дайбаа диэнтэн атаах. Кыламанын куоҕатан, кырасыабай кыыс күллэ, Эттэ үөһэ тыынаахтаан: «Эдэр хопто буолуохха, Кылбаарыччы дайбаахтаан Кыраай хоту дайыахха». И. Гоголев

күөкэй диэнтэн холб. туһ. [Моонньоҕоттор] моонньуларын куоҕатан иһиллээн, кэтэнэн олорбохтоотулар уонна чэпчэкитик устан күөкэстилэр. И. Гоголев
Күтүөттээх кийиит уһун остуол уһугар, көтөөрү гыммыт көҕөн кустуу, күөкэһэн олороллор. ДьИэБ

көр нэһиилэ
Баара эрэ аҕыйах тылы нэһииччэ сыыйансыыйан эттэ. Н. Лугинов. Көтөр, уһун моонньун умса куоҕатан, …… нэһииччэ сал гыҥҥа уйдаран иһэр курдуга. Н. З аболоцкай

дьүһ. туохт. Төбөҕүн эрийэ соҕус хамсатан, эмискэ кынтаччы туттан, моонньугун уһат. ☉ Резко вытянуть шею, одновременно поднимая голову с легким поворотом в сторону
Үтүөмсүйбүт киһи быһыытынан Үстэ-түөртэ дьүөкэк гынна, Сэттэ былас түөс аҥаара Сэгэй холорук моонньун оҕотун куоҕатта. П. Ойуунускай

сыһ. Сир диэки өттүгэр; намыһах өттүгэр. ☉ Вниз; внизу. Аллара тур. Аллара түс. Аллара көр
□ Күнүн көрөр
Көрбүтэ, күнэ үөһэ тахсыбатах, өссө аллара түспүт. Суорун Омоллоон
Кини илиитин-атаҕын босхо ыытан, төбөтүн улам аллара куоҕатан, бэйэтэ бүтүннүү аллара диэки сыҕаллан истэ. Амма Аччыгыйа
Күөрэгэй барахсан тугу гынаахтыай? Үөһэ көтүөн кыната суох, аллара тимириэн уһуга суох. Т. Сметанин

даҕ., поэт. Ыраахха диэ ри нэлэһийэн барар, олус киэҥ. ☉ Занимающий большое пространство, просторный, обширный (о местности)
Куораппыт Туймаада киэҥ нэлэмэн хонуутугар, к ү ө х т ү ҥ ү т у м а р ы к к а к ө с т ө р ө кэрэтэ, үчүгэйэ бэрдэ. Н. Якутскай. Киэҥ нэлэмэн үрэҕи үрдүнэн сарсыардааҥҥы хоп-хойуу үрүҥ туман …… халыйа устар. А. Бэрияк
△ Балачча улахан, кэтит. ☉ Значи тел ьны й по ра змера м, ш ирокий
Бүрүсүдьүүм остуолун кэтэҕинэн сыана үрдүттэн нэлэмэн кэтит кыһыл таҥастар тэниччи тардыллан түс пүттэр. Амма Аччыгыйа
Көтөр, уһун моонньун умса куоҕатан, нэлэмэн кэтит кынаттарынан арыычча сапсынан нэһииччэ салгыҥҥа уйдаран иһэр курдуга. Н. Заболоцкай
ср. бур. нэлэнхы ‘обширный’

туохт.
