Якутские буквы:

Якутский → Русский

куойа

ободок рыболовного сака # куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат он не обращает внимания на кого-что-л.

Якутский → Якутский

куойа

аат., балык. Куйуур иэҕэн оҥоһуллубут мас иитэ. ☉ Ободок рыболовного сака
[Уу иччитэ] Чэлгиэннээх тэлгэһэлээх Чэҥ муус тэлгэхтээх, Куойа, маҥкы тутуурдаах Куйуур, тымтай сүгэһэрдээх. П. Ойуунускай
Маастардар бэйэлэрэ толкуйдаан оҥорбут элэктэриичэскэй «оһохторугар» инструменнар иилэрин, куойаларын иэҕэллэр эбит. «Кыым»
♦ Куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат — кыһаллыбат, аахайбат, болҕомтотун кыратык да уурбат. ☉ Не обращать внимания на кого-что-л. [Куорат баһылыктара] Куойаларыгар-маҥкыларыгар оҕустардахтарына, Бороҕон кырдьаҕастара Болҕомтолоругар ыллахтарына, Суотту суола солонуоҕа. С. Васильев
ср. монг. гуя ‘рама’

иэй-куой

туохт.
1. Саҥа таһааран ытаан-соҥоон, сулан. ☉ Сетовать, стенать, плакать жалобно, громко
Онно ытыы-соҥуу, иэйэ-куойа сырытта: «Иһиликпин-таһылыкпын, иэдээмминалдьархайбын, аарыкпын-айдааммын оҕолор!» Саха фольк. Уолчаан түүнү мэлдьи ыһыытыы-хаһыытыы, иэйэ-куойа олорбута. И. Федосеев. Биһиги быыкайкаан Венерабытын куоракка илдьэн, тугун-ханныгын ситэ билбэт тэрилтэбитигэр туттарарбытыгар, оҕобут сайыһан иэйэрин-куойарын истэ-истэ хайдах санааҕа ылларбыппытын, бука, оҕолоох эрэ киһи барыта өйдүөҕэ дии саныыбын. «Кыым»
2. Ис искиттэн өрүкүй, манньый, өрө көтөҕүлүн. ☉ Вдохновляться, воодушевляться, воспрянуть духом
Иэйэн-куойан, ирэн-хорон олороннор ис-быар санаалара хайдах сатанан тахсарынан ыллыыллар. Күндэ
Эмээхсин үөрбүт-көппүт, иэйбит-куойбут, өйдөөх-санаалаах сэбэрэтэ ордук тупсан үтүө майгыланан көстөр. И. Данилов
С. Прокофьев сэттис сонататын өссө ордук табыллан, иэйэн-куойан оонньоото. «ЭК»
Кини да киһи - итиннэ оҕо ытыы олордоҕуна, манна кэргэнэ талыгырыы сырыттаҕына, ама кинитин иһин, хайдах иэйэн-куойан үлэлии олоруон өйүм хоппот. «ХС»

куой

туохт., эргэр. Туохтан эмэ ытырыктат, дьиксин, куттана санаа. ☉ Пугаться, страшиться чего-л. «Тыый, куттаннахпын да, куойдахпын да! Хомойдохпун нии!» — диэтэ, ийэтин күлүгэр сөрүөстэ түстэ. Ньургун Боотур
Кондрат суругун дьэ туттум. Тутаат сүрэҕим ытаата, сүрүм тостон, куойда кутум. Р. Баҕатаайыскай
ср. др.-тюрк. хуй ‘пугаться, шарахаться’, др.-уйг. кот, кой ‘оставлять, бросать’

куттан-куой

туохт. Улаханнык куттан. ☉ Сильно испугаться
«Тойон иччиҥ Куттанар-куойар күнүгэр Тыл этэн, өс кэпсиэн, Саҥа саҥаран этэр буолаар», — диэбиттэрэ. Ньургун Боотур
Ыҥыртаран киллэртэрбит Ыар-нүһэр ыалдьыттарыттан Куттанан-куойан …… Сыттаҕа дуу. П. Ойуунускай

