зоол. кулик; бекас сибирский.

охотиться на куликов.

I кулик; уу чөкчөҥөтө болотный кулик.
II мушка (ружья); саа чөкчөҥөтө көстүбэт буолла ружейная мушка не видна (т. е. становится темно, пора прекратить охоту).
III сверчок; дьиэ чөкчөҥөтө сверчок.

разновидность болотного кулика.

аат., зоол. Күрэҥниҥи бороҥ дьүһүннээх, синньигэс кэдэгэрдиҥи тумустаах, араҕас атахтаах чөкчөҥө көрүҥэ. Дулҕалаах, бадарааннаах сиргэ олохсуйар. ☉ Кулик; бекас сибирский
Быгылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Микиитэлээх Өлөксөй алаас ууларын бадарааныгар …… былдьырыыты бултууллар. Амма Аччыгыйа

1) вид утки; 2) морской орёл; скопа; 3) вид кулика; 4) вид совы.

I
аат. Уу кытыытыгар бадарааҥҥа сылдьар уһун атахтаах, уһун тумустаах дьоҕус көтөр (бараах бииһин ууһа). ☉ Небольшая болотная птица с длинными ногами, кулик
Уол, илиитэ уот аһыйа түспүтүттэн соһуйан, чөкчөҥөнү сыыһа ытан кэбиспит. Суорун Омоллоон
Хаар уутуттан үөскээбит чалбах кытыытыгар чөкчөҥөлөр дьоһуннук хаамсан догдоҥноһоллор. Е. Неймохов
Дурдам иннигэр икки чөкчөҥө тобуктарынан ууга аһыы сылдьаллар. «ХС»
◊ Дьиэ чөкчөҥөтө — көнө кынаттаах, сырдыргыыр тыаһы таһаарар кыра үөн (дьиэҕэ үксүн истиэнэ быыһыгар баар буолар). ☉ Сверчок
Сэбэргэнэҕэ дьиэ чөкчөҥөтө, чаһы курдук, «чук-чук» диэн тиһигэ быстыбат биир кэминэн чукчуйара. Р. Кулаковскай
Аһыҥаларга, сверчоктарга (дьиэ чөкчөҥөлөрүгэр), атын да сыыбырҕас тыастаах уонна «ырыаһыт» үөннэргэ-көйүүрдэргэ истэр уорганнара сайдыбыттар. ББЕ З
Оһох кэннинээҕи муннукка дөрүн буола-буола, биир кэмник, киһини утутуохтук, дьиэ чөкчөҥөтө чылыргыыр. А. Куприн (тылб.)
ср. эвенк. чэкчэнгэ ‘кулик’
II
аат. Саа илин сыала. ☉ Мушка ружья
Мин саам луоһун санныбар тирээтим да чөкчөҥөтүн да, сыалын да көрбөтүм. В. Арсеньев (тылб.)

аат. Уһун синньигэс атахтаах, уһун тумустаах, сиэнэр эттээх кыра хонуу көтөрө. ☉ Кулик полевой (общее название семейства ржанковых)
Онно [Хоро дойдутугар] буолуохтаах барбат бараахтаах, көппөт көҕөннөөх, өрөөбөт өтөннөөх, тохтообокко чугдаарар туруйа кыыллаах дойду. Н. Заболоцкай
Бычылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт, Бадараан саҕатын аайы Барылас бараах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сааһыттар сөкүнү барытын кэрийдилэр. Биир барааҕы кытта чөкчөҥөлөр баалларыттан Васенька биир чөкчөҥөнү өлөрдө. Л. Толстой (тылб.)
◊ Кырбас бараах – саамай кыра бараах. ☉ Белохвостый песчаночник (песочник) (самая маленькая птица семейства ржанковых). Сиэллээх бараах көр эһэ бараах. Таба (тайах) барааҕа – бадарааҥҥа түһэр бараах. ☉ Турухтан большой (птица семейства ржанковых)
Араҥас уһун атахтаах тайах бараах кэрэ дьүһүнүнэн киэн туттубуттуу чоноллор. И. Гоголев. Тэҥн. уу барааҕа. Уу барааҕа – уларыйа сылдьар үчүгэй дьүһүннээх бараах. ☉ Турухтан
Манна бааллар: муора хоптолоро, тыыраахылар, уу барааҕын араас көрүҥэ, чөкчөҥөттөн таллан куоҕаска тиийэ. «ХС». Тэҥн. таба (тайах) барааҕа. Хонуу барааҕа – сааскы хатааһын саҕана (ыам ыйын бүтүүтэ, бэс ыйын саҕаланыыта) кураанах сиргэ түһэн ааһар бараах. ☉ Ржанка бурокрылая (птица)
Күөх хонуу бэттэх кытыы бадарааныгар халыҥ үөрдээх хонуу барааҕа аймалаһар. И. Гоголев. Ынах барааҕа – дэбигис көтөн барбат сымнаҕас, нэс бараах. ☉ Хрустан (глупая сивка) (птица). Эһэ бараах – улахан кус курдук бултанар бараах. ☉ Петушок (птица семейства ржанковых)
Хайабытыттан даҕаны эһэ бараах сахсарыйыа суоҕа (өс хоһ.). Хара түөстээх, моонньуларыгар сэксэйбит маҥан түүлээх эһэ бараахтар дабдарыһаллар. И. Гоголев
Кынатын тоһуттаран сүүрэ сылдьар эһэ барааҕы туттулар. «ХС»