1. Салгыҥҥа тэлээрэ көтө сырыт (хол., кынаттарын хамсаппакка саратан баран сылдьар көтөр, хаппыт сэбирдэх). ☉ Держаться, парить в воздухе, порхать (напр., о птицах, сухих невесомых листьях)
Көтөр уһун моонньун умса куоҕатан, нэлэмэн кэтит кынаттарынан арыычча сапсынан, нэһииччэ салгыҥҥа уйдаран иһэр курдуга. Н. Заболоцкай
Толооннор үрдүлэринэн, көмүс кынаттарыгар көй салгыҥҥа уйдаран туран, күөрэгэй чыычаахтар ырыа-тойук туойдулар. Бэс Дьарааһын
Тирэх ньуолах түүлээх сиэмэлэрэ ыам ыйыгар ситэллэр, ньуолах түүлэринэн салгыҥҥа уйдаран итинник сиэмэлэр бэрт ыраах тиийэллэр. КВА Б
2. Сүүрүккэ, долгуҥҥа бигэнэн ууга тимирбэккэ дагдайа сырыт. ☉ Держаться на воде, быть наплаву, не тонуть
Витим өрүс хабыллар хаба ортотунан, суорба таас хайалар икки ардыларынан дохсун сүүрүккэ уйдаран Сүөдэр айаннаан иһэр. Н. Якутскай
Болуот биир кэм өрүс долгунун батыһа хас эмэ сиринэн бүгүллэхтэнэн, долгуҥҥа уйдаран, устаҥныыр. И. Никифоров
Игирэ уолаттар долгуҥҥа уйдаран уста сылдьыбыттар уонна кэлин иччитэх арыыга тиксибиттэр. И. Данилов
3. Туох эмэ үрдүнэн (хол., ситэ халыҥыы илик чараас муус, үрдэ кытааппыт хаар) уйуктаахтык, көҥү түспэккэ, тимирбэккэ хаамп. ☉ Удерживаться на тонкой, ломкой поверхности (напр., на тонком льду), не проваливаясь, не продавливая её своей тяжестью
Үтүө хайыһар диэн халыҥ хаарга уйдарар намчы талаһа эрэ буолбатах, сындалҕаннаах айаҥҥа анаммыт миинэр миҥэ, тыыннаах көлө эбит. Амма Аччыгыйа
Ыппыныын [мууһу] тэһэ да түспэккэ уйдаран таҕыстыбыт. Үчүгэй тоҥук. Т. Сметанин
Мин чэпчэки буоламмын хомурахха уйдарабын, ол иһин аҕам кэнниттэн хаалсыбаккабын батыһан иһэбин. В. Иванов
4. Туохха эмэ тирэнэн, тугу эмэ тирээбиллэнэн сырыт. ☉ Двигаться, идти, опираясь на что-л. (напр., на трость)
[Чээнэ] кыыннаах быһаҕын, кыалыктаах хататын ылан баран, мас тайахха уйдаран аар тайҕатын диэки бара турбут. Сэһэн Дьэрэмэй
Массыына, рессораларыгар уйдаран, кыра-кыратык долгулдьуйан, килэгир суол устун биир кэм сыыйыллыбыта. «Ленин с.». Сүүрэр кэмҥэ тэпсэҥнээминэ эрэ, чэпчэки баҕайытык, бары быччыҥы үлэлэтэн, аҥаардас атахха уйдаран эрэ барыллыахтаах. ФВН ТС
5. көсп., поэт. Туох эмэ сырдык иэйиигэ оҕустаран эбэтэр дууһаны абылыыр кэрэ музыка тыаһыттан санаалыын өрө көтөҕүлүн, чэпчээ. ☉ Окрылиться, воодушевиться, вдохновиться чем-л. (напр., чарующей музыкой), воспарить духом. Маня бэйэтин санааларын кынатыгар уйдаран, кый үрдүккэ устар. А. Фёдоров
Көстөр буол, сиккиэргэ куустаран, Эйэҕэс, үөрүнньэҥ тэтиҥим. Мин эмиэ, тапталга уйдаран, Дьэ сырдаан, дьэ чэпчээн кэлиэҕим. Р. Баҕатаайыскай
Онтон устунан ол музыка тыаһыгар уйдаран, санаабар кынат үүнэн, төрөөбүт Сахам сиригэр талбаара көттүм. Г. Колесов

1. аат. Киһи онуманы гынар, туттар уонна сыҕарыйар үөһээ уонна аллараа лабаалара. ☉ Общее название верхних и нижних конечностей человека, руки-ноги
   Мин, соһуйбут киһи быһыытынан тура эккирээн илиибин-атахпын туттан көрдүм да, хата, тугум да ыалдьыбатах. Н. Неустроев
   Ол олорон илиитин-атаҕын босхо ыытан, төбөтүн улам аллара куоҕатан, бэйэтэ бүтүннүү аллара диэки сыҕаллан истэ. Амма Аччыгыйа
   Баттатан илиитин-атаҕын хамсата сатыы-сатыы хаста даҕаны бэрт куһаҕаннык кыҥыныйбахтаан ылла. Күндэ
   Идэтинэн, тимириэм диэн куттанан, илиитинэн-атаҕынан харса суох булумахтанна уонна тимирбэтэ, хата, төттөрүтүн, иннин диэки харбаан барда. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Сорук-боллур, көмө буолар (ким эмэ). ☉ Выполняющий мелкие работы, на побегушках (человек)
   Ааныс эмээхсин кинини куруук илии-атах оҕо оҥосторо. И. Никифоров
   Эн хаалларбыт эккин олус күүстээх бухатыыр уорбута... Биһиги кини илии-атах дьоно буолабыт. Эвен фольк. Дьиэлээх Уйбаанча диэн инньэ илин ааһар дьаам сүүрдээччилэр илии-атах киһилэрэ. «ХС»
   Банапааттаах көмөлөһөн, типографияҕа ыйга биэстии солкуобай хамнастаах илии-атах үлэһитинэн ылыллыбыта. «ХС»
   △ Быстах-остох (үлэ). ☉ Временная и мелкая (работа). Нөҥүө күнүгэр кини ийэтин уонна бырааттарын кинилэр аймахтан арыый сэниэлэригэр, ханна эрэ илииатах үлэҕэ сылдьар үтүө абаҕаларыгар Чиполлаҕа туттарда. Д. Родари (тылб.)