Еще переводы:

курустук

курустук (Якутский → Якутский)

сыһ. Мунчаарбыттыы, мунчаарбыт курдук, санаарҕаабыттыы. ☉ Печально, грустно, скорбно
Ырыта саныы, ахта, куойа Мин өр курустук олордум, Халлаан солкотун отум ыйа Дьолу кэйэрин одуулуу. С. Данилов
Аллара төгүрүк көлүйэ, тулаайах торбуйах хараҕыныы, курустук оҥой-соҥой көрөөхтүүр. И. Гоголев

эймэһий

эймэһий (Якутский → Якутский)

Ис-искиттэн туохтан эрэ аймаһый, уолуһуй. ☉ Сильно разволноваться, обеспокоиться, встревожиться
Эйиигиттэн арахсыам диэтэхпинэ, Ис-испиттэн эймэһийэн, Иэйэ-куойа ытыахпын баҕарабын. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньор туохтан эрэ улаханнык эймэһийбитэ сирэйигэр-хараҕар биллэр. А. Фёдоров
Семён Данилов — саҥа үйэ, саҥа олох, саҥа саха ырыаһыта. Кини тугу барытын төрөөбүт норуотун хараҕынан көрөн, өйүнэн өйдөөн, ис сүрэҕиттэн эймэһийэн, долгуйан туран туойар-хоһуйар. «Кыым»

лааҕыра

лааҕыра (Якутский → Якутский)

аат., түөлбэ. Куйуур куойатын туорайа (онно маҥкы төбөтүн иҥиннэрэллэр). ☉ Поперечина на ободке рыболовного сака, в которую упирается конец рукоятки
Маҥкы төбөтө туора киэптиир гына холбонор, оччоҕо лааҕыра хайдыбат, сыҕарыҥнаабат. ПАЕ ЭАБ

үрүлгэн

үрүлгэн (Якутский → Якутский)

аат. Туох эрэ сырдык, кэрэ долгуннура хамсаан сүүрүгүрүүтэ эбэтэр тарҕаныыта. ☉ Течение или поток чего-л. сверкающего, светлого
Эриэккэс Украина сирэ, …… Үрүҥ көмүс Үрүлгэнин курдук, Өрө күлүбүрүү күндээрэн, Өрөгөйдөөх кыайыы үүннэҕинэ, — Хаарыан бэйэҕин харысыһан, Хаанын тоҕон охтубут, Бу саха сэмэй аатын Ботугураан ахтан ааһаар. Күннүк Уурастыырап
Өлүөнэ Үрүҥ күн үрүлгэнинэн саптынан, Үчүгэйиэн, сүөргү — тиийбэт тыл кыаҕа. Баал Хабырыыс
Ити курдук иэйэ-куойа сыттаҕына, Үөһээ үрдүк дьүрүс халлаана Үрэл гына сырдыы түстэ, Дэйбиирдээх Үрүҥ күн Үрүлгэнэ, хара былыт быыстарыттан Үөгүлүү сатараата. М. Тимофеев

маҥкы

маҥкы (Якутский → Якутский)

