сиксий диэнтэн бэй
туһ. Кубулҕаттаах кулун тутар Куугуначчы, сирилэччи сиксиннэ. С. Васильев
Оҕонньор ураһатыгар чугаһаан иһэн, тоҥуу хаарга төбөтүнэн чоп түһэн, киэргэнэн, тэбэммит-сиксиммит. А. Сыромятникова

туохт. Хата, куура быһыытый (ойуур, тыа туһунан этэргэ). ☉ Начать засыхать, начать превращаться в сухостой (о лесе)
Тэнийэн улаатан хаалбыт уот куруҥсуйан, туу маһын курдук лыҥкыначчы хатан турар, бытархай мастаах, тыаны куугуначчы сиир. В. Яковлев

тымныырҕаа диэн курдук
Сотору-сотору көхсүн этиппэхтээн, сэрэхтээхтик сөтөллүтэлээн ылыталыыр: тымныырҕаппыт курдук, холбоччу туттубут. П. Ойуунускай
Хайыы-үйэҕэ дьиэтийбиттэр. Ким да тымныырҕаппыт быһыыта суоҕа. А. Софронов
Доҕорум тымныырҕатта, Дурдаттан тахсан, Кутаа уотун куугуначчы отунна. Л. Попов

сыһ. Туохтан эмэ будулуйан, ырааһа дьэҥкэтэ суохтук; өлбөөдүччү эбэтэр киҥнээхтик, өһүөннээхтик (киһи хараҕын этэргэ). ☉ Бурливо, мутно, тускло; сердитым, яростным взглядом
[Өлүөнэ өрүс] Ол туттубут Буорум ордугун Будулуччу куттум, Кумаҕым ордугун Куугуначчы куттум, Күдэним ордугун Күүгүнэччи куттум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тойон хайдах эрэ сөбүлээбэтэх хараҕынан үөс курдугунан будулуччу көрөн кэбистэ. ГИП КДь

сыһ.
1. Эрчимнээхтик, тохтоло суох күллүргэс тыаһы таһааран. ☉ Энергично хлюпая
Мас көлөһөнөн күллүргэччи эрдиммит эмиэ баар, ыстаал мотуорунан куугуначчы эрдиммит эмиэ үгүс. Амма Аччыгыйа
Ууну күллүргэччи кэһэн тахсан, сыыры өрө сүүрдэ. А. Федоров. [Борокуот] өрүс уутун күллүргэччи ытыйан биэрэккэ сыстыбыта. И. Федосеев

туохт. Үрүт-үрдүгэр, хос-хос араҥалаах буол (туох эмэ). ☉ Располагаться слоями, наслаиваться
Үйэ-саас тухары өлгөмнүк үүнэ-үүнэ, таҥнары дьапталла турар сытыган лаҥхатын өрт уотунан куугуначчы салатан, ыраастаан-чэбдигирдэн баран, үтүө ходуһаны таһаар. Амма Аччыгыйа
Уу хайа боруодаларын суурайар дьоҕура уларыйарынан сибээстээн, өрүс саҕаланар уонна түһэр сирдэрин диэки хочотун оҥоһуута уонна онно дьапталлар сөҥүүлэр тус-туспа састааптаах буолуохтаахтар. Г. Угаров
Дабыыт бу туох-ханнык буолбутун быһаарбатахтыы, мутукчанан дьапталлан оҥоһуллубут отуулары, аттары уонна саалаах дьоннору эргиччи көрүтэлээн кэбиспитэ. Д. Таас

1. эрт диэнтэн бэй. туһ. Сотору кэминэн маҥхайан эрэр баттахтаах оҕонньор киһи эрдинэн кылбаарытан кэлэр. Н. Якутскай
   Манчаары Кырбыйдыын түүнү быһа эрдинэн, күн балачча ойбутун кэннэ Нөмүгү аттынааҕы кытылга дьэ тигистилэр. И. Гоголев
   Эр киһи тыытын үөс диэки анньан баран киирэн олордо, аа-дьуо эрдинэн күөгэлдьиттэ. Н. Павлов
2. Айаннаан, устан бар, уһун (борохуоту этэргэ). ☉ Двигаться, плыть (о пароходе)
   Мас көлүөһэнэн күллүргэччи, ыстаал мотуорунан куугуначчы эрдиммит эмиэ баар. Амма Аччыгыйа
   Борохуот үөскэ ойоҕоһунан киирэн баран, хоту диэки эрдинэн тиҥийэ турар. Н. Якутскай
   Иккис борохуот түргэн баҕайытык эрдинэн, ойоҕоһунан турунан кэбиһэр. «ХС»