   ♦ Илии-атах буол - көмөлөс, көмө буол (кыра, быстах-остох үлэни толорон). ☉ Помочь, пособить кому-л.
   Дьиэ таһыгар илии-атах буолан, сүөһү аһатан, уу баһан, мас эрбэһэн, бурдук сынньан, убайа аах Лэгиэнтэйдээҕи абыраабыт. Бэс Дьарааһын
   Эһэм аттыгар олорон кини хайдах уһанарын кэрэхсээн, таптаан одуулаһарым, илииатах буоларым. «ХС»
   Сэлэпиискэ да тардабын, сыап да оҥоробун, сыантаранан сыап да үүттүүбүн, муннук да таһаарсыытыгар илии-атах буолабын. «ХС». Илии-атах гын (оҥоһун) - көмөлөһүннэр, быстах-остох үлэни толортор. ☉ Брать кого-л. в помощники, сделать своим помощником (выполняющим обычно мелкие работы)
   [Дьаакып кинээс:] Аны сайын кыыстаах уолгун аҕал. Сайын илии-атах гыныллыа. А. Софронов
   Убайа оҕонньор Харытыананан эргинэн, кинини манна илии-атах оҥостон, сир ылаары гынарын туһунан эмиэ өйүгэр-санаатыгар тугу да иилэн ылбата. П. Ойуунускай
   Дьиэҕэ кинини ким барыта соруйар, илии-атах оҥостор: табах тардалларыгар уот аҕалааччы, ити быһаҕы, ол кыптыыйы ылан биэрээччи эмиэ кини. «ХС». Илии-атах иччитэ кэпс. - бэйэтигэр сөбө (дьүөрэтэ) суох уһун илиилээх-атахтаах киһи. ☉ Человек с несообразно большими конечностями. Илии-атах салас - туохтан эмэ кыра да буоллар туһанан, тииһинэн хаал. ☉ Иметь хоть какую-л. (совсем незначительную) долю чего-л. (обычно о съестном); добиваться части, доли чего-л. (для себя)
   Баай ыалга сирин түүлээн даҕаны илии-атах салаһыаҕа. А. Федоров. Хочуон саҥарбата, Мохоо көмүскэһиэҕинээҕэр бэйэтэ урут илии-атах салаһарын билэр. «ХС»
   Атыыһыкка илин-кэлин түһэр, илииатах салаһар урдустар элбэхтэр... «ХС». Илиилээх-атахтаах оҥорбот - туохха барытыгар (күүһүнэн-күдэҕинэн, үлэҕэ-хамнаска) адьас тулуппат (илиилээх оҥорбот диэннээҕэр киэҥ өйдөбүллээх). ☉ Намного превосходить во всем любого (имеет более широкое знач., чем илиилээх оҥорбот)
   Опыттаах маастар Николай Рожин Читаттан кэлбит М. Шарафуллины илиилээх-атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   48 кг диэри ыйааһыҥҥа бастакы күн Москваттан кэлбит биир дойдулаахпыт Г. Христофоров Бурятия кэскиллээх бөҕөһүн В. Цыдыповы олох илиилээх-атахтаах оҥорбото. «ЭК»
   Уол маамыктаан куоталаһыыга, табанан сүүрдүүгэ кими даҕаны илиилээх-атахтаах оҥорботоҕо. «ХС». Илиитин-атаҕын баай - кыаҕын толору туһаннарыма, боҕус, тугу эмэ гынарын мэһэйдээ, бытаарт. ☉ Лишать кого-л. свободы действий, деятельности (соотв. связать по рукам и ногам)
   Албыныгар үктэтэн ыраатар, куотар. Син ол курдук, Ковальчук ити суруктарынан биһиги илиибитин-атахпытын баайара, албынныыра. Н. Якутскай
   Даарыйа госбаҥҥа остуораһынан үлэлиир. Сытыы-хотуу, кыайыылаах киһи - кини үрдүк хамнастаах үлэни булан үлэлиэ эбит да, ити сыллата төрөөбүт уу кырбас оҕолор илиитин-атаҕын баайаллар. «Кыым». Илиитин-атаҕын кэтэс (кэтээ) - 1) киһи тугу эмэ биэрэрин күүтэ сырыт. ☉ Постоянно следить за кем-л. в надежде получить от него что-л. Үлэлээбэккэ эн илиигин-атаххын кэтээн тахсыыһыктар. Н. Апросимов