аат., булт. Куйуур ураҕаһа, эргитэр маһа. ☉ Рукоятка рыболовного сака
Сэбирдэх [киһи аата] …… маҥкытын төбөтүн ойбон хайыҥар тирээн баран, куоҕалдьытан, куйуурун бадараанын тэбии турда. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор] эмиэ аа-дьуо ойбонун сүүрдээтэ, куйуурун бэлэмнээтэ, түөрэйин ойбон дьабадьытыгар хам үктээтэ, маҥкытын күнү батыһыннара эргитэн куодьаҥныы-иэдьэҥнии турда. И. Никифоров. [Куйуурдуургар] М а ҥ к ы ҥ маһыгар бэргэнник Түөрэйгин түргэнник кэтэрдэҥҥин, Ти лэх х ин к ү ү с к э т и р эн эҥҥин, Дьэ эттиин-хаанныын иэнигийэн, Дьэ эргитэн-эллэһэн бараҕын. М. Т имофеев
♦ Куйуур маҥкытын курдук күөрэс гын — хантан эмэ эмискэ, биирдэ баар буола түс (күөрэс гын). ☉ Вдруг, внезапно, неожиданно возникнуть (предстать перед глазами)
Үрүҥнэр кыайан-хотон бүппүттэрин кэннэ, били этэргэ дылы, «тииҥи итигэстэһэр» сахха, кини [Аргыылап оҕонньор] куйуур маҥкытын курдук, э м и с к э күөрэс гына түһүөхтээҕэ. Софр. Данилов
Эмискэ таһыттан, куйуур маҥкытын курдук, биир киһи күөрэс гына түстэ. М. Доҕордуурап
«Бай, бу кыыс хантан куйуур маҥкытын курдук күөрэс гына түстэ?» — Дьалаан дьиктиргээтэ. И. Данилов
Куо йатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат көр куойа. Куорат баһылыктара к у ойаларыгар-маҥкыларыгар оҕустардахтарына, Бороҕон кырдьаҕастара Болҕомтолоругар ыллахтарына, …… Суотту суола солонуоҕа. С. Васильев
[ Малаанньа райкомҥа үҥсүүтэ] …… айдаан бөҕөнү тар дыбыта. Арай кини кэргэнэ куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат этэ. М. Попов
Сигаретаны уобан турар сыл гы баар буолуо диэн киһи куойатыгар-маҥкытыгар да оҕустарбат. «Кыым»

чурумчу

чурумчу (Якутский → Якутский)

аат.
1. Оҕус муннугар кэтэрдиллэр сиэтэргэ аналлаах талах тиэрбэс. ☉ Прутяное кольцо, вдеваемое в нос быка
Көрбүтэ — оҕуһа чурумчутун тосту тардан баран ыал далын кэтэҕэр атаҕын өрүтэ көтөхпөхтүү турара. Амма Аччыгыйа
Кунан оҕус сымнаҕас муннун Кытарбыт тимиринэн тэһэ анньаат, Талах чурумчуну кэтэртэххэ, Маҥнай утаа хаанынан Бурулаччы тыына-тыына мөхсөр. И. Гоголев
Өһөс оҕуһу …… чурумчутуттан сиэп быанан сиэтэн тэлиигэ көнөтүк, иһирдьэ-таһырдьа таһаарбакка, суха суолун кыһарыйа баран иһиэхтээххин. В. Протодьяконов
2. Улахан аалы биэрэккэ баайарга аналлаах быа биэтилэтэ. ☉ Петля на носу несамоходного судна, через которую протягивают буксирный трос
Быарык баайыллар чурумчуларын, көҥдөй күөгүлэри, куойа дьөлөҕөстөрүн …… бэркэ сэрэнэн барытын суоттаан оҥоһуллар. ЧАИ СБМИ
ср. калм. дөрепци ‘кольцо на ноздрю’

куйуур

куйуур (Якутский → Якутский)

аат.
1. Саас ойбон алларан балыктыыр тэрил: кыл сиэккэ айаҕын мас иигэ (куойа) тиириллэр уонна укка олордуллар. ☉ Рыболовный сак
Икки улахан тиитинэн наарбалаан, уһун түөрэй оҥостон, баҕадьы (муҥха) курдук куйуурунан саас күөлгэ …… ортотугар киирэн тэһэн, куйуурун уган булкуйар. Саха фольк. Сэбирдэх Уйбаан эмиэ, сарсын уола оскуолатыттан өрүүр күнүгэр илдьэ бараары, куйуурун абырахтана олорор. Амма Аччыгыйа
Балыктыыр дьон муҥхалары, илимнэри, куйуурдары, туулары, ардьалары, дүлүҥ уонна туос тыылары оҥостоллор. БИГ ӨҮөС
2. Куйуурунан балыктааһын. ☉ Ловля рыбы саком
Куйуурга ойбону Ааныска алларан кудьурҕатара, эр киһи [Дьөгүөссэ] араччы ситэн муус харбыыра үһү. Амма Аччыгыйа
Табаҕа күөлүгэр куйуурга күрэхтэһии тэрилиннэ. «Кыым»
◊ Куйуур от бот. — кыракый үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанааччы уу үүнээйитэ. ☉ Пузырчатка (болотное растение)
Көлүйэлэргэ уонна күөллэргэ уу үрдүгэр көҥүл уста сылдьар дьоҕус сибэккилээх үүнээйилэр бааллар. Ол кус аһылыга (ряска) уонна куйуур от (пузырчатка). КВА Б
ср. монг., бур. губшуур, гувчуур ‘рыболовная сеть, невод’

