалектическай майгылаах. ДИМ
5. Эриэхэбэй оҥоһуулаах (хол., тиэхиньикэни эбэтэр үүнээйини этэргэ). ☉ Сложно конструированный (напр., о технике); сложносоставной (о растении)
   От кыраабыла диэн эмиэ оччолоох уустук сэп буолаахтыа дуо?! Амма Аччыгыйа
   Биир чиэски нэһилиэк күөх биэрэгэр Уон араас уустук массыыналар Улуу борохуокка тиэллэн кэлэннэр Кырааскалаах хайалыы кыстаннылар. С. Данилов
   Биһиги төрүттэрбитигэр суукка иһинээҕи бириэмэни билэргэ чаһы диэн уустук мэхэньиисимнээх прибор суох этэ. АНВ СТУ
   Моркуоп, укуруоп, петрушка дьукаах сибэккилэрэ — хастыы да боростуой суончуктан оноһуллубут уустук суончуктар. МАА ССЭҮү
6. аат суолт. Ханнык эмэ дьыала, үлэ күчүмэҕэйэ, судургута, боростуойа суоҕа; уран, мындыр буолары эрэйэрэ. ☉ Сложность, трудность какого-л. дела, работы; изысканность, утончённость подхода
   Айар тыл уустугун оһуордуур харахпар Айылҕам сиэдэрэй симэҕин арыйда. И. Эртюков
   Дьэ онно кинилэр албас көмөтүнэн хайдах да быччыҥнаах киһини начаас охторору илэ харахтарынан көрөн, тустуу уустугун биирбиэс тыла суох итэҕэйбиттэрэ. НЕ ТАО
   Дьыл бу кэмэ хаһан баҕарар сүөһүнү иитээччилэргэ үгүс уустуктары үөскэтээччи. «Кыым»
7. сыһ. суолт. Ыарахан, күчүмэҕэй, судургута суох. ☉ Сложно, трудно, непросто
   Доҕоор, дьиҥнээх доҕордоһуу Оттуллубут оһох курдук: Умуруоруоҥ ол оһоҕу — Иккиһин отторуҥ уустук. С. Данилов
   Атын киһини толору өйдүүр уустук. Н. Лугинов
   Ньээҥкэни булар уустук. Н. Габышев
   ◊ Уустук бэссэстибэ хим. — араас көрүҥнээх аатамнартан турар мөлүөкүлэлэрдээх бэссэстибэ. ☉ Сложносоставное вещество
   Уустук бэссэстибэлэр …… бөлөхтөрүнэн эбэтэр кылаастарынан наарданаллар. КДМ Х. Уустук этии тыл үөр. — икки эбэтэр хас да судургу этииттэн турар этии. ☉ Сложное предложение
   Оҕолор учуутал салалтатынан бастаан судургу этии тутаах чилиэннэрин булаллар, онтон уустук этии тутаах чилиэннэрин этэллэр. ПНЕ СТ
   ср. др.-тюрк. узлуҕ ‘опытный, ловкий’, узлух ‘мастерство, ловкость’

I
аат.