   Ынахтар үөрэнэн хаалбыттарынан пиэрмэ сэбиэдиссэйиттэн ас көрдөөн илиитин-атаҕын кэтииллэр, ыҥыраналлар. НС ОК; 2) кимтэн эмэ хараххын араарбакка куттана, салла, дьиксинэ сырыт (хол., охсуо диэн). ☉ Находиться в состоянии постоянной настороженности от опасения, боязни (напр., думая, что тебя вдруг ударят)
   Дьиэтигэр дьоно улам-улам туой илиитинатаҕын кэтэһэр, хас хаамтаҕын ахсын хатыы-тутуу курдук көрөр буоллулар. П. Ойуунускай
   Уолчаантан Муоча иһигэр куттана-дьиксинэ сырытта. Ол санаатыттан буолуо, кини хараҕын кырыытынан туой уол илиитин-атаҕын кэтиир, сирэйин-хараҕын одуулаһар. НС ОК. Илиитинэн-атаҕынан тутан - кимиэхэ да эрэммэккэ илэ бэйэтинэн (тутар-хабар, мээрэйдиир). ☉ Никому не доверяя, лично, собственными руками (мерить, давать что-л. и т. п.)
   [Халба:] Хамначчыттарын аанньа аһаппакка сордотолообут. Аһылыктарын бэйэтэ, илиитинэн-атаҕынан тутан, бэркэ кэччэйэн кэмнээн биэрэр эбит. С. Никифоров. Илиитэ-атаҕа барбат - тугу эмэ гынарыгар баҕата суох, аат эрэ харата оҥорор. ☉ Делать что-л. или работать кое-как, нехотя, без охоты. Кэлин Макаарый улаханнык санааргыыр, үлэтигэр арыт илиитэ-атаҕа аанньа барбат буолла. А. Федоров. Илиитэ-атаҕа суох буолар - кимиэхэ эмэ киэптэтэн тугу да сатаабат, кыайбат-хоппот буолан хаалар (хол., тустуук баһыттарар киһитигэр киирдэҕинэ). ☉ Робеть перед авторитетом соперника, быть подавленным, терять способность к сопротивлению (напр., на спортивных состязаниях). Биһиги киһибит чөмпүйүөҥҥэ киирэн илиитэ-атаҕа суох буолла
   ◊ Илии-атах оонньуута - саха национальнай спортивнай оонньууларын: хапсаҕай, мас тардыһыытын, кылыы, ыстаҥа, куобах - уопсай аата. ☉ Общее название якутских национальных спортивных игр: борьбы хапсаҕай, перетягивания палки, прыжков кылыы, ыстаҥа, куобах
   Киэһээ күөх хонууга, илии-атах оонньуутун кэнниттэн араас сүүрүүлээх-көтүүлээх оонньуулары барытын оонньообуттар. Болот Боотур
   Сурах иһилиннэ: «Нэһилиэктэринэн ат сүүрдүүтүгэр сүүрдэр аттаахтары ыҥырар үһү. Ол кэннэ илии-атах оонньуутугар - эмиэ». В. Чиряев
   Дьэ этиэххин эттэҕиҥ буолан баран, мин илии-атах оонньуутун оонньуур киһи этим да, бултуур баҕатыгар хара тыаҕа хаамыы салыннарбыт киһитэбин. «Чолбон»

1. туохт.
2. Илиигэр тутан тураргын ыһыгын, төлөрүт. ☉ Выпустить из рук, отпустить от себя кого-что-л.
   Оҕо дьарапалаанын ыытан кэбиспитэ, ыраах көтөн тэлээрэн, ампаар аанын диэки баран түһэр. Күндэ
   Микиитэ ийэтигэр дьулуһа сатыырын биир кырдьаҕас эмээхсин, илиититтэн ылан баран, төрүт ыыппат. Амма Аччыгыйа
   Уйбаан таастыганын ойбоҥҥо түһэрэн баран, илимин ыытан биэрэ истэ. «ХС»
3. Тутуллан, хаайтаран, баайыллан турар кими, тугу эмэ босхолоо, көҥүлгэ таһаар. ☉ Освобождать, отпускать на свободу кого-что-л.
