гл.
тохто; кутаттаата

аат., түөлбэ. Чэй көөнньөрөр үрүҥ чаанньык. ☉ Заварник
Маарыйа сылабаарын үрдүттэн сойутарын ылан, чааскыларга хоп-хойуу чэйи кутаттыыр. Хомус
Мааһа сылабаара кыыймытын сойутардаан остуолга аҕалар, чааскы ууран, чэй кутаттыыр. Күндэ

сов. что 1. (расплескать) тох, дьалкыт; разлить молоко үүтү тох; 2. (налить в несколько сосудов) кутуталаа, кутаттаа; разлить весь суп мини барытын кутуталаа; 3. перен. (распространить) тарҕат.

сов. что 1. (вылить) кут, сүөкээ; слить воду в ведро ууну биэдэрэҕэ кут; 2. (смешать) холбуу кутаттаа; слить остатки вина арыгы тобохторун холбуу кутаттаа; 3. (соединить посредством литья, отлить) холбуу кут, кут, кутан оҥор; слить свинец с оловом сибиниэһи хорҕолдьуну кытта холбуу кут; слить колокол куолакалла кут; 4. перен. (соединить в одно целое) холбоо; слить два завода икки заводу холбоо.

туохт. Тугу эмэ тус-туспа өлүүлэргэ арааран түҥэт. ☉ Делить что-л. на части, на доли
Микиитэ хайа эрэ саталынан кэһиини дьиэ дьонугар барытыгар тиэрдэн үллэрдэ. Амма Аччыгыйа
Айаҥҥа сылайаннар Аара сынньаммыттар, Кугас куоска үтэни Икки гына үллэрбит. Т. Сметанин
Эбэм туос ыаҕастаах суоратын хомуоһунан баһан, киһи аайы үллэрэн кутаттыыр. С. Маисов
ср. др.-тюрк., тюрк. үлэ ‘делить, распределять; раздавать поровну’

аат. Араас отоннортон, хатарыллыбыт бурууктаттан буһарыллыбыт минньигэс утах. ☉ Напиток из сваренных на воде ягод, сухофруктов с добавлением сахара, компот
Аһаан бүтүүгэ минньигэс убаҕас аһы: кисиэли, хомпуоту уо. д. а. иһэллэр. РВА ДьЫКБ
Хомпуоту туспа купсууҥҥа, кырапыыҥҥа эбэтэр ыстакааннарга кутаттыыллар. ФВН ЭХК

м. 1. кутуу, кутаттааһын; разлив вина арыгыны кутуу; 2. угуттааһын, халааннааһын; разлив реки өрүс угуттааһына; З. (половодье) халаан, халааннааһын.

аат.
1. Уһун уктаах төгүрүктүҥү быһыылаах убаҕаһы баһар иһит. ☉ Ковш, черпак
Урууп ийэтэ, ынаҕын ыан киирэн хомуостан уу омурдан ыла-ыла, илиитин суунна. Күндэ
Биир хомуостан миин, хааһы баһан сиэн абыраммыт. И. Гоголев
Эбэм туос ыаҕастаах суоратын хомуоһунан баһан, киһи аайы үллэрэн кутаттыыр. С. Маисов
2. Туох эмэ элбэҕи (хол., хаары, буору, кумаҕы) биирдэ баһан ыларга аналлаах улахан тиэхиньэкэ тэрилэ. ☉ Большое металлическое приспособление в различных механизмах, служащее для зачерпывания, ковш
Хомуостары соһор сыап быһа ыстанан ууга түһэн хаалбыта. И. Бочкарёв
Михаил Тимофеевич массыынаҕа тиһэх хомуоһун бастаран кутта итиэннэ экскаваторын суол диэки эргиттэ. «ХС»
♦ Хомуос Сулус — Аоаҥас Сулус диэн курдук (көр араҥас II). Былыта суох киэһэ халлааҥҥа Хомуос Сулус чаҕылыйа көстөр. Хомуос харах түөлбэ. — собо быйылгы оҕото. ☉ Сеголетки карася.
ср. др.-тюрк. хамыч ‘черпак, ковш’