1. Туох эмэ дьайыытын, сабыдыалын этинэн-хаанынан арааран өйдөөһүн. ☉ Ощущение, осязание, чувствование
Көрүү, истии, сыты, амтаны билии, бигээһин көмөлөрүнэн киһи тас объектар тустарынан сибидиэнньэлэри ылар. ДИМ
2. Тулалаан турар эйгэни, олоххо баар чахчылары өйгө-санааҕа иҥэринии, өйдөөһүн. ☉ Познание, приобретение знаний, постижение закономерностей объективного мира. Аан дойдуну билии
□ Олоҕу билии диэн, дьиҥ иһигэр, дьону билии, кинилэр өйдөрүн-санааларын, үөрүүлэрин-хомолтолорун, дьулуурдарын-баҕаларын билии. Софр. Данилов
Медицинскэй билиилэри өссө төрүт былыргы дьон мунньуммуттара. КФП БАаДИ
3. Тугу эмэ үөрэтэн, чинчийэн баһылааһын, онно үөрүйэҕи, сатабылы иҥэринии. ☉ Приобретение знаний, опыта, сведений о чем-л.. Кини техникаҕа олус сыстыгас, онно да билиитэ киэҥ
□ Норуот олоҕун үчүгэйдик билии — суруйааччы үлэтэ ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов
4. Үөрэх, наука эйгэтигэр киирэн, ханнык эмэ уобалас туһунан өйдөбүллээх буолуу. ☉ Овладение знаниями в какой-л. области
Болугур оҕонньор онно өйдөөбүтэ: кинигэ киһи өйүгэр, билиитигэр элбэҕи биэрэрин. Н. Якутскай
Дипломнай үлэ — бу биэс сыл устата мунньуммут билиигин түмэн оҥорор аан бастакы научнай үлэҥ. Н. Лугинов
5. Ханнык эмэ тылы үчүгэйдик баһылааһын. ☉ Владение каким-л. языком
Икки тылы билии туох да куһаҕаны аҕалбат. Далан
Элбэх тылы билии — биир күлүүскэ элбэх тыллаах буолуу (Вольтер). ЭБЭДьА
◊ Бас билии көр бас II
Соппуруон баай урукку хамначчыттара кини бас билиититтэн тахсан өрөпкүөм тэринэн олохторун уларытан барбыттара. Н. Якутскай
II
1. аат.
1. Икки үрэҕи, күөлү, сыһыыны быыһыыр кыра ойуур, томтор. ☉ Узкая полоса леса или возвышенность, находящаяся между двумя водоемами, полянами
Бу толоон уҥуоргу өттүнээҕи тыа чараас соҕус үрдүк билии буолуохтаах. Амма Аччыгыйа
Биирдэ икки алаас билиитинэн тумустаан киирбит тыаны быһа түһэн иһэн, тоһуурга түбэстибит. И. Федосеев
2. Чугас-чугас сытар күөллэри араарар хонуу эбэтэр күөл уута быстыах курдук синньиир сирэ. ☉ Полоса суши, разделяющая близлежащие озера или неглубокое узкое место озера, перешеек
Билигин оҕонньор киэҥ харахтардаах үс хоппуруон илими күөлү билиитинэн туора үтэ сытар. Л. Попов
Ол тумуһаҕынан күөл билиитэ дьара, хоту эҥээргэ олорор ыаллар арыыга бу билиинэн сылдьаллар. У. Нуолур
3. Тугу эмэ арыттыыр, араарар быыс. ☉ То, что разделяет на части какое-л. помещение, строение, перегородка
Кинилэри ортотунан билиилээх ампаар дьиэ хаҥас хоһугар киллэрэн, хаайталаан кэбистилэр. Эрилик Эристиин
Оҕонньор дьиэ уонна хотон икки ардынааҕы билиинэн биир муннукка тиийэн, эркин маһын халбарыччы аста уонна Кириһээни киир диэн ыйда. Д. Таас
Икки оҕонньор олбуордарын билиитигэр этиһэ хааллылар. Амма Аччыгыйа
4. Суол арахсар сирэ. ☉ Место разветвления дорог
Сэттэ суол билиитигэр тиийэн күүтүөм. Ньургун Боотур
5. Туох эмэ буолар быыһа-арда (бириэмэ, кэм ыккардыгар). ☉ Промежуток между чем-л. (во времени)
Итиитымныы былдьаһар билиитигэр сымнаһыар соҕус күн буолла. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Тугу эмэ араарар; быыс буолар. ☉ Разделяющий на части что-л.; отделяющий одно от другого; служащий межой
Сотору кини билии тыаны туораан, киэҥ от үрэххэ өҥөс гына түһэн тохтоон турда. Амма Аччыгыйа
Ньукуу дьиэ билии истиэнэтин аттынааҕы хараҥа муннук ороҥҥо дьылыйан сытта. С. Никифоров
Лоҥкууда үрэх ыбыллар билии тумуһугар киирэн, Ананий көҥүһү мээрэйдии сырытта. М. Доҕордуурап