   Лэглээрдэр кунаннарын тоҕо көлүйбэккэ, көҥүл ыыттыгыт? Амма Аччыгыйа
   Босхо ыыппыт эрэллээх ата иҥэрсийэ-иҥэрсийэ, …… киһитин тиэрэ бырахта. И. Гоголев
   Дырбаах эмээхсин күөл диэки дьулуһарын төрүт ыыппаттар. Эрилик Эристиин
   △ Туох эмэ убаҕас сүүрэрин бопсубакка, бүөлээбэккэ эбэтэр бопсуутун аһан көҥүл сүүрт. ☉ Не препятствовать свободному течению чего-л. жидкого. Быһыты аһан, ууну бааһынаҕа ыыт
4. Кими, тугу эмэ ханна эмэ барар курдук дьаһай, соруктаа. ☉ Отправлять, посылать кого-что-л. на какое-л. задание
   [Өксүүнньэ:] Оҕолору маарын отонното ыыппытым, киэһэ дагдаҕа кутаары. Күндэ
   Өссө биир тыраахтары оттор мас тиэйтэрэ ыыппыттар. П. Егоров
   Чоочо чаччыыналарын ыытан, Манчаарыны туттаран ылан, туоһулаһа сатаабыт да, киһитэ билиммэтэх. МНН
5. Ким эмэ олорор сириттэн, дьиэтиттэн-уотуттан ыраах барарын, олохсуйарын курдук оҥор, оннук дьаһалла ыл. ☉ Отправлять кого-л. куда-л. далеко от места жительства, принять такое распоряжение
   Кытаанах түһээни кыайан төлөөмүнэ аккаастаммытын иһин, үс сылга күһэлэҥ үлэҕэ ыыталлар. Күндэ
   Оҕолорун үөрүүнү кытта үөрэттэрэ ыыталлар. И. Федосеев
   Уолларын …… Москваҕа огурунуом үрдүк үөрэҕэр ыыппыттара. Эрилик Эристиин
   △ Ким эмэ ханна эмэ барарын, киирэрин көҥүллээ, бопсума. ☉ Не препятствовать, разрешать кому-л. пойти куда-л. Кыра уолбун, баҕарара бэрдин иһин, оскуолаҕа ыытаары гынабын. А. Софронов
   «Миигин ийэм оскуолаҕа ыытыах буолла!» — диэн хаһыытаабытынан киирэр. Н. Якутскай
   Аармыйаҕа ыытарга көрдөһөн сайабылыанньа биэрбитин, үлэ боруонугар манна сылдьаҕын диэн ыыппатахтара. «Чолбон»
6. Тугу эмэ ханна, кимиэхэ эмэ илтэр, тириэрт, тиксэр. ☉ Доставлять, передавать что-л. кому-л.
   Тойон ыраахтааҕы миэхэ кыһыл көмүс мэтээл наҕараада ыыппыта. Н. Неустроев
   Мин бу түүн дьыаланы оҥоруом, тэлэгирээмэнэн уонна суругунан ыытыахпыт. М. Доҕордуурап
   Аҕата хортуоппуй, икки куобах, харчы сыыһа ыыппыт. «Чолбон»
   △ Кимиэхэ эмэ туһаайан тылгынан эппитиҥ тиийэрин курдук гын. ☉ Передавать словами что-л. кому-л.
