дьүһ. туохт. Мээчик курдук төгүрүйэн, тэскэйэн көһүн, хамсаатахха туллаҥнаан эйэҥнээ (туох эмэ ыарахан сымнаҕас ыга симиллибит хааһаҕын, бэрэмэдэйин эбэтэр олус уойбут киһи төгүрүк иһин этэргэ). ☉ Иметь округлый, надутый вид, тяжело колыхаться, покачиваться при движении (о кожаной суме, туго набитой чем-л. мягким, тяжелым, или о круглом выступающем животе толстого человека)
Бээгэйбин [ынах аата] миинэн кэбиһэбин. Бээгэй онно олох кыһаммат. Аргыый аҕай хааман кутайан иһэр. Кэпсээннэр

I
туохт.
1. Туох эмэ убаҕаһы туохха эмэ сүүрт, сүөкээ, тох. ☉ Лить что-л. жидкое (во что-л. или куда-л.)
Марба дьэс чаанньыгы остуолугар аҕалан, эригэр хара чэйи кутан биэрдэ. Күндэ
Тымныы чөчөгөйү аҕалан Ыстакааҥҥа кутта, Кус түөһүн таһааран Хобордооххо сылытта. С. Васильев
△ Хойуутук таммалаа (ардах туһунан). ☉ Сильно капать, лить (о дожде)
Уу самыыр уһуннук куппута, Улуу сир иһийэн сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Этиҥнээх ардах миигин эккирэппит курдук саба сүүрэн тахсан, ыаҕастаах уунан кутар курдук түстэ. Т. Сметанин
2. Туох эмэ бытархайы, үлтүркэйи (хол., кумаҕы, туораах бурдугу, тууһу) туохха эмэ ук, хаалаа эбэтэр сүөкээ. ☉ Насыпать, всыпать что-л. сыпучее во что-л. Кини били комбайнтан саккыраабыт туораах бурдугу миэлиҥсэ таһыгар кутан биэрэр. Суорун Омоллоон
Баарсаларга тууһу бэрт түргэнник куталлар эбит. И. Данилов
△ көсп. тугу эмэ эбэтэр кимнээҕи эмэ тиэйэн иһэн аара эбэтэр тиийиэхтээх сиригэр түһэр, сүөкээ. ☉ Высадить кого-л., разгрузить что-л. по пути или в назначенном месте
Өстөөх лүөччүгэ туох буолан алҕаһаабыта эбитэй, көмөҕө илдьэн испит саллааттарын, эписиэрдэрин бөлөҕүн биһиги дивизиябыт ыстааба турар сиригэр кутан кэбиспит этэ. И. Никифоров
3. көсп., сөбүлээб. Олус элбэҕи төлөө (уопсай ылыллыбыт нуорматтан быдан таһынан). ☉ Платить за что-л. чрезмерно (обычно намного выше установленных норм)
Дьэ, ол кэмҥэ Сабардам Күүрээн кыыһын — билиҥҥи эмээхсинин Илибиэтэни — ойох кэпсэтэр, элбэх халыымы-сулууну кутар. Болот Боотур
Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Аҕабыыкка бэргэһэлэтэн, …… Дьиэлэригэр тиийэн кэлэллэр. Дьуон Дьаҥылы
4. көсп., поэт. Күүскэ тык, сардаҥар (күн сардаҥатын туһунан). ☉ Испускать свет, лучиться
Бэртээхэй диэн туолбут ыйбыт, Бу сир муҥун билиммэттии, Ыраах халлаан куйаарыттан Ыйдаҥатын кутар этэ. Күннүк Уурастыырап
Күн Ламма илиҥҥи ии хайаларын кэтэх өттүттэн кылбайа ойон тахсан, кыһыл көмүс сардаҥатын өрүс уутугар кутта. М. Доҕордуурап
тюрк. куй
II
аат., итэҕ. Киһи ис туругун (психическэй) эйгэтэ, өйүн-санаатын, күүһүн-уоҕун, олоххо дьоҕурун бигэ, хамсаабат туруктара. Киһи үс куттаах: буор кут, салгын кут, ийэ кут. Бу үс суол кут бары киһини кытта бииргэ баар эрэ буоллахтарына, кини чэгиэн, өлүөр сылдьар, оттон биирэ эмэ араҕыстаҕына (хол., куттанан салгын кута ыстаннаҕына, көттөҕүнэ), киһи ыалдьар, мөлтүүр. ☉ Психическая сфера человека, основа его духовного и телесного состояния, жизнеспособности, душа
По представлениям якутов, кут состоит из трех частей: земля-душа, воздухдуша, мать-душа. Только при наличии всех трех элементов души человек чувствует себя здоровым, при временном отсутствии одного из них (напр., при сильном испуге может отлететь воздухдуша) человек испытывает недомогание. Ахтар айыыһыттар ийэ кутун иккилээх харчы саҕа иһэгэйгэ иҥэрэн илдьэ киирбиттэригэр …… салгын куту самсыы дьалбыйбыттар, буор куту холбуу бохсуруйбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ийэ куппун Ийэ сир иҥэрбэтин. А. Софронов
