көр үймээлээ
Дьэ, ол курдук үймэлээбиппитин син өйдөөтүлэр быһыылаах. Н. Кондаков
Тохтооҥ, чуубурҕаамаҥ! Күтүрдэр үймэлээтэхтэрэ сүрүн! «Чолбон»
Арай, саа эстибэтэ, киһим ыппата, оттон кубалар үөрэкөтө үймэлээн тус хоту диэки көтөн субуһа турдулар. И. Данилов

тыаһы үт. т. Туох эмэ чэпчэкитик, кэбэҕэстик алдьанар тыаһын үтүктүү. ☉ Подражание слабому, легкому треску (напр., лопнувшего стакана)
Убаай, дьэ көр! Бытаһыт бытаһыты кулгааҕыттан ытыран «кэрк» гыннаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Айыы оҕото …… илбис сэптэрэ уҥуоҕар тиийэ чуубурҕаабытынан «кэрк!» гына сотон ааспыттарыгар …… тулуурдаах да бэйэтэ туймаарталаан ылла. Д. Апросимов

I
чуубурҕаа диэнтэн холб. туһ. [Быыпсай:] Сорохтор үөрэҕэ суохпут, хараҥабыт дэспэттэр, быһа кинилэр аҕай буолан чуубурҕаһаллар. П. Ойуунускай
Котокооттор тимиргэ охсуллан лыҥкыныыллара, дапсы тыаһа лабыргыыра, соллоҥноох охтор чуубурҕаһаллара. Далан
Иннигэр-кэннигэр буулдьалар иҥсэлээхтик-оботтоохтук иһиирэн, уочараттаах сиэртибэлэрин көрдөөн иччилээхтик чуубурҕаспыттара. С. Тумат
II
даҕ. Синньигэс, хатан саҥалаах биитэр тыастаах. ☉ Тонкий, писклявый (о голосе) или резкий, пронзительный, свистящий (о звуке)
Чуубурҕас саҥалаах Чуппууска мэниктэр Ийэлэрин тылын Истибэт этилэр. И. Гоголев
Талах былаастаах сыыр үрдүгэр тахсыбыппыт, буулдьа тыаһа чуубурҕас буолла. ИКДь
Сыыры дабайан тахсаат, чуубурҕас буулдьа, сэнэрээт ортотунан сыыллыы буолла. «ХС»

даҕ.
1. Бэҕэһээ буолбут. ☉ Совершившийся, прошедший вчера, вчерашний
Ону-маны саныы олордоҕуна, бэҕэһээҥҥи суруксут уол тиэтэйэ-саарайа туорахачыйан кэлэн киирбитин кытта хатыыстаспытынан иһирдьэ көтөн түстэ. А. Софронов
« Эдьиэй, миэхэ кэһиигин кэмпиэт суута, кумааҕыта, харандааста ыытаар »,— диэн, хараҕыттан уу-хаар баһа, бэҕэһээҥҥи үлэҕин бигэргэтэ турбута. Күннүк Уурастыырап
2. Соторутааҕыта ааспыт. ☉ Прошедший, недавно приключившийся, недавний
Татым санаа! Сыыһа суол! Бэҕэһээҥҥи ааспыт түүн, Тимир сирдьит Хомсомуол, Эн бу күнүҥ — улуу күн!!! Эллэй
◊ Бэҕэһээҥҥи бэдик сэнээн. — олус эдэр (онон билбэтэ элбэх, олоххо үөрүйэҕэ суох диэн этии). ☉ Молокосос, сопляк
Бэҕэһээҥҥи бэдиктэр, эдэр булчуттар, баай хара тыа түгэхтэринэн эҥсэ сылдьаннар, тайаҕы, саһылы, бэдэри киллэрэллэр. Амма Аччыгыйа. Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски сэнээн. — олус эдэр (онон кыаҕа, билиитэ, үөрүйэҕэ суох диэн этии). ☉ Сопляк, молокосос, желторотик
Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски Бэрдимсийбэтин, Чугастааҕы чугуччу Чуубурҕаабатын, — Дьылҕа Тойон тыыннаах! Дьылҕа тойон күүстээх! П. Ойуунускай
Ээ, эһиги — бэҕэһээҥҥи бэтэнээскилэр — Тугу да билиэххитий! С. Данилов. «Оһохчут уола баҕас бардамнаабатын, — диэбиттэрэ Эбэ алааһын кырдьаҕастара. — Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски».В. Гаврильева. Бэҕэһээҥҥи саах үөнэ — сыыҥын соһо сылдьааччы; сыыҥтай (үөҕэн этии). ☉ Червь навозный, навозный жук (в качестве ругательства)
Бу хара ыттар, бу бэҕэһээҥҥи саах үөннэрэ, бу муҥнаан-сордоон эрдэхтэрин көрүҥ эрэ. Абатын да абатын! Күндэ
Ээ, күл эмэһэ, бэҕэһээҥҥи саах үөнэ, хаһан ол мин баттаан-атаҕастаан олорбуппун көрдүҥ! Күндэ