   Лариса Кээчэнэн хайдах да илдьит ыытыах туһа суох. А. Фёдоров
   Эн оҕолоргор алгыс тылларын ыытаҕын. Т. Сметанин
   Үөлээннээх доҕоро киниэхэ Иһирэх эҕэрдэ ыыппыта. А. Абаҕыыныскай
7. кэпс. Тырааныспары урууллаан салай, айаннат. ☉ Управлять транспортом, рулить, водить
   Өссө кини миигин тыраахтары хайдах ыытарга үөрэтиэх буолбута. И. Никифоров
   [Ойуурап:] Үөрэхтэн хаалбыт оҕолору тыраахтарга, хамбаайыҥҥа олордо сатыыбыт, онтукаларбыт ол сэптэрин ыытыахтарынааҕар, алдьаталлара элбэх. С. Ефремов
   Ырычаах тимирин тарпыта, Тыраахтары салайан ыыппыта. Күннүк Уурастыырап
8. кэпс. Тугу эмэ суох оҥор, көстүбэт гын (хол., кири, бээтинэни). ☉ Выводить (напр., грязь, пятно)
   Синтиэтикэттэн оҥоһуллар сириэстибэлэр арыысыа бээтинэтин ыыталлар. ХОДь
   Мыыла кини сирэйин, илиитин кирин ыраастык ньылбы ыыппыта. ФНС ХБС
9. көсп. Тугу эмэ тэрий, салай, тэрийэн, салайан оҥор. ☉ Организовывать, проводить какое-л. мероприятие
   Киэһэ миигин көһүтээйэҕин, нэрээттэри кэмигэр ыытаар. Н. Якутскай
   Өлөксөй нэһилиэк устун мунньах ыыта сылдьан, Хоруйан диэн сайылыкка тиийдэ. В. Протодьяконов
   Мин бу дойдуну тула өссө чинчийэр үлэни ыытыам. С. Ефремов
10. көсп., кэпс. Тутун, ороскуоттаа (хол., үбү-аһы, харчыны). ☉ Тратить, транжирить (напр., деньги)
    Төһө да аһы ылбыттарын иһин, өр ыыппаттар. А. Софронов
    Киргиэлэй улаханнык сүүйтэрбит, бэйэтин үбүн барытын ыыппыт. Болот Боотур
    Нээстэр оҕонньор тойон бэригэр, наай гыннар, аҕыйах тыһыынчаны ыытаа ини. Бэс Дьарааһын
    △ Туһата суох атаар, бараа (хол., күнү-дьылы, бириэмэни). ☉ Тратить впустую, непродуктивно (напр., время)
    Үйэбитин онно ыыппаккабыт, туох эмэ туһалааҕы эбии айбыт буолуо этибит. Суорун Омоллоон
    Бириэмэни ыытымыахха, киллэртээн ыйыталаан иһиэҕиҥ. С. Ефремов
    Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнү-дьылы ыытан кэлбитэ, эмээхсинэ буоллаҕына, хатыылаах тылынан аала сылдьааччы. М. Доҕордуурап
11. көмө туохт. суолт.
12. Кылгастык, соһуччу буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает кратковременность, внезапность действия
    Онуоха айыы да бухатыыра мүччү ыыппат киһи буолан биэрбит. П. Ойуунускай
    Оскуолак түһэн, мин саам маһын хабыры ыытта. Т. Сметанин
    «Эмтээх от!» — Күөрэгэй үөрүүтүгэр куһун төлө ыыта сыста. «Чолбон»
13. Буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает завершённость, исчерпанность действия
    Биир үөр уйалаах сиригэр атын хаас кэллэҕинэ, кыйдаан ыыталлар. Н. Якутскай
    «Өлүөскэҥ баатыр эбит, эһэни кыайан, куттаан ыытта», — диэн Пуд Ильич Нинаҕа тылбаастыыр. Далан
    Тойон дьадаҥы ыалын манньалаан, кэһиилээх баайын мэлитэн ыытар. Суорун Омоллоон
    ♦ Аат (ааты) ыыт көр аат I
    Ол баайдар холуннараннар аат ыыппыттара. Күндэ
    Кэргэннэ ыл дии-диигин, Арахпакка хаайаҥҥын Ааппын ыыттыҥ, алдьаттыҥ. Күннүк Уурастыырап
    Эйигин ынахпын уларыппыт диэн аат бөҕөҕүн ыыппыта ыраатта. М. Доҕордуурап
    Аат-суол ыыт — аат (ааты) ыыт диэн курдук (көр аат I). Чэ, аатысуолу ыыта таарыйа, үчүгэйдик тэринэн, сиэрин-туомун ситэрэн, от үлэтин иннинэ ынахсытта тартарыахха. Болот Боотур