Кыталык ырыата, Манчаары күлүүтэ Кыргыттар куттарын долгутар да этэ. Т. Сметанин
♦ Куккун туттар — кимиэхэ эмэ наһаа убан, таптаа. ☉ Быть очень привязанным к кому-л., не чаять души в ком-л.
Оҕолорго бэрт. Уолугар наһаа кутун туттарбыт. Н. Лугинов. Кута ыстаммыт — соһуйан куттаммыт. Былыргы сахалар өйдөбүллэринэн, оҕо соһуйдаҕына, кута, холобур, салгын кута ыстанар, оччоҕуна кини ыарыһах буолар. ☉ Сильно испугаться, оцепенеть (от неожиданности)
По представлениям древних якутов, если ребенок сильно пугается, у него может выскочить из тела воздух-душа, тогда он может заболеть. Саллааттар уолуйан, куттара ыстана сыспыт, куттаммыттар төттөрү сырсан хаалбыттар. Суорун Омоллоон
Бу да киһи, ити уолтан куттанан кутун ыстаннаҕа сүрүн! Н. Босиков. Кутун тут — кимиэхэ эмэ улаханнык сөбүлэт, санаатын тут. ☉ Сильно понравиться кому-л., завоевать чью-л. симпатию
Бу манна ону-маны кэпсээн, күн ыаһаҕын ыытан, хотун кутун тутта. Н. Түгүнүүрэп. Кутун үргүт — улаханнык куттаа. ☉ Внушать сильный страх, пугать
Оҕо кутун үргүтээри, хаһыытаатаҕын баҕас тугун сүрэй. Амма Аччыгыйа. Оҕо кута оонньуур — былыр көмүлүөк оһоххо күл холоруктуу эргийэн ыллаҕына маннык этэллэр эбит, ол аата бу ыалга оҕо эбиллиэн сөбүн туоһутун курдук көрөллөрө. ☉ По представлениям якутов, если зола в камельке от сильной тяги завихряется, это играет душа ребенка, который вскоре может родиться в семье хозяев очага. Көмүлүөккэ оҕо кута оонньуурун көрө олордум
◊ Буот кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ, сири кытта сир буолан хаалар. ☉ Земля-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, представляет собой плоть, которая после смерти человека превращается в почву
[Эн үтүөҕүн умнар күннээх буоллахпына] Дууһабын таҥара туппатын, Буор куппун Буор ийэ ылбатын. А. Софронов. Ийэ кут — киһи үс кутуттан сүрүннэрэ: дьахтарга Айыыһыт ийэ куту иҥэрдэҕинэ, оҕо үөскүүр, оттон киһи өллөҕүнэ, анараа дойдуга ийэ кута барар. ☉ Основной элемент триады человеческого существа, представляющий собой собственно душу-мать: считается, что при зачатии ребенка Богиня Айыысыт внедряет в женщину ийэ кут ребенка, когда же человек умирает, ийэ кут отлетает в иной мир. Дьоллоох-соргулаах уол оҕо Ийэ кутун, Иккилээх харчы саҕа Иһэгэйгэ иҥэрэн, Илдьэ киирбиттэр. Өксөкүлээх Өлөксой. Кыыл кута зоол. — уһун бытыктаах, уһун ньолбуһах көрүҥнээх, хара өҥнөөх улахан көтөр хомурдуос. ☉ Жук-дровосек, волосогрызка. Салгын кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ сылгыны кытта салгын буолан хаалар. ☉ Воздух-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, основа дыхания, а значит и жизни, после смерти человека превращается в воздух
[Ойуун дьон] салгын кута салыйбытын, ийэ кута тэлэһийбитин, бытарыйар буор кута бураллыбытын булан аҕаланнар, [дьахтар] сүрүгэр-кутугар холбуу иҥэрдилэр. ПЭК СЯЯ. Ынах кута зоол. — сиик үөнэ. ☉ Муравьиный лев в личиночном состоянии, насекомое, напоминающее мошку. Үүттээх иһити саппаккабыт, эмиэ бүтүннүү ынах кута түспүтүн бастым
тюрк. кут

туохт. Олус элбэхтик, улаханнык уонна тохтоло суох саҥар (киһи уонна көтөр туһунан). ☉ Говорить (о человеке), гоготать, гомонить (о птицах) очень много, громко и беспрерывно
Быһата, олорбохтоон баран, Даайыс киһитигэр бииртэн биир мэһэйи хостуу, кута-симэ олордоҕо. Н. Заболоцкай
«Орут-орут, оннук-оннук!» — өрө күлүбүрэһэн, үрүт-үрдүгэр кутансимэн бардылар кинилэр [мородулар] бэйэлээхтэр. Н. Заболоцкай

