Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, куу- диэн саҕаланар олохторго сыстар: куп-кубаҕай, куп-куугунас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, примыкающая к словам, начинающимся на ку-, куу-: куп-кубаҕай ‘бледный-пребледный’, куп-куугунас ‘очень протяжный и гулкий (о звуке)’. Куп-кугас. Куп-куйбаҥнас. Куп-курдьугунас. Куп-курулас. Куп-куһурҕас

несов. 1. кого-что, на кого-что (тяжестью) баттаа, ык, ыга тут; снег давит на крышу кырыысаны хаар баттыыр; 2. кого-что, перен. (угнетать) баттаа, атаҕастаа; 3. что (жать, выжимать) ык; давить виноград винограды ык; 4. кого-что (стискивать, жать) баттаа, хам тут; сапог давит ногу саппыкым атахпын баттыыр; 5. кого-что, разг. (душить) тут, тутан кэбис; лиса давит кур саһыл куу-руссалары тутар.

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, бүт- диэн саҕаланар олохторго сыстар: бүүс-бүтүн, бүүс-бүтүннүү. ☉ Усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам на бүт-
Куу-ла сирдэргэ, сыыр хаастарыгар, бүтэй ойоҕосторугар тибии өрөһөлөөн кэбиспит хаардара бүүс-бүтүн лиҥкинээн сыталлар. Н. Заболоцкай
Килиэппин землянка иһигэр олорон сиэтим. Бу дьолу! Аны туран биир бүүс-бүтүн кааска сытар. Т. Сметанин
Биирдэ эмэтэ күлэн мичилийдэҕинэ, бүүс-бүтүннүү сырдыы түһэргэ дылы. Болот Боотур

лаглай диэнтэн көс тө түһүү
Күөх хонуу үрдүнэн Элиэтии кини [маҥнайгы сөмөлүөт] көппүтэ, Көнө кырыс ньууругар Лаглас гына түспүтэ. Н. Харлампьева
[Куу руссалар] утуйар биттэх ураҕастарыгар олбу-солбу көтөн тахсан лаглас г ы н а т ү һ э л л э р. Л. Попов

аат., эргэр. Үксүн булт тэриллэрин (хол., буорах иһитин, чокууру, буулдьа мөһөөччүктэрин у о. д. а.) тиһэн санныга иилинэр тирии быа. ☉ Кожаная перевязь для ношения охотничьих принадлежностей
Миитэрэй ыйанан турар доруобу сулбу тардан ылла, нотуруускатын иилинэ оҕуста уонна таһырдьа дьулуста. Амма Аччыгыйа
Уол нотуруускатын эрэ сытыппат баҕалаах, тохтоон моонньугар эриннэ. Д. Апросимов
Саалаах киһи Ньу куу, тууккатын маска өйөннөрөн баран, нотуруускатын устан, саатын сэбин бэрэбиэркэлэннэ. С. Никифоров

I
суруй диэнтэн холб. туһ. Саас суруһуох буолбуппут. Н. Габышев
Биһиги хойуутук суруһарбыт. «ХС»
II
аат. Дьахтар, кыыс бииргэ төрөөбүт быраата. ☉ Младший брат (по отношению к старшей сестре)
Лааһар — Мааппа эмээхсин сурдьа, киниттэн уонча сыл балыс, биэс уончалаах киһи. Далан
Сурдьум, сурус диэн тыл умнуллан барда. Умнубут тылбыт элбээн иһэр. Н. Габышев
Шура кылааһыгар бүтэһик уруогун үөрэтэ турдаҕына, сурдьа сэттэлээх Коля …… көтөн түспүтэ. С. Никифоров
ср. алт. дьурчы, куу кижи чурчы, ДТС йурч ‘шурин (брат жены)’

