прил. прям., перен. кубалыы, куба; < лебединая песня өлөр кэриэс (ким эмэ бүтэр тиһэх айымньыта, оҥоруута); лебединая поступь поэт, кубалыы хаамыы; лебединая шея кубалыы моой.

1. көһөр диэнтэн хай. аата. Таптыыбын даҕаны Ленам көмүөлүн көһөрүүтүн, Үөр кубалыы муустара Үөрдээн хоту түһүүтүн. Т. Сметанин
2. Сурукка тыл сорҕотун атын строкаҕа суруйуу. ☉ Перенос (части слова на другую строку). Көһөрүү бэлиэтэ. Көһөрүү быраабылата

I
намый диэнтэн холб. туһ. Кубалыы субуһан, соҕуруу туһаайан, Хаар маҥан былыттар намыһан бардылар. А. Абаҕыыныскай
II
аат., түөлбэ. Көмүк, халыҥ хаар. ☉ Большой, глубокий снег
Сүрдээх намыс түспүтэ. ДСЯЯ

арыаллаа диэнтэн атын
туһ. Уон икки кыталык курдук кыргыттарынан арыалланан туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо барахсан, таҥас бүтэй этэ сандааран, кубалыы устан, киирэн кэлэр. Суорун Омоллоон
Мин Ханньайым, байанай буолан көрсөн, алҕаан хаалыаҕа. Эн, айыыһыт буолан, алта кыыс арыалланан, алта уол доҕуһуолланан көрсүөҕүҥ. П. Ойуунускай

фольк., поэт. Олус сырдык, сырдаан көстөр. ☉ Очень светлый, ясный, такой гладкий, чистый, что блестит, лучезарный
Тоҕус туналҕаннаах Туналы маҥан күммүт Туйаара ойор буолбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сотору толоон үрдүнэн Туналҕаннаах ый тахсыаҕа: Күөлгэ күлүгүн көрүнэн, Көмүс дуйун суурайыаҕа. Күннүк Уурастыырап
◊ Туналҕаннаах ньуурдаах көр ньуур
Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо барахсан …… үрүҥ күннүү туналыйан, кубалыы устан, киирэн кэлэр. Суорун Омоллоон

туохт.
1. Көтөн иһэр курдук чэпчэкитик сүүр, хаамп (хол., эдэр кыыһы этэргэ). ☉ Легко передвигаться, как бы порхая (обычно о юных девушках)
Күөх оту тосту үктээбэтэх килбик кыыс оҕо дайан эрэр кубалыы тайаарыйан кэлэн уолан киһи моонньугар иилистэ түстэ. Амма Аччыгыйа
2. Киэҥ сири сабардаан, арыллан нэлэһийэн көһүн (хол., тайҕаны үөһэттэн көрүүгэ). ☉ Широко раскидываться, быть, казаться бесконечным (напр., о виде тайги с гор)
Тыа диэки көр: аар тайҕа өрө тайаарыйан тахсан, халлаан үрдүк өрөһөтүттэн иҥнэ түспүт. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Үөрэн, чэпчээн үчүгэй майгылан, санааҥ көтөҕүлүн. ☉ Быть в хорошем, приподнятом настроении
Тугун баҕас кэрэтэй. Самаан сайын барахсан! Мантан көнньүөрбэт ким баарый? Баал Хабырыыс
Байааҥҥа уолаттар бүгүн бэркэ көнньүөрэн оонньуу олороллор. А. Сыромятникова
Наар үтүөҕэ эрэ дьулуһар олоҕун туһунан эргитэ санаан, саҥатыйыы үөрүүтүнэн көнньүөрэн сырытта. Л. Толстой (тылб.)
2. Туохтан эмэ дуоһуйан, астынан санааҥ табылын, уоскуй, холкутуй. ☉ Утешаться, успокаиваться (удовлетворившись чем-л.)
Уол тотон-ханан баран, дьэ көнньүөрэн, оҕонньору кытары дьэ үчүгэйдик кэпсэппитэ. В. Яковлев
Тотто да оҕо мэлдьи көнньүөрээччи. «ЭК»
3. көсп. Тубус, тупсан кэл, үчүгэй буолан кэл (айылҕа, күн-дьыл туһунан). ☉ Улучшиться, разгуляться, проясниться (о природе, погоде)
Көнньүөрбүт, киэркэйбит күөх унаар куйаарга Күн көмүс кубалыы долгуйда. Күннүк Уурастыырап
Мутукча муората долгуйан, Муҥутуу көнньүөрдэ айылҕам. С. Зверев
ср. тюрк. көни ‘исправляться, поправляться; становиться честным, прямым’

