кулгуй диэнтэн хай. аата. Дьэ, кулгуйуу бөҕөнү кулгуйбут

кулгуй диэнтэн атын
туһ. Аартык иччитин дьаардаах айаҕыттан тиҥсирик ыттар охсуспутунан дьөлө кулгуйуллан түстүлэр. Д. Апросимов

I
өрөһөлөө диэнтэн бэй., атын. туһ. ☉ Ампаардара дьэ хараҕын көрдө, атах эт, кууллаах бурдук өрөһөлөнө түстүлэр. М. Доҕордуурап
Хайа туруору сирэйин анныгар көһөҥө таастар өрөһөлөнө сыталлар. БИ СТ
II
туохт. Өрүкүйэн, кыыһыран тур, омуннуран саҥар-иҥэр. ☉ Расшуметься, хорохориться, горячиться
Уолаттар мөккүһээри өрөһөлөнөбүт, кыргыттар аргыый ньымааттыыллар. Далан
Айдар кириитикэтиттэн таарыттарбыт кылаабынайдар өһүргэнэн өрөһөлөнөллөр. Н. Лугинов
«Туох диирий, тугу кулгуйарый ити сыакаар!» — диэн Иҥнэри Дьарааһын ыксаан, кэлэҕэйдии-кэлэҕэйдии өрөһөлөннө. Д. Таас

туохт.
1. Иитэн сылааска туруоран аһыт. ☉ Подвергать брожению, квасить, заквашивать
Сорох эмтээх үүнээйилэри хомуйан, көөнньөрөн, кыра ыарыыларга боруобалыыр буолбутум. Болот Боотур
Көйөргө кымыһы көөнньөрөбүт. И. Данилов
Сиилэһи көөнньөрөн ынахтарбар сиэтэбин. АИИ НУо
2. Күүскэ оргутан үчүгэйдик хойуннар, бардар (чэй туһунан). ☉ Настаивать, заваривать (чай)
Кумааҕыга боччоччу суулаабыт чэйин тооромоһун булан, чэй көөнньөрдө. В. Протодьяконов
Сааһырбыт дьахтар сылабаары тула көтөр, чэй көөнньөрөр. И. Никифоров
3. көсп. Искэр кыһыйа-абара сырыт. ☉ Копить в душе раздражение, возмущение, гнев
Иһигэр көөнньөрө сылдьыбыт кыһыытын-абатын бүгүн миэхэ тоҕо кулгуйуо дуо? Н. Лугинов
Таҥхай Баһылай иһигэр көөнньөрбүт өһүөнүн аны аһаҕастык этэн сааммыт, суола сойбут Сэмэҥҥэ, сытыы быһаҕын кыыныттан таһааран кылбаҥната-кылбаҥната, кыбдьыгыраамахтаабыт. П. Аввакумов