оҕустар

оҕустар (Якутский → Якутский)

  1. оҕус I диэнтэн дьаһ. туһ. Кылгас батыйатынан бэйэтин астарар, оҕустарар, аһара сатаан баран, ыччата ыксатан барбытыгар тохтотор. Саха фольк. Микиитэ сыыһа оҕустаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
    Мин киһиэхэ үлэһэн, туура оҕустаран кэлбит муоспун кэргэним чочуйар. ПНИ ЭД
  2. Киминэн эмэ оттот (хотуурунан) эбэтэр тугунан эмэ оту быстар (тиэхиньикэнэн). ☉ Косить или резать траву, используя кого-что-л.
    Косилканан, тыраахтарынан …… Төһө баҕарар оҕустар, Төһө баҕарар мустар. Күннүк Уурастыырап
    Урут бу хочоҕо Никииппэрэп кинээс бүтүн нэһилиэги мунньан биир күн күүлэйдэтэн оҕустарара, биир күн мустарара. М. Доҕордуурап
    Аҕам аах, сураҕа, Дьоҥкуотума күөл арҕаа баһын оҕустаран эрэллэр үһү. И. Семёнов
  3. Туохха эмэ таарыйтар, саайтар эбэтэр туох эмэ күүстээх (хол., сүүрүк) дьайыытыгар түбэс. ☉ Наезжать на что-л., сталкиваться с чем-л. (при езде) или биться обо что-л., быть унесённым чем-л. (напр., течением)
    Саҥардыы ортолоон иһэн, кыайан салайбакка, сыарҕатын тааска халты оҕустарар. Болот Боотур
    Сүүрүккэ оҕустаран улам атан хаалан, нөҥүө биэрэги былдьаһар. Н. Заболоцкай
    Куурай нэксиэҕэ оҕустаран өрө өгдөс гына-гына айанныыр. П. Аввакумов
  4. кэпс. Туох эмэ сыанатын хассыырга көрдөрөн, аптамаакка таһаартаран чиэгин, кибитээнсийэтин ыл. ☉ Отбить чек в кассе
    Хаассаҕа оҕустарбакка, таҥаһын төттөрү илдьэн ыйаата. В. Ойуурускай
    [Остолобуойга] уочараттаан, чиэк оҕустараҕын уонна бодунуоһу төттөрү илдьэн уураҕын. ФВН ЭХК
  5. кэпс. Салгылатан чэбдигирт; таһырдьа салгыҥҥа куурт. ☉ Проветрить, провентилировать; освежиться на воздухе. Тумарча көймөстүбүт итии этин сөрүүн салгыҥҥа оҕустарар, эргичиҥниир. Тумарча
    Инчэҕэй тиити эрбээн, хайытан кэбистэххэ, мантан саас салгыҥҥа оҕустаран, кэм сарахыйыа, кууруо. «Чолбон»
    Ийэтэ бырастыынаны таһырдьа куурдааччы, тэбээччи, тыалга оҕустарааччы. Ю. Чернов (тылб.)
  6. көсп. Уустук, ыар санааҕа ыллар эбэтэр улахан кыһалҕаны, эрэйи көр. ☉ Впадать в тягостные думы; испытывать нужду в чём-л.
    Маҥнайгы сылбар мин эмиэ үгүс хобдох санааларга оҕустарарым. В. Гаврильева
    Олох долгунугар оҕустарбыт курдук өйдөөр. В. Гольдеров
    Тайахтаан, балыктаан дьонноро, биир дойдулаахтара сэрии ыар сылларыгар улаханнык оҕустарбатахтара. «ХС»
    △ Туохтан эмэ сылтаан мөлтүүр турукка киир (үксүгэр доруобуйа туһунан). ☉ Причинить ущерб здоровью, оказать негативное влияние на здоровье
    Саас сынгаалаан сүрэҕэр оҕустарбытын буланнар, сыыйан кэбиспиттэрэ. Н. Габышев
    Килиимэт уларыйыытыгар сорохтор доруобуйалара көнөр, атыттар доруобуйаларыгар оҕустараллар, ыарыылара бэргиир. ТЕН ИДь
    Саамай куттанарым диэн, ньиэрбэтигэр оҕустарыан сөп. НТГ СУоС
    ♦ Куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат көр куойа
    Арамаан оҕонньор букатын да баарды оҥостон куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбатаҕа. Күннүк Уурастыырап
    Арай Малаанньа кэргэнэ куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат этэ. М. Попов. Кэтэххэ оҕустарбыт курдук — эмискэччи, олус соһуччу. ☉ Внезапно, неожиданно