даҕ. Устата-улаҕата көстүбэт киэҥ, киһи хараҕар дьиримнээн, эйэҥэлээн тунаарыйан көстөр (сир). ☉ Необозримо широкий, открывающийся взору, переливаясь разными оттенками красок и затянутый лёгкой дымкой (напр., дали, просторы)
Халлааҥҥа эмискэ дьэргэлгэн көстөн кэлэр. Уста сылдьар муустаах Хотугу муора унаар-мэнээр урсуна, күп-күөх оттоох-мастаах кытыла, илиигэ тутуллуох курдук, эйэҥнии дьиримниир. Суорун Омоллоон
Унаар-мэнээр улуу күөлгэ Умса оонньуур кубалыы, Ыйбыт устар үөлдьүөлгэ, Былыт уҥуор кылбаҥныы. Л. Попов
Халлаан уута халыйан тахсан Улаҕата көстүбэт Унаар-мэнээр сыһыыбын угуттаата, Туората көстүбэт Тунаар солко сыһыыбын толордо. С. Тимофеев
◊ Унаара-мэнээрэ биллибэт — ыраах сиринэн тайаан сытар, олус киэҥ (сир). ☉ Безграничный, необъятный, необозримый (о местности)
Ханан да маһа суох унаара-мэнээрэ биллибэт туус маҥан хаар устун сурулатан истибит. А. Софронов
Саллааттар, ыраах көстөр мыраан кэтэҕэр унаара-мэнээрэ биллибэт киэҥ тайҕаҕа хорҕойо куоталлар. Н. Якутскай
Унаардара-мэнээрдэрэ биллибэт киэҥ күөллэр хочолоро сибэкки былаастаах күөх нуолур солко отунан бүрүммүттэр. «ББ»

аат эб.
1. Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предметтэр ардыларыгар, ортолоругар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предметов, в промежутке между которыми, посреди которых происходит действие (в, посреди)
Бэс чагда быыһыгар холкуос бөһүөлэгин дьиэлэрэ көстөллөр. С. Ефремов
Талахтар быыстарыгар ыраас улахан маҥан балаакка кубалыы кылбайар. Н. Габышев
Онно от быыһыгар граната сытарын булбута. Суорун Омоллоон
Сережалаах Сеня дьон быыһыгар иккиэйэҕин туран хааллылар. Н. Лугинов
△ Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предметтэр ардыларыгар, ортолоругар туһуламмытын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-направительного падежа употребляется при обозначении предметов, в промежуток между которыми, в середину которых направлено действие (в, на)
Чүөчээски суругун кистии тутан, түбэһиэхчэ биир кинигэ быыһыгар анньа охсон кэбистэ. Суорун Омоллоон
Ыарҕа быыһыгар илдьэн туутун кистээн кээстэ. Күндэ. Дьон быыһыгар киирэн, сүтэн хаалла. А. Федоров
2. Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предметтэр ис өттүлэриттэн оҥоһулларын, тахсарын көрдөрөргө туттуллар. ☉ В форме исходного падежа употребляется при обозначении предметов, из которых исходит действие (из-за, из)
Чараҥ быыһыттан Маарыйа, ол-бу диэки көрө-көрө, тахсан кэлэр. Н. Неустроев
Сарсыныгар кини эргэ кумааҕыларын быыһыттан ити билигин ылбыт хаартыскатын булбута. Софр. Данилов
Үс үүттээх оҕуруоту үрдүнэн типпит хомурах быыһыттан балаҕан даҕаны, от даҕаны киһи хараҕар табыллан көстүбэттэр. Күндэ
Дьон быыһыттан Яков Гурьев аргыый туран кэллэ. М. Доҕордуурап
3. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предметтэр икки, ардыларынан буоларын ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на то, что действие совершается в промежутках между однородными предметами, через предметы, между предметами (промеж, между, по промежуткам)
Айгылла, кириэстэнэн кэбиһээт, ынахтар быыстарынан дьиэ диэки бара турда. Эрилик Эристиин
Иирэлэр быыстарынан сылгы ыллыга барар эбит. Амма Аччыгыйа
Ынахтар, субайдар ыһыллан, Алар чараҥ быыһынан Арҕам-тарҕам барбыттар. С. Васильев
[Дуткин] Тумановтаах Мешков быыстарынан көрө сатыыр. Н. Габышев

