1. нареч. кутталлаахтык, сэрэхтээхтик; он опасно заболел кини кутталлаахтык ыарыйда; 2. в знач. сказ. безл. сэрэхтээх, кутталлаах; по этому мосту ездить опасно бу күргэнэн көлөнөн сылдьар кутталлаах.

аат. Туох эмэ туһунан араас сурах-садьык, ону ырытыһыы, кэпсэтии-ипсэтии. ☉ Толки, слухи, досужие разговоры о чём-л.
Күн сарсыныгар Сургунуох кутталлаахтык ыалдьыбытын туһунан нэһилиэк үрдүнэн сүүгээн, сүпсүк буола түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
Милиисийэ кэбиниэтигэр кыыллыы часкыйбыт саҥа иһиллибитин туһунан бүтүн дэриэбинэҕэ сүүгээн буолбута уонна хаайыллыбыт оҕолор төрөппүттэригэр тиийэ иһиллибитэ. Эрилик Эристиин

сыһ.
1. Тыйыстык, кытаанахтык (тутун, көр). ☉ Серьезно, сурово, грозно (выглядеть, держаться, вести себя)
Арыйаан хап-хара көстүүмнээх, маҥан нейлон ырбаахылаах уонна дьиппиэрдик тутта сылдьар буолан, улахан приемҥа ыалдьытынан ыҥырыллыбыт эппиэттээх үлэһиккэ маарынныыра. Л. Попов
Дьиккэрдэри, Сидьиҥнэри саа луоһунан Дөйүтэлээн биэрбит киһи! Хабырынар абаран, Дьиппиэрдик дьэбин уоһан. И. Гоголев
[Прокопий] аҕата кыыһыран, хааһын түрдэһиннэрэн, хараҕын чыпчылыйбакка дьиппиэрдик көрөрө. В. Протодьяконов
2. Ыардык, саба баттыах айылаахтык, кутталлаахтык (айылҕа көстүүтүн туһунан). ☉ Грозно, свирепо, угрожающе, устрашающе (как бы стремясь подавить массой - о тучах, волнах)
Оо, …… тыйыс айылҕа, тугу биттэнэн, дьиппиэрдик, сөҥнүк суугунуугун? И. Гоголев
Тыал куп-куугунас, долгуннар дьиппиэрдик курулаһа усталлар. Н. Габышев

1. аат. Тиэтэллээх улахан түбүк, сүүрүү-көтүү, түбүгүрүү. ☉ Беготня, большие хлопоты, суета. Ыраах айан сүпсүгэ, тэриллиитэ буолбута
   □ Күн сарсыныгар Сургунуох кутталлаахтык ыалдьыбытын туһунан нэһилиэк үрдүнэн сүүгээн сүпсүк буола түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Чуҥкуйан турбут чуумпу алааһы көхтөөх үлэ үөрүүлээх сүпсүгэ тиргиччи киэптээбитэ. Далан
   Бырааһынньык быдан инниттэн Вера сыбаайбаланарын айдаана, сүпсүгэ буолбута. В. Яковлев
2. даҕ. суолт. Улахан түбүктээх, айдааннаах. ☉ Суетливый, полный беготни
   Бэстибээл кэмигэр кэпсэтиэхтээҕэр буолуох, сынньанар да түгэн тиксибэтэҕэ. Бэлэмнэнии үөһэ бэлэмнэнии, дьэ сүпсүк кэм этэ. А. Бродников
   Гостиница гостиница курдук: киирии-тахсыы, уопсайынан сүпсүк дойду. ПП ЭЭД

туохт. Тыйыс, дьиппиэн, дьэбир, кытаанах көрүҥнэн. ☉ Иметь суровый, жёсткий вид
[Аар Тойон] кыыһыран, уордайан, тимирдийэ дьиппиэрбит, дьыбарсыйа тымныйбыт харахтара улам сымнаан, сылыйан истилэр. Софр. Данилов
Ытыктыыр кырдьаҕас саллаатыам! Уорастыйа, уйаргыы да олорон, Ымыттыбакка, ыксаабакка, тимирдийэн да туран, Харах уутун таһаарбакка, хайдах баарынан кэпсэтиэх. Р. Баҕатаайыскай
[Өлөксөй] өлүү-тиллии быһаарыллар ынырык кэмигэр сити курдук тимирдийэ тыйыһырар, дьэбир бодолонор буолбута. Багдарыын Сүлбэ
△ Ыардык, уорастыйан, кутталлаахтык көһүн. ☉ Выглядеть угрожающе, устрашающе
Эн өйдүүгүн буолбаат, Томми, Олус бэркэ өйдүүгүн Хараара тимирдийбит Эльбатааҕы уордаах түүнү. И. Гоголев
Шпрее хара уута тимирдийэр Ис-иһиттэн иҥиэттэ уорастыйан. С. Тарасов
Ким этиэй хас саллаат Тымныы долгуҥҥа тимирбитин?! Көрөбүт арай халлаан сэрииттэн тимирдийбитин. И. Артамонов