    Булчуттар хайаларын буруйа улаханын туһунан мөккүһэ сытан, кэтэххэ оҕустарбыт курдук, кирис гына түстүлэр. П. Аввакумов. Очурга (олох очуругар) оҕустар — олоххор ыарахаттары көрсөн тэмтэрий, табыллыма. ☉ Терпеть неудачи в жизни. Туох түрүлүөнүгэр түбэһэн Түүннэри Түбүттэрдиҥ?! Олус хамнанан эрэҕин, Оҕоҕун очурга оҕустараайаҕын, Улуу күтүр өстөөх… А. Софронов
    Букатын оҕо сылдьан ыһыахтарга атах оонньуутугар кыттарын көрөрүм. Ол бэйэтэ очурга оҕустардаҕа. «ББ». Тэҥн. олох долгунугар оҕустарда; тэхтиргэ тэптэрдэ. Очурга оҕустарымаҥ, <тэхтиргэ тэптэримэҥ> алгыс. — олох ыарахаттарыгар түбэһимэҥ; этэҥҥэ сылдьыҥ. ☉ Пусть неудача обходит вас (слова благословения)
    [Киристиинэ:] Оҕолоруом, очурга оҕустарымаҥ, тэхтиргэ тэптэримэҥ! Суорун Омоллоон
    Очурга оҕустарар, тэхтиргэ тэптэрэр да кэммитигэр уохтаах тапталбыт күүстээх көмө буолуохтун, өй-санаа салгыахтын. С. Никифоров
    Ньургууна ис киирбэх сэбэрэтэ, оҕолуу намчы уоһа, тырым оонньуур хараҕа очурга оҕустарбатаҕын, кэхтэ илигин кэрэһэлииллэрэ. И. Федосеев. Өйүгэр да оҕустарбат — ол туһунан санаан да көрбөт. ☉ И не думать, и не собираться (делать что-л.), и в мыслях не держать
    Анатолий ийэтэ иккиһин кэргэннэнэр туһунан өйүгэр да оҕустарбакка, соҕотох кырдьыбыта. П. Аввакумов
    Олус үөрэн, сырдыкка үүтээнигэр төннөр туһунан өйүгэр да оҕустарбакка, булка тартаран, аһара баран испитэ. А. Сыромятникова
    [Арамаан:] Ол туһунан өйбөр да оҕустарбатаҕым. Е. Неймохов. Өйүгэр оҕустарбыт кэпс. — туохтан эмэ сыыстаран өйөсанаата булкуллар буолбут, оннук ыалдьыбыт. ☉ Психика расстроена (с головой не в порядке)
    Дьон кинини өйүгэр оҕустарбыт дуу диэн уорбалаабыттара. «ХС». Санааҕар да оҕустарыма — ол туһунан төрүт санаама, өйдөөн да ылыма. ☉ соотв. не бери в голову
    Үчүгэй сэбинэн сыыһа туттар диэни кини санаатыгар да оҕустаран аһарбатах буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
    Кинини улахаҥҥа ууруллубат, кини туһунан санааҕа да оҕустарыллыбат этэ. Софр. Данилов
    Кини эмискэ үлүгэр маннык үрдүк сыанабылы ылыам диэн санаатыгар да оҕустара илигэ. Н. Лугинов. Сүүскэ <бэрдэрбит> оҕустарбыт курдук <буол> — эмискэ дөйбүт курдук (буол). ☉ соотв. словно обухом по голове
    Мин тоҕо эрэ сүүскэ оҕустарбыт курдук буолбутум. П. Аввакумов. Уоска оҕустарбыт курдук <буол> — эмискэ саҥата суох (бар). ☉ Внезапно замолчать (букв. как будто ударили по губам)
    Айдаара олорбут дьон, уоска оҕустарбыт курдук, ах бараллар. Н. Якутскай
    Атыыһыт кыыһа саҥата суох, уоска оҕустарбыт курдук, ах баран турда. А. Сыромятникова
    ◊ Уҥуоххар оҕустар кэпс. — сылааһы аһаан сылаанньыйан, утуйуоххун баҕар, утуктаа. ☉ Впасть в полусонное состояние, разомлеть (после горячей сытной обильной пищи)
    Итии чэйгэ уҥуоҕун оҕустардаҕа, хаста да минньигэс-минньигэстик дьааһыйбахтаан ылла. Н. Лугинов
    Үүккэ хааһылаан, сүөгэй үрүҥнээх чэйи тото иһэн баран, уоллаах эмээхсин уҥуохтарыгар оҕустарбыттар. Н. Босиков. Уокка оҕустар кэпс. — элэктэриичэстибэ туогар холбоно сылдьар тугу эмэ таарыйан эчэй, оһоллон (алҕаска). ☉ Попасть под удар электрического тока, ударить током (случайно)
    Уокка оҕустарбыт киһини бастаан туоктан босхолуугун. «ХС»
хараҥа