1. аат.
2. Кыһыллыҥы өҥнөөх, тапталлыгас металл. ☉ Медь
   Өлүөнэ өрүс эбэтигэр, муустаах муораҕа, араас алтаны, көмүһү, онтон да атын күн эгэлгэтин кэһиитин киллэрэр. Суорун Омоллоон
   Хойуу сулустар алтан бытархайын ыһан кэбиспиттии, чаҕылыҥнаһа тураллар. М. Доҕордуурап
   Ампаардарыгар, дьааһыктарыгар алтанынан күлүүстэри, иэччэхтэри кутаттаабыт, ааннарыгар алдьаммат буолталарынан наарбалаппыт. Саха сэһ. II
3. эргэр. Кыһыл көмүс (аҕыйах холбоһуктарга хаалбыт). ☉ Золото (сохраняется в немногих сочет.). Көмүс түөстээх күөрэгэйим, Алтан түөстээх далбарайым. Алтан сэргэни ас. Алтан уҥуоҕун араҥастаа, көмүс уҥуоҕун көтөх (аллара көр)
4. даҕ. Алтанынан оҥоһуллубут. ☉ Медный
   Оһох уҥа эҥээригэр улахан алтан солуурга эт буһа турар. Эрилик Эристиин
   Тыаһыт бургучуйа сылдьар алтан сылабаары аҕалан остуолга уурда. Л. Попов
   ср. тюрк. алтын, монг. алтан ‘золото’
   ♦ Алтан сэргэни ас — ньир бааччы олохтоох, байылыат ыал буол (эдэрдэргэ алгыс көһөр олуга). ☉ Водрузить золотую коновязь (из формулы-благопожелания молодым о семейном счастии, благополучии)
   Алаһа дьиэни айгылатыҥ, Аал уоту айгыһыннарыҥ, Алтан сэргэни анньыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   «Алтан сэргэни анньа, Түөрт бадьыр баҕананы туругурда, Орто бороҥ туруу дьаҕыл дойду олоҕун олохтуу, Тойон аатын тупсара киирдиннэр!» — диэбит үһү Дьылҕа тойон. Ньургун Боотур
   Анньылынна алтан сэргэ, Бу үргэл сулус анна Буолла дьол түһүлгэтэ. П. Тулааһынап. Алтан түөстээх далбарайым (көмүс түөстээх күөрэгэйим) нор. поэз. — тапталлаах дьахтары хоһуйан, киэргэтэн ааттааһын. ☉ Золотогрудая пташечка моя, сереброгрудый жаворонок мой (поэт. украшающая формула-описание любимой женщины в нар
   поэз.). О, татыйыгыам, Алтан түөстээх далбарайыам! Алдан, Амма үрэхтэрдии Арахсыахпыт суоҕа — диирбит дии! Эллэй
   [Уот Уһутаакы:] Алтан түөстээх далбарайым, Ахтыбыт да эбиккин, Көмүс түөстээх күөрэгэйим, Көһүппүт да эбиккин! П. Ойуунускай
   Алаата, алаата! Дьэ, көмүс түөстээх күөрэгэйим, Алтан түөстээх далбарайым, Дьэ түрбүөннээххэ түбэстим, уһуктаахха уолдьастым! Ньургун Боотур. Алтан уҥуоҕун араҥастаа, көмүс уҥуоҕун көтөх үрд. — өлбүт киһини ытыктаан, дьоһуннаахтык тутан көмп (ытыктабыл, сүгүрүйүү дэгэттээх былыргы көһөр олук). ☉ Хоронить покойника с честью, с почетом (букв. золотые кости его поднимать, серебряные кости его сложить на арангас — стилистическая фигура, формула высокого стиля)
   Уруй үтүөтүнэн, айхал бастыҥынан ол барахсаттар алтан уҥуохтарын араҥастыахпыт, көмүс уҥуохтарын көтөҕүөхпүт. П. Ойуунускай
   Оҕо буолаҥҥын өллөхпүтүнэ көмүс уҥуохпутун көтөҕөөр, алтан уҥуохпутун араҥастаар, баайбытын-быйаҥмытын бас билээр. Н. Неустроев
   [Оннук оҕо] Көмүс уҥуохпутун Көтөҕүө суоҕа, Алтан уҥуохпутун Араҥастыа суоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй. Алтан чуораан айах — кэрэ чуор уус тыл; кэрэ чуор куолас. ☉ Красноречие; красивый звонкий голос
   Алтан чуораан айахпынан Айыыһыты алҕаан, Ахтан туойан Айаарар күнүм арыллыбыт эбит, оҕолоор! Саха фольк. Айаарар дуо былыр манна Рим аатырбыт араатардарын Алтан чуораан куоластара?.. М. Тимофеев
   ◊ Алтан бас — араҕас өҥнөөх төгүрүк хоруона сибэккилэрдээх кылгас көҥдөй умнастаах киэҥник тарҕаммыт эмтээх от. ☉ Одуванчик
   Арыылаах алаас, Сырдык сыһыы — Сүүтүк от, алтан бас... Үрүҥ, кыһыл сибэкки муората сүрэҕи манньытар! М. Тимофеев. Алтан от — дьааттаах симэһиннээх араҕас сибэккилээх от. ☉ Лютик
   Кырдал бүтүннүү үүт-үкчү кыһыл көмүһү мөлбөччү куппут курдук, ыыс араҕас алтан от! Суорун Омоллоон
   Күн түһэн күлүмнүүр диэх курдук — Алтан от анньан таҕыста. С. Данилов
   Алааска, хааччах таһыгар Алтан от үүнэн хамсыыр. С. Тимофеев. Тэҥн. ньээм, ньээм от