нареч.
кутталлаах

прил
кутталлаах, сэрэхтээх

прил.
кутталлаах

аат.
1. Туох эмэ итиитин-тымныытын кэмниир өлүүскэ, холо олуга. ☉ Единица измерения температуры, градус
Оҕо кыраадыһа үрдээн, пульса кутталлаахтык тэбэр буолан иһэр. Эрилик Эристиин
Кыраадыһым үрдүүрэ тохтоон, Миигин тимир кырабааппар Сордоох ыарыы хам тоһоҕолоон Сытыарбытын өрө бурҕайан, Туруом… айманымаҥ, доҕоттоор! П. Тулааһынап
Баара-суоҕа икки хонук иһигэр халлаан отут кыраадыс тымныйа оҕуста. «ХС»
△ кэпс. Ыарыһах этин итиитин (температуратын) кэмниир тэрил, кыраадыһыннык. ☉ Градусник, термометр
Ыарыһаҕы тоҥсуйан, иһиллээн Туолкатын булбакка, Кыраадыс туруоран Кылатан көрбөккө …… Табылын билбэккэ тарҕатан кэбиспит. В. Чиряев
2. Арыгы (атын да итирдэр утах) төһө хатанын кээмэйэ. ☉ Единица измерения крепости вина (и другой алкогольной продукции), градус.
3. Эргимтэ 360 гыммыт биирэ (эргимтэ дугатын муннуктарын кээмэйэ). ☉ Единица измерения дуг и углов, равная 1/360 окружности, градус
Туруйалар айаннаатахтарына сүүс уон кыраадыстаах муннук тахсар гына кэккэлээн көтөллөрүн учуонайдар бэлиэтии көрбүттэрэ. БК БК
Тула өттүгүн көрө ис, төбөҥ 360 кыраадыс эргичиҥнии иһиэхтээх. КИ АДББ
АХШ-ка биирдэ холорук паровоһу өрө ытыйан таһааран, салгыҥҥа 180 кыраадыс эргиппитэ уонна атын суолга илдьэн түһэрбитэ. ДьДьДь
4. геогр. Географическай хаартаҕа сир усталааһынын уонна кэтирээһинин ыйар мээрэй. ☉ Единица измерения долготы и широты на географических картах, градус
Хаарта сыысхалын глобус кыраадыстаах сиэккэтин кытта тэҥнээн быһаарыахха сөп. САИ ССРС ФГ
♦ Муҥ кыраадыһынан көр муҥ
Балтараа көс сири муҥ кыраадыһынан ойутан тиийэммин, ампаарбын тэлэйэ баттаатым. Амма Аччыгыйа
«Оппутун, күргэбитин, быһыппытын уот сиэн эрэр», — дии санаат, атын муҥ кыраадыһынан үрүйэни таҥнары ууннаран киирдэ. М. Доҕордуурап
Кэннибин хайыһан көрбүтүм, доҕорум муҥ кыраадыһынан эккирэтэн иһэр. «ХС»
◊ Кыраадыс сиэккэтэ — хаартаҕа сир шарын усталааһынын уонна кэтирээһинин ыйар мээрэйдээх сиэккэ. ☉ Сетка градусов долготы и широты на географических картах.

туохт.
1. Үөһээ диэки уһаан, улаатан ис. ☉ Становиться выше, вырастать, подрастать
Үстүйэлиир салаалаах Үкэрдиирэ күөх оппут Үрэх өнньүөс үөһүгэр Үтэн-үүнэн үрдээтэ. Күннүк Уурастыырап
Көрөн сыттахпына, күөх бөлкөй от улам-улам үрдээн истэ. Т. Сметанин
2. Улаатан, элбээн ис (хол., хамнас, нолуок). ☉ Увеличиваться, повышаться в количестве (напр., о зарплате, налогах). Хамнаһа үрдээбит
□ Бырыһыаммыт үрдүөҕүн математика тута сытар. Далан
Сылын аайы нолуоктара улам үксээн, үрдээн, ыараан иһэр. Н. Якутскай
Үтүө үлэ ситиитин, Дохуот үрдүүр кэскилин Өлгөм үүнүү тускулуур, Лоһуор туораах туоһулуур. А. Абаҕыыныскай
3. Үрдүк дуоһунаска анан, талылын. ☉ Перейти на более высокую должность, повыситься в должности
«Билигин санаам эрэ диэн — дуоһунаһым үрдүүрүгэр баҕарабын», — диэн кэпсии истэ. П. Ойуунускай
Тиэтэйбэт буоллаххына, мин эйиэхэ улахан суолталааҕы этиэм. Эн оччоҕо улахан наҕараадаҕа да тиксиэххин, дуоһунаскар да үрдүөххүн сөп. Н. Якутскай
Эн үлэҕэр үрдээбитиҥ туһунан Уон тыллаах уурааҕы аахпытым. Үчүгэйинэн, хоһуунунан Үрдээтэҕэ диэбитим. Л. Попов
4. Итийэн улаат, өрө таҕыс (хол., киһи ыалдьан кыраадыһа тахсарын этэргэ). ☉ Подниматься, повышаться (напр., о температуре тела)
Оҕо кыраадыһа үрдээн, сүрэҕэ буоллаҕына кутталлаахтык тэбэр буолан иһэр. Эрилик Эристиин
Кыраадыһым үрдүүрэ тохтоон, Миигин тимир кырабааппар Сордоох ыарыы хам тоһоҕолоон, Сытыарбытын өрө бурҕайан, Туруом, айманымаҥ, доҕоттоор! П. Тулааһынап
♦ Тутум үрдээтэ көр тутум
Николай Иванович оройуон боломуочунайыттан өйдөбүнньүк бэлэҕи тутан тутум үрдээн сылдьар. «Чолбон»
ср. др.-тюрк., тюрк. өрлэ ‘подниматься’

прил. кутталлаах, сэрэхтээх; опасная дорога кутталлаах суол, кутталлаах айан.