хараҥа (Якутский → Якутский)

  1. даҕ.
  2. Сырдык киирбэт буолан киһи тугу да чуолкайдык арааран көрбөт. ☉ Тёмный, непроглядный (напр., о ночи)
    Хараҥа түүннэргэ ханна эрэ ыраах торҕон бөрө улуйан эҥсэлитэр. И. Федосеев
    Барар сирдэрэ ыраах эбит. Үрэх бастарынан, аҥхайдарынан баран иһэн хараҥа ойуурга киирдилэр. Т. Сметанин
    Мичил хараҥа хоско соҕотоҕун олорон, бэрт элбэҕи эргитэ санаата. Г. Колесов
  3. Харааран көстөр өҥ. ☉ Тёмный цвет
    Хараҥа былыт быыһыттан, Уорбалыырдыы, ый быкта. Күннүк Уурастыырап
    Ардайдаах сиэллээх, кутуруктаах диэн сырдык уонна хараҥа кыллар булкуһан үүммүт буоллахтарына этиллэр. АНД СӨДьИ
  4. Хара өҥҥө чугаһыыр ханнык эмэ өҥ эгэлгэтэ. ☉ Тёмный оттенок какого-л. цвета
    Халлаан хараҥа күөх дьэҥкир мындаатыгар хотугу сардаҥа кубаҕай толбонноро дьиримнэһэ оонньууллар. Н. Габышев
    Тирии уорҕатын түүтүн хараҥа күөх, сырдык күөх, бороҥ дьүһүннээххэ араарыллар. АВЛ ГСФ
    Иннилэригэр өрүс төрдүн араҕас уутуттан чыҥха атын өҥнөөх муора хараҥа күөҕүнэн кэрэлэнэн ыдьырыйа сытара. В. Катаев (тылб.)
  5. көсп. Ыар, эрэйдээх, муҥнаах (хол., олох, кэм). ☉ Трудный, тяжёлый, безотрадный (напр., о жизни, времени)
    Мин куойа саныыбын ол сэмэй ааппыныын Хаһан эрэ арахсар хараҥа чааспын. С. Данилов
    Аҕыйах сыллааҕыта холкуостар онтон сопхуостар тэриллиэхтэрин иннинэ хараҥа олох диэн манна баара. Н. Якутскай
    Оҕо сылдьан оччотооҕу хараҥа олоххо ойуун кыырарын, удаҕан далбыйарын элбэхтик истибитим. В. Протодьяконов
  6. көсп. Сиэрэ суох, куһаҕан, омсолоох, киһи кэлэйиэн курдук түктэри (хол., быһыы-майгы). ☉ Мерзкий, гадкий, вызывающий отвращение (напр., о поступке)
    Хабырыттар Хабырыыс: «Дьэ, кырдьык бу курдук хараҥа, бу курдук дьиикэй, бу курдук сидьиҥ быһыы-майгы үөскээбэт гына кэһэтиэххэ наада...» П. Ойунуускай. [Мартыын:] Өлөргүн кэрэйбэккэ үтүө быһыыны оҥороҕун дуу, эбэтэр хоргустук Хараҥа айыыга киирэҕин дуу? И. Гоголев
    Бары даҕаны урукку өттүгэр хараҥа дьыалаҕа кыттыбыт, айыыны-буруйу оҥорбут дьон буолар эбиттэр. Болот Боотур
  7. көсп. Билиитэ-көрүүтэ кыараҕас, үөрэҕэ, сайдыыта суох. ☉ Отсталый, неграмотный, тёмный