    Интэринээккэ үлэлии сырыттаҕына, сымыйанан уоруйахтаан, аат-суол ыытан турардаахтар. С. Никифоров. Босхо ыыт — наһаа, аһара үрдэт (хол., сыананы). ☉ Завысить, отпустить (напр., цены)
    Ырыынакка сыананы босхо ыыппыттар, ас-үөл наһаа ыараабыт. Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) көр быар. Ону көрөн Дьулус: «Букатын малааһын курдук», — диэн табаарыстарын быара суох ыыталаата. Күрүлгэн
    Дьылга ыыт көр дьыл. Ыалларбыт оҕустара күрүөһүт буолан, быйыл сүөһүлэрбитин дьылга ыытар буолла. «Чолбон»
    Ийэтигэр-аҕатыгар атаар (ыыт) көр ийэ-аҕа. Бандьыыттар кими баҕарар ийэтигэр-аҕатыгар ыыталларын кэрэйбэт буолбуттар быһыылаах. «Чолбон»
    Көҥүл ыыт көр көҥүл. [Баһылай:] Өндөрөй да оҕонньор уола ойоҕун көҥүл ыытара бэрт. А. Софронов
    Аччыгый киһийдэх түптээхтик үлэлээбэт, хата, көҥүл ыытар буоллар, иһиэ-аһыа эбит. М. Попов
    Күлүүгэ ыыт көр күлүү. Таанньалаах балаҕаннарын таһыгар тиийэн бүдүрүйэн умса түһэн, киһини күлүүгэ ыытаайаҕын!? Эрилик Эристиин
    Торуой уола Кууһуманы көрсөн баран эттэ: «Киһини күлүүгэ ыыттыҥ». Н. Павлов
    Күнү-дьылы ыыппакка көр күн-дьыл. «Чэ, тоойуом, күнү-дьылы ыыппакка тахса оҕус», — диэтэ Болугур оҕонньор. Н. Якутскай
    [Күөх Көппө:] Хата, ыл, күнү-дьылы ыыппакка оонньуох. Суорун Омоллоон
    Сорох кутугунас хаһаайкалар манна күнү-дьылы ыыппаккалар, таҥас сууйан илигирэтэллэр. И. Никифоров
    Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт көр күн. Урукку курдук күммүтүн ыыта сатаан, тылга тииһии тохтоото. Н. Лугинов
    Кырдьаҕастар кураанахха көлөһүнү тоҕоҕут, күн ыаһаҕын ыытаҕыт диэн биһигини сэмэлииллэрэ. И. Артамонов
    Михаил Иванович ааҕар-суоттуур кииҥҥэ диэри күн ыаһаҕын ыыта таарыйа, эмиэ сатыы барда. «ХС»
    Күөрт ыт күлүүтүгэр (эриэн ыт элэгэр) ыыт — күлүүгэ ыыт диэн курдук (көр күлүү). Тоҕо саҥарбаккын, Аргыылаптары күөрт ыт күлүүтүгэр ыытаары гынаҕын дуо? Софр. Данилов
    Улууһугар баппатах, кулубатын хомпуустаан эриэн ыт элэгэр ыыппыт. П. Филиппов
    Кыыл ыыт көр кыыл. Ол кинилэр да буоллаллар, хайа сирэйдэринэн киһини кыыл ыытыахтарай? Күрүлгэн
    Саакка киллэр (ыыт) көр саат II. Ээ, айдаараайаҕын, киһини саакка ыытан, хас да буоллун, сах сиэтин. В. Гаврильева
    Кини хотторуоҕа, онон саакка ыытыаҕа. «Чолбон»
    Саҥата суох ыыт көр саҥа I. «Сыыһа!» — диэн суос-соҕотох тылынан саҥата суох ыытта. Н. Лугинов
    «Ол эн бырааскын дуо?» — диэн саҥата суох ыытта. Г. Нельбисова
    «Кимиэхэ да үҥэр-сүктэр санаа суох», — диэн биирдэ саҥата суох ыытта. «ХС»
    Сурахта ыыт көр сурах. [Баһылай:] Дьоҥҥо араас сураҕы ыытан, киһини хобулаан, куһаҕаны оҥорор наадата буолар. А. Софронов
    Өрүүскэ, бандьыыттар эйигин холуннараннар сүрдээх куһаҕан сураҕы ыыппыттарын истэ-истэ, сүрэҕим ыалдьар. Күндэ
    Хараҥа буруйдаахтар ханна да саһан, хайдах да кубулунан, араас сураҕы ыытан куотуохтара суоҕа. Т. Сметанин. Тыла суох ыыт I — төрүт саҥардыма, саҥарыах бокуой биэримэ. ☉ Заставить замолчать кого-л. (острым словом, сильными аргументами)
    Сөдүөт этэн көрбүтүн, бары саба түһэн, тыла суох ыыттылар. Амма Аччыгыйа
    «Чуумпуруҥ!» — Даша дьоннор саҥараары гыммыттарын тыла суох ыытта. М. Доҕордуурап
    Тыла суох ыыт II көр тыл II. Булчут ыллык суолга киирэн биэрбит саһылы тыла суох ыыппыт. «Чолбон»