1) дед, дедушка; эһэм мой дед; хос эһэтэ его прадед; 2) медведь || медвежий; үрүҥ эһэ белый медведь; эһэ уордаах да арҕахха сытар погов. грозен медведь, да в берлоге лежит; эһэ баһа буолан олорор погов. он как медвежья голова (т. е. грозен, внушителен); 3) уст. почтительное обращение к духу огня: уот эһэм! господин мой огонь! # эһэ бараах турухтан (род кулика ).

аат.
1. Устата-туората биллибэт, олус киэҥ сиринэн тайаан сытар туустаах дириҥ уу. ☉ Море, океан
Байҕал баастаах балыгы туппат (өс хоһ.). Байҕал түгэҕэр абааһы кыыһын хараҕа көстөр үһү (тааб.: чолбон). Байҕал уҥуор барыллыа уйата баар үһү (тааб.: таҥара дьиэтэ). Сүдү өрүстэр дэбилийэ устаннар байҕалларын барҕардаллар. Амма Аччыгыйа
Сүллэр этиҥ ньиргиэрдэммит, Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт, Сүҥ байҕал тирэхтэммит, Тунаах былыт урсуннаах Туустаах байҕал тулалаах Орто дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
2. көсп. Туох эмэ ордук киэҥэ-куоҥа, муҥура суоҕа (хол., тыл баайа). ☉ Неисчерпаемая глубина, богатство чего-л. (напр., языка)
Литература даҕаны норуот айымньытын байҕал курдук муҥура суох барҕа баайыттан сомсон ылар. Софр. Данилов
Ыһыахтар, оһуохай, олоҥхо Сахалыы мин тылым байҕала Суохтара буоллар дьэ олоххо Мин хантан булуомуй сааталы?! С. Данилов
Литература диэн байҕал дииллэр дьоннор. Ол байҕал ыраас дьэҥкир уутуттан баһан, утаҕы ханнарар олус да дьикти, кэрэ буоллаҕа. С. Тарасов
Биһиги, кырдьыга, гаас байҕалын үрдүгэр олоробут эрээри, туох буруйбутугар гааһа суох олоруохтаахпытый. В. Иванов
◊ Байҕал барааҕа – бэрт кэрэ дьүһүннээх кыра бараах: атахтара уонна тумсун төрдө ыыс араҕас, үрүҥ уонна хара моойторуктаах, түөһэ харалаах, сүүһэ маҥан, оройо хара, уорҕата бороҥ. ☉ Галстушник (кулик красноватого цвета)
Туохтааҕар даҕаны киһи бэлиэтиир эҥин дьүһүннээх байҕал барааҕа элбэҕин. УАЯ А. Уот Кудулу байҕал фольк. – олоҥхоҕо хоһуллар Аллараа дойду уот муората. ☉ Огненный океан в героическом эпосе олонхо
Уҥуоргута көстүбэтэх, Улаҕата биллибэтэх, Оломун булларбатах, Оппуоһун туттарбатах Уорааннаах Уот Кудулу байҕал. П. Ойуунускай
Уот Кудулу байҕалым кыраадыстаах тымныыга Кыратык да кыһаллыбакка Устан долгуйа сытар эбит. С. Зверев. Хоту муустаах байҕал – Евразия уонна Америка ыккардыларыгар мууһунан бүрүллэн сытар акыйаан. ☉ Северный Ледовитый океан
Хара муораттан Хоту муустаах байҕалга диэри тэнийбит кыргыһыы хонууларыгар социализм кэскилэ быһаарыллар мүччүргэннээх кэмнэрэ этилэр. Софр. Данилов
Хоту муустаах байҕалга уста сылдьар сир баарын туһунан учуонайдар ортолоругар кэпсэтэр буолбуттара ыраатта. П. Филиппов