I
аат.
1. Албын-түөкэй өй-санаа, албыннааһын. ☉ Мошенничество, плутовство
Таатта биир баай, кулдьаҕа, үбү-аһы сиир идэлээх интэлигиэнэ Балыкаар Уйбаанабыс Силэпсиэп ойон турда. Бэс Дьарааһын
Сэһэҥҥэ Өндүрэй кулаак, кулаак кутуруга Мэхээлэ уонна да атыттар ырылхай уобарастара ойууланар. Кинилэргэ өстөөх бары кулдьаҕатын саралыы тардар. Н. Заболоцкай
2. Албын-түөкэй өйдөөх-санаалаах киһи. ☉ Обманщик, плут
Норуоппут бука барыта кэпэрээсийэҕэ холбоһуоҕа, оччоҕо биир да чааһынай атыыһыты, баһаар кулдьаҕаларын …… көрүөхпүт, булуохпут суоҕа. П. Ойуунускай
II
аат. Үөн-көйүүр араас көрүҥэ. ☉ Разновидности насекомых
Үөнүнэн өҕүйэр, Кулдьаҕанан кулгуйар, Чиэрбэнэн тибиирэр, Тыймыытынан тыбыырар. Күннүк Уурастыырап
Биһиги киһибит Ити үөнтэн-кулдьаҕаттан Тохтоон турбакка, Толло быһыылаабакка, …… Тоҥмут хомурдуоһу, чохуну Тобугун хараҕынан холобурдаах Тоҕута кэстэ. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Хотуолаа, кулгуй. ☉ Рвать с натугой, отрыгнуть что-л. из желудка
«Уоһум, уоһум, өҕүй!» — диэтэ. Өҕүйэн эппэҥнээтэ. Эллэй
Биһиги дьоммутуттан ыксаан, өҕүйэ сыспыт элбэх этэ. С. Федотов
Москва аэродромугар түһээри сөмөлүөт умса куоҕайбытыгар, Антонида өҕүйүөх курдук буолла. Е. Неймохов
2. көсп. Таһынан бар, таһынан халый, төттөрү таһаар. ☉ Выливаться через край, выходить обратно. Өрүс уута таһынан өҕүйдэ
□ Олох муоратын далана Төттөрү өҕүйэн ылыаҕа. А. Бэрияк
♦ Өҕүйбэт сиргэ үөтүлүн — төттөрү кэлбэт, төннүбэт сиргэ бар. ☉ Уезжать вдаль, откуда нет возврата, нет пути назад
Үс үөстээх өргөн өтүүнэн өрө кэлгиллэн, Өҕүйбэт сиргэ үөтүллэн Баран эрэбин. С. Зверев
ср. др.-тюрк. ухы ‘испытывать тошноту, рвать’, монг. огих ‘тошнить, рвать’

аат., кэпс.
1. Сүөһү иигэсааҕа мунньустубута. ☉ Навоз вперемешку со скотской мочой, нечистоты
Дьиэ иһэ сөрүүдүйэн туманнанар, хотонтон сүптүр сыта аҥылыйа турара. Н. Түгүнүүрэп
2. үөхс. Куһаҕан саҥнаах киһи. ☉ Человек, имеющий дурные привычки, повадки, распутник
Дьэ, ити сүптүр билиҥҥиттэн эҥин-эҥин буолан, хотоҥҥо куонньарыс гынан хаалла. Эрилик Эристиин
Ол сүптүр үөнэ-күрдьэҕэтэ суох сылдьыа дуо? Аны оннук хобу кулгуйан эрдэҕэ. Болот Боотур. Сүптүр, мин эйигин дьиҥинэн сиэтэхпинэ да топпоппун. Эн эрэйдээх миигин тугу гыныаххыный? И Сысолятин
ср. кирг. шиктир ‘потаскуха, женщина вольного поведения’, бур. шөбтөр, орд. шубтур ‘вонь псины’, монг. сиптүр ‘псина; вонь, запах мочи’

тыаһы үт. туохт.
1. «Чууп-чууп» дииргэ маарынныыр синньигэс саҥаны таһаар. ☉ Производить, издавать высокие пищащие звуки, пищать, попискивать. Чоппуускалар чуубурҕаатылар
2. Кылгастык, сытыытык тыаһаа (хол., ытыллыбыт буулдьаны этэргэ). ☉ Резко, пронзительно просвистеть (напр., о выпущенной пуле). Тулабар буулдьалар чуубурҕаатылар
3. кэпс. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ утары саҥар, утары эт. ☉ Безбоязненно, бесстрашно высказывать свои мысли
[Мэхээс:] Илэ дэриэтинньик кутаа уотунан кулгуйан эрдэҕин көр эрэ! Чуубурҕаан эр! П. Ойуунускай
[Дааса (уоһун иһигэр):] Хомуньуус да син киһи буоллаҕа дии. [Сүөкүлэ:] Чэ, дөссө чуубурҕаа эрэ! А. Софронов
[Дьыбардаан:] Туох даа, нохойдоон? Тугу-тугу чуубургуугун? Көрүҥ эрэ, чоочой туллумайдаах Көччөх бэйэтэ дохсунун! К. Туйаарыскай