аат. Маҥан дьүһүннээх, уһун моойдоох, саһархайдыҥы сырдык атахтаах, тумустаах, Саха сиригэр саамай бөдөҥ, ууга сылдьар көтөр бииһэ. ☉ Лебедь
[Мороду:] Кус-хаас көтөр бииһиттэн Кубаттан ордук ким баарый? П. Ойуунускай
Бу тыллар буолбатах — кубалар. Сааскылыы таптаһар кубалар, Ып-ыраас, муус маҕан кубалар Санньыардык, нарыннык дайаллар. С. Данилов
♦ Куба араҕас — кутуруга, сиэлэ, самыыта, уорҕата араҕас, ньилбэктэрэ уонна түөһэ сырдык араҕас түүлээх (сылгы өҥө). ☉ С красноватым хвостом, гривой, крупом и спиной, со светло-желтой грудью и в «чулках» такого же цвета (о масти лошади). Куба лахсыыр тойуктаах (тыллаах) — олус элбэх уонна ис хоһооно өйдөммөт саҥалаах. ☉ Очень многословная и непонятная (о речи)
Куба лахсыыр тыллаах, Куналы дьэллик тойуктаах Хоҥкурутта эбэ хотуну хоптолоох хотугу өттүнэн [аастылар]. П. Ойуунускай
Эн хата, ким элбэх тыллаах, кусхаас саҥалаах, куба лахсыыр тойуктаах, ону кыайар гына, түҥнэри сакалааттаһыаххын сөп этэ. Күннүк Уурастыырап
Ол улуу дуолаттар моргуор бөҕөнү түһэрэн, куба лахсыыр тойугун туойбутунан барбыттар. Д. Апросимов. Куба маҥан — харахха быраҕыллар, кэрэ сиэдэрэй маҥан. ☉ Выделяющийся своей нарядной белизной
Оҕо, ийэтин курдук, сап-саһархай баттахтаах, куба маҥан эттээх. Н. Якутскай
Кыталык маҥан кыргыттар, Куба маҥан хотуттар! Дьуон Дьаҥылы
Үөрэнэр куорпус икки мэндиэмэннээх, куба маҥан дыбарыас курдук бэйэлээх дьиэтэ биэрэстэлээх сиртэн кылбайан көстөр. Ф. Софронов. Куба олоороҥ түөлбэ. — акаары; ол-бу диэки эргичийэр, болҕомтото, оттомо суох. ☉ Глупый, тупой; невнимательный, рассеянный. Кулгааҕар куба саахтаабыт үөхс. — киһи этэрин истибэт, дөйүҥү, дьүлэй уонна аҥала (сэнээн, үөҕэн этии). ☉ соотв. глухая тетеря или медведь на ухо наступил.
◊ Быытта куба зоол. — кыра туундара кубата. ☉ Тундровый или маленький лебедь. Дойдулаах куба зоол. — туундараҕа эрэ буолбакка, Саха сирин тыатыгар олохсуйар, сымыыттыыр улахан куба. ☉ Лебедь-кликун. Куба аһылыга бот. — суон элбэх силистэрдээх, кэтит сэбирдэхтээх ууга үүнэр үүнээйи (силистэрин аска булкуйан сииллэрэ). ☉ Рогоз широколистный.
ср. тюрк. куу, куҕу ‘лебедь’, куба ‘бледный, сероватый’

аат.
1. Отунан, онтон да атын умайымтыа матырыйаалынан оҥоһуллубут чокуурунан уоту саҕан ыларга аналлаах күөдьүтүү. ☉ Фитиль из высушенной травы или другого легко воспламеняющегося материала, загорающийся от искры при высекании огня, трут
Убайын чокуура уонна кыата туһунан хаалааҕа, оттон хатата бөҕө тирбэҕэ быанан баалла сылдьара. Далан
Макаар сиэбиттэн саппыйатын таһааран, удьурхай хамсаҕа табах уурунна, хататынан кыаҕа саҕан уматынна, оборбохтоон күөх буруону бурҕаҥната үрдэ. В. Протодьяконов
Уматынаары саппыйатын сиэбиттэн кыа, чокуур таас куһуогун ылла. Тумарча
2. Эт быстыбыт эбэтэр дьарҕалаах киһи ыалдьар сиригэр ууран уматан, этин сиэтэн эмтииргэ туттуллар чороччу эриллибит от. ☉ Конусообразный кусочек трута, который, поджигая, прикладывают на больное место на теле, мокса
Мин кыаны мэлдьи хаһаанабын. Кинини уматан түөн уурабын. И. Гоголев
Били кыа киһи этин дьөлө сиир, табыллан ууруллубут буоллаҕына, уот сиирэ биллибэт, көннөрү сылыйан, нүөлүйэн киирэр. ФГЕ СТС
◊ Кыа ото көр кыа уга. Тиэргэҥҥэ үүнэр чыычаах ото, кыа уга элбэх ыарыыларга абыраллаахтар. Ордук ити кыа от — айыы ото. Кыа тэллэйдэрэ (кунаахтара) — маска үүнэр кытаанах мастыйбыт эттээх биир эбэтэр элбэх сыллаах бөлөх тэллэй. ☉ Трубчатый гриб, растущий на деревьях, трутовый гриб. Кыа уга (кыа от) — аат., бот. Түүлээх кубаҕай сарадахтыы сэбирдэхтээх, кыһыллыҥы сибэккилээх кураайы сиргэ (үксүн бааһына кытыытыгар, өтөххө) үүнэр эрбэһинниҥи от үүнээйи. ☉ Чернобыльник (разновидность полыни)
Иэдьэгэй да суох буолла. Кииһилэ, кыа уга аһылыктаннылар. Амма Аччыгыйа
Ымыйаҕынан, кыа угунан тарга ытыйан үөрэ оҥоһуллар. Бу Өймөкөөн олохтоохторо былыр бэркэ биһириир астара эбит. Багдарыын Сүлбэ
Биһиги, оҕолор, күнүскү аһылык кэнниттэн өтөхтөрүнэн, алаастарынан сылдьан кыа угун хомуйабыт. И. Сосин. Кыа хаан — хаан элбэхтик тохтубута. ☉ Обильно пролитая кровь; все, весь в крови
Охсуһуу буолбут хонуутугар Мэхээчэ уонна Түҥ Хабырылла, киһи аатыттан ааһан, кыа хаанынан уста сыталлара. Л. Попов
Киһи өлүгэ бөҕө сылбахтанар, таҥнастыбыт сыарҕалар аттылара барыта кыа хаан. Н. Якутскай
Хаппытыан сирэйэ-хараҕа көстүбэт кыа хаан. А. Сыромятникова
тюрк. каҕ, кау, куу