аат.
1. Туох эмэ хаптаччы көстөр иэнэ, үрдүн тэҥэ-дэхситэ (хол., хонуу). ☉ Гладкая поверхность чего-л. (напр., поляны)
Хомурах хоммотох Холбороҥ маҥан хонуутугар, Тобурах тохтооботох Толомон маҥан толоонугар, Туналҕаннаах ньууругар Туой күрүҥ булгунньах үүммүт эбит. П. Ойуунускай
Остуол ньуурун курдук килэркэй аспаал таас уулусса устун оптуобус сырылаан истэ. Амма Аччыгыйа
Оо, көрбүт киһи көмүөлүн көтөҕөн эрэр күүрээннээх Өлүөнэ эбэ ньуурун, хаампыт киһи сааскылыы сэргэхсийбит кини биэрэгин устун. Т. Сметанин
2. Киһи сирэйэ, сэбэрэтэ, дьүһүнэ. ☉ Лицо человека, лик
Мадыска Дьөгүөр кыыһыгар Матаҕастай Маарыйаҕа Маҥан ыраас ньууругар Манньыйталаан бараммын, Маанымсыга бэрдигэр Баһыйтаран уурайдым. Саха нор. ыр. II. Ким билиэй, кини [оҕонньор] маҥан чөмчөкөтүгэр туох дьон ньуурдара, төһө дьыллар-хонуктар киирэн ааһалларын? Амма Аччыгыйа
Ньуурдуун кытта сырдыы кэйэн, Кынталдьыйа көтө дайан, Тупсан да иһэҕин сыллата Сайдыылаах сахам кыысчаана. Умсуура
♦ Ньуур тутун — тугунан эмэ сирэйдэнэн буруйа суох курдук көстө сатаа. ☉ Надевать на себя личину невинности, оправдываться чем-л.
Маннык эппиэтинэстэн ол-бу албын тылынан, истиҥтастыҥ биричиинэлэринэн ньуур туттан куотуоҥ …… суоҕа. Софр. Данилов
Үгүс төрөппүттэр үлэҕэ баттаппыттарынан ньуур туттан, оҕолоругар ситэ-хото болҕомтону уурбаттарын кэпсээбиттэрэ. П. Аввакумов
◊ Толбонноох ньуур нор. айымнь. — олоҥхо дьоруойун кэрэ дьүһүнүн ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет в олонхо, описывающий прекрасную наружность женского персонажа
[Айталыын Куо] Тоҕус өргөстөөх Толомон маҥан күнүм Толонун курдук, Толбонноох ньуура Туналыйан көһүннэ. П. Ойуунускай. Туналҕаннаах ньуурдаах нор. айымнь. — дьахтар кэрэ дьүһүнүн ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет в олонхо, описывающий прекрасный облик женского персонажа
Долгун курдук субуруйар Тоҕус былас суһуохтаах, Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо диэн …… Кыыстаахтар эбит. П. Ойуунускай. Уон икки, кыталык курдук, кыргыттарынан арыалланан туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо барахсан таҥас бүтэй этэ сандааран, …… үрүҥ күннүү туналыйан, кубалыы устан киирэн кэлэр. Саха фольк.
ср. бур. нюруу ‘поверхность’, ниюр ‘лицо; личность’