    Олохтон хаалбыт, хараҥа тыа дьонун араас албыннарыгаркуулдьаҕаларыгар үктэтэн, уҕалдьылаан, саа туттарбыттар. Н. Заболоцкай
    Мин ийэм, кини саастыылара — сахам хараҥа дьахталлара, Үөрэҕи, сайдыыны билбэккэ, Үлэттэн атыны көрбөккө …… Олороохтообуккут эбит дии. И. Эртюков
  8. көсп. Сайдыыта, кэлиитэ-барыыта суох, түҥкэтэх, хаалынньаҥ (сир, дойду туһунан). ☉ Глухой, захолустный (о местности)
    Сүрдээх хараҥа дойду — биһиги нэһилиэкпит. Амма Аччыгыйа
    Бандьыыттары бэриннэрэр боппуруоһу Алексей Елисеевич оччотооҕу олус хараҥа, хаалан олорбут ыраах кытыы сирдэр олохтоохторун көмүскүүр-харыстыыр үтүө майгылаах, гуманнай соруктары кытта ситимниир. Н. Заболоцкай
    Кэбээйи түбэтэ уу-тыа булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. КНЗ ТС
  9. аат суолт.
  10. Туох да көстүбэт им-балай. ☉ Темнота, тьма, темень, мрак
    Дьөгүөрдээн хараҥаттан хараҥаҕа диэри таһырдьа үлэлиир. Амма Аччыгыйа
    Күһүҥҥү хараҥаҕа көмүлүөк оһох иннигэр хас да ыал ити курдук үлэлии олорор. Күндэ
    Онно-манна кус саҥарар да, хараҥа буолан көстүбэт. Т. Сметанин
  11. көсп. Билии-көрүү, үөрэх суоҕа. ☉ Невежество, непросвещённость, дремучесть, темнота
    [Биэссэр] Дьон хараҥатын бэккиһээн, кыһалҕаҕа түбэспит дьадаҥылары аһынан, чыпчырына-чыпчырына, илгистэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
    Мин онно үөрэниэм, үлэлиэм... оччоҕо хараҥа быраһаай! Эллэй
    Баай ыал хаһаайыстыбата хамначчыт үлэтинэн тэриллэрэ. Оччотооҕуга, олох хараҥатыгар, сүөһүнү эмтээһин, талан ууһатыы да суоҕа. ВМП УСС
    ♦ Хараҥа баттал — сору, муҥу көрдөрөр, киһи быраабын сарбыйар ыар баттабыл, атаҕастабыл. ☉ Тяжёлое бремя, гнёт
    Саха дьадаҥыта үгүс үйэҕэ хараҥа баттал, кыһалҕа ыар сүгэһэрин сүгэн нүксүйбүт көхсүн көннөрбүтэ. Софр. Данилов
    Бэйэҥ даҕаны истэриҥ буолуо, тулаайах хаалан хараҥа батталга үөскээбит киһибин. Эрилик Эристиин
    [Киириктээх] Хараҥа батталга тэпсиллэн, хайдах эмэ хоргуйан өлбөт эрэ иһин …… түүннэри-күннэри үлэлээн сордоноллоро. С. Ефремов. Хараҥа буруй — сиэргэ баппат ыар быһыыланыы. ☉ Тяжкое преступление
    Эн тускар, хомуньууһум туһугар өлөн эрэр кыһыл саллааты атаҕастаабыт хараҥа буруйгун хаһан эрэ өйдүөҕүҥ. Амма Аччыгыйа