    Тылла ыыт (тарҕат) көр тыл II. [Баһылай:] Кийиитим баҕайы, биһиэхэ өстөнөн, тыл ыытыах бэйэтэ буоллаҕа. А. Софронов
    Баайдар, кулаактар холуннараннар ол-бу диэн тыл ыыппыттарын үгэ-хоһоон гына сылдьар туох баҕайыный? Күндэ
    [Өрүүскэ:] Эһиги тыл ыыта олороҕут. «ХС». Ууга ыыт кэпс. — тугу эмэ ууга былдьат. ☉ Подвергать что-л. затоплению, затоплять
    Кини дьиэтин маһын ууга ыыппытын, акылаатын көтүрбүтүн саныы биэрдэ. М. Доҕордуурап
    Аҕам Торкуопка бостууктуу сылдьан муус тостон, биэс табаны ууга ыыппыт. Н. Габышев
    Суох, кини бүтүн биир сүөһүнү ууга ыытар санаата суох. Н. Заболоцкай
    Уунан ыытар көр уу I. Икки-үс хоноот, ньирэйдэрэ хара кутурук буоллулар, уунан ыыттылар. С. Федотов
    Ыал устун ыыт көр ыал. Сорохторун хамначчыт оҥостубуттар, ыал устун ыыппыттар. Болот Боотур
    Куорат баайдара обургулар биир түүн иһигэр Ньукулай сиэбин тэбээн, ыал устун ыыталлар. ФЕВ УТУ. Ыытар кыырдым, тэбэр мохсоҕолум кэпс. — быстах-остох наадаҕа, сорукка сылдьар, көмө буолар баар-суох киһим (үксүгэр уол оҕону этэргэ). ☉ Так говорят о своём незаменимом помощнике (обычно о юноше — букв. пускаемый мой кречет, бьющий мой сокол)
    Аҕата уолун туһунан баар-суох хоһуун киһим, ыытар кыырдым, тэбэр мохсоҕолум диэн астына кэпсээччи. «ХС»
    ◊ Босхо ыыт — умса тутун (хол., төбөҕүн); аллара диэки санньылыт, ыһыктынан кэбис (хол., илиигин, атаххын). ☉ Опускать вниз (напр., голову); расслаблять (напр., руки, ноги)
    Кини илиитин-атаҕын босхо ыытан, төбөтүн улам аллара куоҕатан, бэйэтэ бүтүннүү аллара диэки сыҕаллан истэ. Амма Аччыгыйа
    Тобуктарын босхо ыытан, оргууй хааман накыҥнаталыыр. «Чолбон»
    △ Санньылытан, намылытан түһэр (хол., быаны). ☉ Свесить, опустить что-л. вниз (напр., верёвку)
    Мойот күөгүтүн босхо ыытан, аллараа уоһун төлө түһэрэн, ити дьикти ырыаны иһиллии олордо. Т. Сметанин. Кумалааҥҥа ыыт эргэр. — үбэ-аһа эстибит, үлэни кыайбат буолбут киһини нэһилиэк иитиитигэр биэр. ☉ Назначать кого-л. неимущего, немощного на общественное содержание
    Баара эрэ биир ынахтаах, ону ылаа инигин, кэргэттэрин кумалааҥҥа ыытыаҥ буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап. Кый ыыт көр кый III. Былыргы баайдар сүөһүлэрэ аһара элбээтэҕинэ, кый ыыталлара эбитэ үһү. Саха сэһ
14. Мух-мах ыыт — кими эмэ ыган-түүрэн, этиэҕин да кыайан эппэт курдук оҥор. ☉ Заставить кого-л. растеряться
    Итинник дьорҕойон, кини оҕонньорун мух-мах ыытара. «Чолбон»
    Уот (уоту) ыыт көр уот II. Хагдаҥынан уоту ыыттахха, күөхтэри кытта салаан барыа. Амма Аччыгыйа
    Элбэх киһини илдьэ киирэн, уоту ыытыах баара. М. Доҕордуурап. Ууга ыыт кэпс. — тугу эмэ ууга түһэр, уунан уһуннар (хол., бэрэбинэни). ☉ Отправлять вплавь по течению, сплавлять (напр., брёвна)
    Бу суоруллубут бэрэбинэлэри боротуокаҕа сууллартаан, ууга ыытыахха. М. Доҕордуурап
    Сүөдээх түүн остуолбаларын хаһан ылан, ууга ыыта сырыттаҕына Друзьяновтар түбэһэннэр, кэһэтэ түһэн биэрбиттэр. «Чолбон»
    Дьиэ маһын ууга ыыппыттар, акылаатын быһа кэрдибиттэр, дьэ, сүрдээх дьон эбит. «ХС»
    ср. др.-тюрк. ыд ‘посылать; распускать (о волосах)’, тюрк. ыт ‘отпусти’, тув. ит ‘отпусти, посылай’