1. даҕ.
2. Өрө күүрүүлээх, айар хабааннаах, айар күүрүүлээх. ☉ Вдохновенный, творческий
   Күһүөрү сайыҥҥы хартыына Айыылаах үлэ баар, бу манна Алтан от, мүөттээх от үрдүгэр Аар тойон ыҥырыа эргийэр. С. Данилов
3. эргэр. Үөһэттэн, үрдүк айыылартан айдарбыт. ☉ Сотворенный, созданный, получивший жизнь (от верхних всесильных божеств)
   Үрдүк Айыы таҥараттан айыылаах. ПЭК СЯЯ
   Үрдүк айыылаах Үүт бүлтэһэ, Үрүҥ оппуоха буолан Өтөн киирэн, үтүмэн буор үллүккүн Үрдэппитэ эбитэ буолуо [Сир тымырын уута]. С. Васильев
   △ Айыыны, буруйу оҥорбут, айыыга киирбит; буруйдаах. ☉ Грешник, греховный; виновный, преступный
   Сүтүктээх сүүс айыылаах (өс хоһ.). Айыылаах дууһа өлбөт диэн кырдьык ээ, бадаҕа. Н. Неустроев
   Туох диэн бэйэм айыылаах дууһабын эн иннигэр аһан, эйигин астыннарыахпын билбэппин. И. Федосеев
4. аат суолт. Айыыны оҥорбут киһи; буруйу оҥорбут, буруйдаах киһи. ☉ Грешник; виновник, преступник
   Чуучугуруур туус тумус тыаһа Чупчуруйан чуубурҕаата. Биир халыҥ айыылааҕы Мэҥиэстэр бэлэс бэлэм буолла. П. Ойуунускай
   [Даайыс:] Ханна да ыраах сылдьыбатым, туох да айыылааҕы, сааттааҕы оҥорботум. А. Софронов
   Тойонуом, тоҕо ыҥырдыҥ? Биһиги туох да айыылаахпытын билбэппит. И. Гоголев
   ♦ Хараҥа айыылаах — олус ыар, ынырык буруйу оҥорбут. ☉ Совершивший тяжкое преступление
   «Халыҥ буруйдаах, хараҥа айыылаах эмээхсин олоробун», — диэн баран, хараҕын уута иҥин быһаҕаһыгар диэри субурус гына түстэ. Ньургун Боотур
   Суут-сокуон билигин да баар! Киһини өлөрбүт хараҥа айыылааҕы билигин да сөптөөх сирин буллараллар. И. Гоголев
   ◊ Үтүө айыылаах (буоллар) — киһилии киһи, тэрилтэ эҥин (итинник буолуо суох этэ диэн хомуруйан этии). ☉ Добросовестный, порядочный человек (так не поступает — осуждение дурного поступка кого-л.); добротное, крепкое хозяйство, предприятие
   Дьэ, үчүгэй сордоохтор ээ, күн-түүн таҥнары түһэн иһэр буоллахтара үһү, үтүө айыылаахтара буоллар, сайдан, эбиллэн иһиэхтэрэ этэ. Суорун Омоллоон
   Үтүө айыылаах дьиэтигэр — уотугар, кэргэнигэр, оҕотугар тиийиэ этэ. «ХС»
   Үтүө айыылаах холкуостар, үчүгэйдик үлэлээн, хаһыатынан хайҕаналлар. Оттон мин холкуоспар баччааҥҥа диэри оҕуруоттарын олордуутун бүтэрэ иликтэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Доропуун оҕонньор сааһын эбиммэт, көҕүрэтиммэт даҕаны үтүө айыылаах эбиэн кэриэтэ, хата, көҕүрэтиниэ эбит. Н. Заболоцкай