    Кинилэр арҕастарыгар хараҥа буруй ыар таһаҕаһа, кинилэр атахтарыгар бэйэлэрэ өрбүт хааннаах тимир кыаһылара. Т. Сметанин
    Хаһааҥҥа да дылы олордорбун Хараҥа буруйум, Халыҥ айыым Хаһан да хаалыа суох. А. Сыромятникова
    Хараҥа дьай — хара дьай диэн курдук (көр дьай III). Хараҥа дьайдарын суох гынарга охсуһуох тустаахпыт. П. Ойуунускай
    Баттал хараҥа дьайын кыайан, бары сиргэ бастыҥ аатыран турдун Модун уохтаах Сэбиэскэй Аармыйа. Эллэй
    Хараҥа (тымныы) күлүктэн көр тымныы. Хараҥа күлүктэммитим, Үтүөбүн — үлтүрүтэргэ үлүһүйбүтүм, Айыыбын — алдьатарга дьалыһыйбытым, Абаккайын-алдьархайын ньии, оҕолоор!!! Суорун Омолоон. Хараҥа на- каас — хара накаас диэн курдук (көр хара). «Бу курдук хараҥа накааска, хара сорго олоруом суох этэ», — диэн бэркэ муҥатыйар буолла. П. Ойуунускай
    <Хараҥа> түүнү харахтан көр түүн II. Фашистар ыам бырдаҕын курдук элбэх сөмөлүөттэрэ Ийэ дойдубут столицатын Москваны буомбалыы хараҥаны харахтанан халаахтыы көппүттэрэ. ИИФ УС
    Хараҥанан харахтанан харбаан барыахтарын баҕалаахтар да бааллара. «Чолбон»
    Хараҥаҕа (түүҥҥэ) ылларда (былдьатта) көр түүн II. Василий халыҥ хаарга эккирэтэн икки тайаҕы өлөрдө. Биирдэрин икки суукка эккирэтэн, ханна хараҥаҕа былдьатта да, куруҥ маһы охторон уккунньахха сыранан нухарыйан ыла, үһүс сууккатыгар күн тахсыыта өлөрөн холболообута. «ХС». Хараҥаны харбаабыт, ыйдаҥаны ытыспыт — маппыт, кураанах, туга да суох хаалбыт. ☉ Оставаться с пустыми руками
    Хараҥа элбэх — хара баһаам диэн курдук көр хара. Саа тыаһаатаҕына, туох да хараҥа элбэх кус көтөн тахсара. И. Тургенев (тылб.)
    ◊ Хараҥа санаа — хара санаа диэн курдук (көр санаа II)
    Америка агрессордара хара дьайдаах былааннарын толороору Кореяҕа интервенцияны саҕалаабыттара. Ол хараҥа санаалара сааттаахтык тоҕунна. С. Данилов
    ср. др.-тюрк., тюрк. хараҥху, караҥгы ‘тёмный’
дьэгинник

дьэгинник (Якутский → Якутский)

сыһ. Ханна да хатыламматтык. ☉ Необычно, необыкновенно, исключительно, так, как нигде больше
Халлаан кэрэтэ диэн ураты буолар: Чаҕылҕан дьэгинник манна сырдыыр, Киниттэн кутуҥ эйиэнэ куойар. Таллан Бүрэ