туохт.
1. Күүскэ итийэн оргуй (убаҕас, убаҕастаах иһит туһунан). ☉ Закипать, вскипеть (о жидкости)
Сотору чаанньыктара кыынньар. Н. Якутскай
Мааһа сылабаара кыыймытын сойутардаан остуолга аҕалар, чааскы ууран чэй кутаттыыр. Күндэ
Кыынньыбыт үүтү иһэн …… баран эмиэ оронугар токуллан сытта. Е. Неймохов
2. Көөнньөн күүгэннирэ үлүн (гаастаах утахтар тустарынан). ☉ Быть пенистым, пениться (о газированных напитках)
Кыынньа сылдьар саһархайдыҥы утаҕы иһэн кэбистилэр. Н. Лугинов
Саха сирэ! Ыччатыҥ Сайдан эрэр эбит ээ: Ийэ кыынньар кымыһын испэтэхтэр мээнэҕэ. Эллэй
Кымыс кыынньан кырылаабыта, Ыһыахха үҥкүү тыла чугдаарбыта. Н. Босиков
3. Күүгэннирэ бааллыр, долгуннур. ☉ Бурлить, кипеть (о волнах)
Далайга долгуннар ыксаллар, Долгунтан долгуннар кыынньаллар. Эллэй
Дьэбиннээх долгуннар кырылыы кыынньан, быста турар кытылга курулуу анньыллаллар. А. Федоров. Күөллэрэ улаханнык долгуннуран, кытара кыынньа сыппыта. Н. Заболоцкай
4. көсп. Туох эмэ (хол., олох, охсуһуу) күүскэ, дохсуннук бар, буол. ☉ Кипеть, бурлить, бить ключом (о жизни). Онно олох күөстүү кыынньар, Саҥа сайдыы, саҥа көстүү… С. Данилов
Барыахха! Киһи иһин охсуһуу кыынньар үөһүгэр барыахха. И. Гоголев
Олох кыынньар кыһатыгар Уһаарыллан тахсыаххыт — Үлэ дьолун булуоххут. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Улаханнык кыыһыран, уордайан, тымтан тур. ☉ Разгневаться, вскипеть, вспылить
Кыыс абатыйан, уордайан, Кыбдьыгырыы кыынньан кэлбитэ, Симэһиннээх силин мунньан, Чиччик сирэйигэр тибиирбитэ. Күннүк Уурастыырап
Алексеев бэйэтиттэн бэйэтэ кыынньан оргуйан турар. М. Попов
Куолаһыттан иһиттэххэ, Батурин бэркэ кыынньан кэлээри гына-гына кыатанар быһыылаах. В. Яковлев
6. көсп. Олус күүскэ күүркэйэн билин, көһүн (ис санаа, иэйии, долгуйуу туһунан). ☉ Проявляться с силой, бурно, кипеть, клокотать (о чувствах, эмоциях). Чэгиэн түөһүм иһигэр Кыынньар этэ кырыыс, өс-саас… И. Гоголев
Эйиэхэ арыт ханнык эрэ итии, сылаас санаа кыынньан кэлэр. С. Федотов
Абам-сатам кыынньан кэллэ. И. Никифоров
7. көсп. Өрө ньирилии түс, оргуйан таҕыс (туох эмэ саҥа-иҥэ, тыас-уус туһунан). ☉ Раздаться внезапно, с силой, разорвать тишину, вскипеть (о шумегаме, голосах)
Ааны аһан киирээтин кытта төлөпүөн өрө кыынньа тоһуйда. Софр. Данилов
Күлүү-оонньуу, саҥаиҥэ өрө кыынньан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап
Арай кумаардар саҥалара кыынньар. С. Дадаскинов
Сонно тута эрбии, сүгэ тыаһа хараҥа ойуурга кыынньа түстэ. А. Сыромятникова
♦ Көхсө кыынньар — көхсун хаана кыынньар диэн курдук (көр көҕүс II)
Түөһүн иһин иэстэһии уота кутаанан уматар, бэл көхсө кыынньарга дылы. Л. Попов
Онтон көхсө кыынньан, кыыһыран, саабылатынан далбаата-ныан санаталыыр. А. Сыромятникова
Хаана кыынньар көр хаан I. Кини дьиикэй хаана кыынньан, сүүһүн тымырдара ынырыктык күүрбүттэр. Д. Таас