непроглядная тьма, кромешная тьма.

даҕ. Ханан да сырдык сыдьаайа көстүбэт бүтэй (хараҥа); түүҥҥү (хол., уу). ☉ Кромешный (о тьме); ночной (напр., сон)
Дьоро киэһэлэргэ олоҥхо барахсан түлэй түүнү кылгатан, халлааны сырдатар буолара. В. Иванов
Түүнүн уоттаах чолбон буолан, Түннүккүнэн өҥөйүөм, Түлэй уугун уйгуурдан, Түүлгэр киирэн мин көстүөм. М. Ефимов
Ырыа кынаттаах тыллара, түлэй түүнү сырдатан, туундара устун ыраата, эҥсиллэ таргыыллар. ИИА КК
♦ Түлэй (түлүк, түмэн) бараан <түүн> көр бараан I
Туундара хаара, күнэ суох түлэй бараан кыһыҥҥы кэмҥэ кыыма өспүт холумтан күлүнүү боруоруо. Софр. Данилов

1) сильный дым, чад; 2) копчение || коптильный; ыыс балаҕана коптильная землянка; ыыһа табыллыбыт тирии хорошо прокопчённая (при обработке) кожа; 3) перен. непроглядный мрак, тьма кромешная # ыыс тыл грубая ругань, брань.

1. аат. Харбыалас хараҥа; хараҥа кэм. ☉ Темнота, мрак; тёмное время
   [Фашистар] Сэбиэскэй норуот дойдутун Суулларарга суудайаннар, Түүҥҥү түлүгү бүрүнэн Түөкүннүү түспүттэрэ сэриинэн... Эллэй
   Түүҥҥү түлүк диэбэккэ Борохуот устан дьулуйда. Сууллар кумах биэрэккэ Эрдии баала оҕуста. С. Васильев
   Сааһыары түүҥҥү түлүк, Саталаах тымтар дьыбар Хатан, кыыһан хабырыммыт. А. Абаҕыыныскай
   △ Нухарыйыы, утуктааһын. ☉ Полусонное, дремотное состояние
   Прокопий Сергеевич төбөтө улам ыараан, улам түлүккэ түһэн (утуктаан), ханна эрэ тимирэн испитэ. Н. Заболоцкай
2. даҕ. суолт.
3. Ордук тартарыылаах, кытаанах (уу, түүл). ☉ Глубокий, крепкий (о сне)
   Эн оһол-быһылаан олоххор, Түлүк минньигэс түүлгэр — Чугдаардын сахалыы олоҥхо, Билиннин сахалыы билгэ. И. Чаҕылҕан
   Дьокуускай куорат түлүк уутугар утуйа сытар. В. Протодьяконов
4. Бүтэй, харбыалас (хараҥа). ☉ Кромешный (о тьме)
   Түлүк хараҥа сирихаллааны, тыаны, толоону биир кэлим хара барык оҥордо. Софр. Данилов
   ♦ Түлэй (түлүк, түмэн) бараан түүн көр бараан I
   Киэһэ буолан барыйан Кэрии-куруу кэрийдэ, Түүн буолан түҥкэрэн Түлүк бараан түүн бүрүйдэ. С. Васильев
   Туохха тиэтэйэн хараҥаны харбаспыт, түлүк бараан түүнү кытта аргыстаспыт дьонуй? «Кыым»
   Дэриэбинэҕэ түлүк бараан түүн үөһүгэр саба түспүттэрэ. Б. Лунин (тылб.)
   ср. тур. дүлүк ‘заход солнца, закат’, чув. телек ‘сон, сновидение’

I слепой, слепец # атах балай наугад; куда глаза глядят; им балай а) темь непроглядная, тьма кромешная; б) темным-темно.
II балай эмэ достаточно много; балай эмэ кэм ааста прошло много времени; балай ахан изрядно, довольно много; балай ахан киһи кэлбит пришло довольно много людей # балай хаан залитый кровью, в крови.

1) луна; месяц; толору ый а) полная луна; б) полнолуние; эргэ ый месяц на ущербе; ый саҥата новолуние; ый сырдыга свет луны; Ый аргыһа спутник Луны; Ый өлүүтэ затмение Луны; Ыйга түс = прилуниться; Ыйга түһүү прилунение; 2) месяц (часть года); ый устата в течение месяца; ый аайы ежемесячно; ый баһыгар-атаҕар раз в месяц; ый саҥатыгар в начале месяца; ый хонуга дни месяца; 3) уст. металлическое изображение луны (на одежде шамана) # ый быыһа хараҥа непроглядная темень, тьма кромешная; ыйыгар тиийбит на последнем месяце беременности (о женщине).

1) яма; иин иһигэр в яме; киһи иннигэр иини хаһыма, бэйэҥ түһүөҥ поел. не рой другому яму— сам в неё попадёшь; 2) нора; үөр бөрө иинин хастыбат погов. стая волков не роет для себя (одной) норы (говорится при отсутствии согласия,, сплочённости); 3) могила; иинин өҥөйбүт одряхлевший (букв. заглянувший в могилу); иинин буоругар хараҕа туолуо погов. он удовольствуется только землёй своей могилы (говорится об очень жадном человеке); 4) диал. погреб # иин иһин курдук им балай непроглядная темень, тьма кромешная; темно, как в яме; кутуйах иинин кэҥэтэр не знает, куда деваться от страха (букв. роет мышиную нору).