аат.
1. Ким эбэтэр туох эмэ инники кэскилэ, төлкөтө, түбэһиэхтээх, тиксиэхтээх, олоруохтаах анала, оҥоһуута. ☉ Судьба, рок, участь, доля
Дьылҕата билиэ (өс ном.). Кырдьар саас диэн эмиэ киһи аайы тиксибэт, дьоллоохторго эрэ тиксэр дьылҕа. Н. Лугинов
Көҥүл бэйэлэрин дьылҕаларын бэйэлэрэ дьаһанар норуоттары сэргэ, кыргыллар-кыдыллар суорума суолламмыт норуоттар эмиэ бааллар. И. Аргунов
Киһи аймах дьылҕатын быһаарар улуу охсуһууга [Аҕа дойду сэриитигэр] саха норуота аан маҥнай кытынна. Т. Сметанин
2. Ким, туох эмэ бэйэтиттэн тутулуга суох туохха эмэ түбэспит балаһыанньата, туруга. ☉ Положение, состояние, в которое кто-л. попадает не по своей воле
Витя, ытын дьылҕатын истээри, чөрбөс гына түстэ. Н. Заболоцкай
Айымньы [Суорун Омоллоон «Аанчык» диэнэ] сүрүн идейнэй-тематическай тосхоло Мыычаар ис санаатын, кини ааһыах ааспытын кэннэ кэмсиниитин арыйыыны буолбакка, саха дьахтарын өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи ыар дьылҕатын ойуулааһыҥҥа туһуланар. ФЕВ УТУ
Биһиги түрмэни кытта кистэлэҥ сибээһи олохтообуппут, төһө кыалларынан, табаарыстарбыт дьылҕаларын чэпчэтэ сатыырбыт. «ББ»
♦ Быстах дьылҕалаах - сааһын ситэ олорбокко, үйэтин моҥообокко эрдэ өлөр аналлаах. ☉ О человеке, волею судьбы умершем молодым, не дожившем до старости
Оҕолоро быстах дьылҕалаах эбит ээ - эдэр сааһыгар ууга түһэн өлбүтэ. «ХС»
Кырдьыгы сабаргыт кыһыыта Кырдьаргыт саҕана таайыаҕа, Бардамсыйан сылдьыы кыайыыта Быстах дьылҕалаах буолуоҕа. Р. Баҕатаайыскай
◊ Дьылҕа тойон (хаан) миф. - сахалар итэҕэллэринэн, дьон дьылҕатын быһаарар, үрдүк халлаан үөһээ хаттыгаһыгар олохтоох таҥара (кини хайдах дьаһайбыта барыта олоххо киирэр, киһи ону уларытар кыаҕа суох). ☉ По представлению якутов: божество, живущее в верхних ярусах неба, распоряжающееся судьбами людей (то, что им предначертано, обязательно происходит, и человек бессилен изменить свою судьбу)
Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски Бэрдимсийбэтин, Чугастааҕы чугуччу Чуубурҕаабатын, - Дьылҕа Тойон тыыннаах! Дьылҕа Тойон күүстээх! П. Ойуунускай
Дьылҕа тойон: «Хоойго сытар холоонноох Хотун ойоҕо кини баар» - диэбит үһү. Ол да иһин кэллим. Ньургун Боотур
Онтон анараа өттүгэр Айыҥат хаан анабыла, Таҥха хаан таҥхата, Дьылҕа хаан дьылҕата [билиэ этэ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьылҕа тойон дьүүлэ даҕаны Кэс тыл даҕаны төлөрүйбэттэр. И. Гоголев
Сэбиэскэй кулуба, Кириилин табаарыс, үөрэхтээх, өссө лиэкэр идэлээх, хомуньуус балтылааҕа, хата мин дьолум буолаарай диэн, Бадаайап үрдүк таҥараҕа уонна Дьылҕа хааҥҥа, иһигэр кистээн махтаныах санаата кэллэ. Л. Попов
Эн ким үүнэр, ким кэхтэр соргутун Дьылҕа хааҥҥа күтүрээмэ, Уонна олоҕуҥ уолбат уйгутун Дьалаҕайдык көрүмэ. С. Данилов