аат., итэҕ. Саха итэҕэлинэн киһи-сүөһү тыыннаах буолар ис туругун күүһэ уонна эйгэтэ. Кут уонна сүр холбоһуутун түмүгэр бу дойдуга тыынар тыыннаах олорор. Саха көрүүтүнэн киһиэхэ-сүөһүгэ, тыынар харамайга (үөнтэн-көйүүртэн ураты) кут-сүр баар, онтон окко-маска (үүнээйигэ) сүр эрэ баара биллэр. ☉ Психоэнергетическая сфера, совокупность всех трех составляющих единой души и жизненной силы
По представлениям якутов, она присуща всем живым организмам — человеку и животным (исключая пресмыкающихся и насекомых). Считается также, что растительный мир в основном имеет лишь сүр, т. е. жизненные силы. Сүрэҕэ ирбэтэх, кута-сүрэ киһитийбэтэх. П. Ойуунускай
Куоҕаһы, суору уонна туруйаны тутан баран куоттардахха, арыт киһи кутун-сүрүн илдьэ баран хаалар күтүрдэр диэн былыргылар этэллэр. Амма Аччыгыйа
[Ыччат] Эчи, ыллыыр ырыалара унаархайын, киһи кутун-сүрүн бигээтэҕин, сүрэҕи эрчимиртэҕин, санааны оонньоттоҕун! Суорун Омоллоон
♦ Кута-сүрэ долгуйда — олус айманна, тулуйбат, тэһийбэт буолла. ☉ Сильно волноваться, беспокоиться, не находить себе места
Уоттаах Дьөһөгөй Уһуйан түһэрбитэ …… Тойон иччиҥ, Кута-сүрэ долгуйан, Куойар-куттанар күнүгэр кэс тылгын-өскүн кэпсиир буолаар диэбитэ. П. Ойуунускай
Үрдүк тыам барахсан Үтүө сиэдэрэй симэҕэ үлтүрүйэн, …… Курулуу кууран Кулуҥ тыа буолбута куппун-сүрбүн долгуттаҕа үһү. С. Зверев. Кута-сүрэ көппүт — сотору өлөр буоллум диэн санаата түспүт, олоххо тардыһар кыаҕын сүтэрбит. ☉ Падать духом, в предчувствии смерти, терять интерес к жизни
Хаппытыан кута-сүрэ көтөн, ханна эрэ букатын ыраах, бэйэтэ да билбэт сиригэр баар буолбукка дылы. А. Сыромятникова. Кута-сүрэ тостубут — санаата олус түспүт, санньыйбыт. ☉ Быть в подавленном, угнетенном состоянии, расстраиваться
[Дьэргэ] кутасүрэ тостон, токуруччу туттан хаамар буолбут. Болот Боотур. Кокоринов кута-сүрэ тостон, сууттанааччы курдук туттан хомуньуустар иннилэригэр олорунан кэбистэ. А. Федоров. Кутасүрэ тохтообот — тэһийбэт, тэһииккиир, киһи тэһийбэт (сирэ, дьиэтэ). ☉ Душа не лежит у кого-л. к кому-чему-л.; душа не на месте у кого-л.
Бу дьиэҕэ тоҕо кутуҥ-сүрүҥ тохтообот буолла? А. Софронов
Урукку Дьаакыбылаптаах өтөхтөрө буолбатах. Урут хайдах эрэ киһи кута-сүрэ тохтообот буолара. Н. Якутскай. Кутун-сүрун хамнат — кими эмэ улаханнык куттаа, соһут. ☉ Сильно напугать кого-л.. Кутун-сүрүн хамнаттым быһыылаах. Кутун-сүрүн үргүт — кутун үргүт диэн курдук (көр кут II). ☉ Кутун-сүрүн үргүттүм. ПЭК СЯЯ

көр кут-сүр
Маппыр, куолутунан, баргыытаан даҕаны турдаҕына көҥүлэ этэ буолан баран, тоҕо эрэ Уһун Лэппиэрэйтэн сүрүн-кутун баттатта, уонна, сибилигин аҕай киһи тыыныгар туран, торо тоһуннаҕа даҕаны дии. Л. Попов
Мин сүрүм-кутум халааннаабыт үрэх курдук дэбилийэр, бэйэм ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа үрдээн, улаатан хаалабын. И. Гоголев

миф. душа (человека и животных); кутталыттан кута ыстанна погов. от испуга душа в пятки ушла # кыыл (или тайах ) кута жук-дровосек.

1) лить, наливать; уута кут = налить воды; иһиттэн иһиккэ кут = перелить из одной посуды в другую; куттар хороммот, бастар бараммат погов. льёшь и не убавляется, черпаешь и не кончается (о несметном богатстве, изобилии); 2) сыпать, насыпать; кумахта кут = насыпать песку.

v. to pour, scatter, spread