аат.
1. Араас бытархай харамай барыта (үксүгэр буортуну оҥорор, буортулааччы диэн сөбүлээбэт суолт. тут-лар). ☉ Мелкие твари (обычно употр. в значении ‘приносящий вред, вредитель’). Үөн-күрдьэҕэ үллүктэнэн Ардаҕыра сытыйан Аламай күнтэн арахсарым Аҕыйах хонук хаалбыта Абаккабын даа, оҕолоор… Саха нар. ыр. II
[Дьөгүөссэ:] Бу сахсырҕа да, арааһынай үөн-күрдьэҕэ да төрүүрэууһуура дьикти эбээт. Күндэ
Сахаар кыылын этин тиэйэ барбыта, үөнкүрдьэҕэ тыыппатах эбит. Д. Таас
2. көсп., сөбүлээб. Киһини кыыһырдар, хаарыйар курдук соруйан тугу эмэ оҥоруу, оннук санаалаах быһыыланыы. ☉ Всякая каверза, злая проделка с намерением навредить кому-л.
Ол сүптүр үөнэ-күрдьэҕэтэ суох сылдьыа дуо. Аны оннук кулгуйан эрдэҕэ. Болот Боотур
Ол иһин, кини обургу үөнэ-күрдьэҕэтэ баппакка, ити былыр үйэҕэ ааһан хаалбыты түбэһиэх ахтар бэйэлээх буолуо дуо? Н. Лугинов
«Аны мин кулгаахпын быһыма, түксү! Эн курдук үөнү-күрдьэҕэни сатаабаппын!» — дии-дии Махсыын этиһэн барбыта. Д. Таас

1. сыһ.
2. Түүлгэ буолбакка, чахчы, дьиҥ бэйэтинэн, дьиҥнээхтик (көһүн, киир, баар буол, иһилин). ☉ Наяву, в действительности (показываться, являться)
   Тойон киһи умайан өлбүт уолун Хабырыыһын саҥатын илэ истээт, иирэ сыһан, хас да хонукка сэниэтэ суох оронугар сыппыта. И. Гоголев
   [Мааппа:] Сотоколуур удаҕан абааһыны кытта илэ көрсөн кэпсэтэр үһү ээ... [Дьөгүөссэ:] Ээ, адьарай, сиикэйэ буолуо. Күндэ
   Кинини [кыырды] мин маннык баламат, сирэйэ-хараҕа, саатасуута суох түһэ турар кыыл буолуо диэбэт этим. Ону миэхэ суол түбэлтэтэ илэ көрдөрдө. Н. Заболоцкай
3. Аһаҕастык, ким барыта көрөр-билэр гына. ☉ Открыто, явно; на виду у всех
   Дуона суоҕу кэпсэтэллэр, арыт кистээн, арыт илэ уураһаллар. Л. Попов
   Илэ да, уора-көстө да ыытыллыбыт хас да төгүллээх хонтуруол түмүгэ дьүүллэннэ. С. Федотов
   Хараҥанан саптаран бандьыыттар киэҥ нэлэмэн хонууга атынан, хайыһарынан илэ сүүрдэ сылдьан саа уотун аһаллара. П. Филиппов
4. даҕ. суолт. Дьиҥнээх; дьаарай, саамай. ☉ Самый настоящий; ярый, отъявленный
   Илэ дэриэтинньик кутаа уотунан кулгуйан эрдэҕин көр эрэ! П. Ойуунускай
   Фашистар курдук сидьиҥнэр, кинилэр курдук илэ сиэхситтэр, киһи сиэрин, чиэһин, соргутун кинилэр курдук киргэ тэпсибиттэр суохтара. Амма Аччыгыйа
   [Оҕобун] астаах ааккар асаһыннараары, таҥастаах ааккар таҥыннараары умса анньан биэрбит илэ илиэһэй мин баарбын. Эрилик Эристиин
5. аат суолт. Дьиҥнээх баар суол (түлэкэдийии, түүл, баҕа санаа буолбатах). ☉ Явь, реальная действительность (как противоположность сну, бреду, мечте)
   Түүл диэххэ - илэҕэ дылы. П. Ойуунускай
   Тордох! Бу сырыыга түүл буолбатах - илэ! Н. Заболоцкай
   ♦ Илэ барбыт - 1) итэҕ. былыргы саха санаатыгар: абааһы киһи хараҕар көстө сылдьар буолбут. ☉ Появляться наяву, становиться видимым (о злом духе)
   Соҕотоҕун олорон иллэрээ сыл өлбүт оҕонньор сордоох абааһыта илэ барбыт. НАГ ЯРФС I. Тэҥн. илэ хаампыт 1; 2) мээнэ, бэрээдэгэ, көрүүтэ-харайыыта суох барбыт. ☉ Своевольный; разнузданный, распоясавшийся
   Суоппардар диэн илэ барбыт, улахан күрүөһүт сүөһү курдук дьон. Н. Босиков
   1919 сыл, контрреволюция өссө ордук сэтэрээн илэ барбыт уонна күүһүрбүт сыла саҕаламмыта. СССБТ; 3) кыбыстыылаах, сааттаах дьыаланы кистэммэккэ, саспакка оҥорор буолбут (киһи). ☉ Беззастенчиво, нагло совершающий постыдные поступки
   Ирбитин кэргэнин итинник дьыалаҕа эрэ буккулуннаҕа [атын киһиэхэ иирдэҕэ] диэн түһээн да көрбөккө, бэйэтэ-бэйэтигэр үөрэ-көтө сылдьыбыта. Иоганцевтаах Липа, ол аайы эр ыла-ыла, күнүстэри илэ барбыттар. В. Яковлев. Илэ бэйэтинэн - тус бэйэтинэн, сирэй бэйэтинэн. ☉ Лично, собственной персоной (напр., явиться куда-л.). Көһүтэ сатаан баран, утары барбытым - киһим илэ бэйэтинэн бу иһэр эбит. Илэ хаампыт - 1) итэҕ. былыргы саха санаатыгар: абааһы киһи хараҕар көстө сылдьар буолбут, абааһы дьиҥнээхтик хаама сылдьар буолбут. ☉ Появление, хождение злого духа наяву
   Ол өлөн баран, кинини илэ хаамта диэн айдаан бөҕө буолбут эбит. Д. Таас
   Оччотооҕу дьон аҥаар харахтаан, аҥаар атахтаан, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа оҥорон, олус күүстээн-уохтаан илэ хаамтарбыт буолуохтаахтар [абааһы аймаҕын]. Эрчимэн. Тэҥн. илэ барбыт 1; 2) утуйар кэмҥэ утуйбакка түүннэри сылдьар (киһи). ☉ Бесцельно ходить, бродить ночью (когда все спят). Кэнники кэмҥэ уолбут илэ хаамар буолла
   ◊ Түүл дуу, илэ дуу? - көрбүтүистибити итэҕэйбэккэ саҥа аллайыы. ☉ Выражение человека, пораженного увиденным (услышанным) и еще не поверившего в реальность того, что он увидел (услышал) (букв. сон ли, явь ли?)
   Түүл дуу, илэ дуу? Тугуй бу, солко курдук, чээл күөх? Улахан да солко былаах сиргэ тэлгэнэ сытар, доҕор! Суорун Омоллоон
   Ыы, Сэргэй оҕо эбиккин дуу? Хайа бу түүл дуу, илэ дуу? Быһаас били «Кустаах күөл» сэриитигэр өлөрөн кээспиттэр диэбиттэрэ ээ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   п.-монг. илэ