туохт.
1. Ханнык эмэ үүнээйини көрөн-харайан улаатыннар. ☉ Ухаживая, выращивать, взращивать, вырастить какое-л. растение
[Баһылай:] Бэйэҕит да үүннэрбит бурдуктаах этигит. А. Софронов
Лаҥханы өрт уотунан куугуначчы салатан, ыраастаанчэбдигирдэн баран, бурдугу, оҕуруот аһын үүннэриэххэ. Амма Аччыгыйа
[Мэхээлэ Дьөгүөрэп] Кыһын да ичигэс теплица иһигэр Оҕуруот астарын үүннэртиир. Эллэй
2. көсп. Кими эмэ иитэн-үөрэтэн таһаар, үлэһит киһи оҥор. ☉ Воспитывать, выводить кого-л. в люди
Халдьаайыга — күөх ойууру, Хатыҥы, титириги, Оскуолаҕа — оҕолору Үүннэрэҕит эһиги. Эллэй
Ол иһин кинини хомсомуол ыытара Саамай ыар үлэҕэ, инники өрүүтүн, Ол модун охсуһуу, тиллии сыллара Бүөбэйдээн үүннэрбит чулуу киһитин. С. Данилов
3. көсп. Салгыы сайыннар, барҕардыыга тиэрт. ☉ Развивать, возрождать что-л. Холкуоһу үүннэрэр барҕардар туһугар харыстаммакка үлэлиир санаалааҕым. М. Доҕордуурап
Өргөннөөх былаахпытын Өрө көтөҕөммүт, Үлэ кыһыл сойууһун Үүннэрэ туруоҕуҥ! Эллэй
♦ Кынат үүннэр көр кынат
Аны күһүн механизацияламмыт хотоннонор санаа Таняҕа кынат үүннэрбитэ. М. Доҕордуурап
Кинилэр эйигин өрүү ыҥыра, алҕыы, күүскэр күүс эбэ, көтөргөр кынат үүннэрэ тураллар. С. Васильев

туохт.
1. Олус улаханнык кыланан ыһыытаа, үөгүлээ (хол., уордайан, ыксаан). ☉ Громко кричать, вопить (напр., в гневе)
Настаа хаһыыра түһэн баран киэр ыстанар. Күндэ
Биир ньиэмэс табыллан хаһыырда. Т. Сметанин
Арсен бары кыһыыта-абата бүүйэ-хаайа тутан, эмискэ хаһыыра түһээт, биэдэрэтин харбаан ылла да [ынаҕы] сискэ мииннэрдэ. А. Фёдоров
△ Олус улаханнык часкый, хаһыытаа (кыыл-сүөл туһунан). ☉ Издавать протяжные, громкие звуки, рычать, реветь, курлыкать и т. д. (о животных)
Саҥардыы курдук саныыбын Эйигин кытта сылдьарбын: Сааскы туруйа хаһыыран, Саалана-кустуу барарбын. Күннүк Уурастыырап
Бааһырбыт эһэ хаһыырда. Н. Заболоцкай
Баабыр эмиэ хаста да ыстаммыт уонна эмиэ хаһыырбыт. В. Арсеньев (тылб.)
2. көсп. Олус улахан тыаһы-ууһу таһаар (күүстээх тыал, буурҕа туһунан). ☉ Производить протяжные, гулкие, громкие звуки, выть, реветь, свистеть (напр., о сильном ветре, пурге)
Буурҕа ыһыырар, Буурҕа хаһыырар, Хаары ытыйбахтыыр, Хаарынан ыспахтыыр. Күннүк Уурастыырап
[Дьэкиим] уордайан да көрөөхтөөтүн, оннооҕор таһырдьа тыал хаһыырар. Н. Заболоцкай
Силлиэ эмиэ сэллии түһэн, хаһыырара уурайан, …… дөрүн-дөрүн куугуначчы охсуллан ааһар. ССЛИО

даҕ.
1. Үөннээхкүрдьэҕэлээх, куулдьаҕалаах; албын-түөкэй. ☉ Хитрый, лукавый; лживый, коварный
Харытыана эрэйдээх кубулҕаттаах кулаак бииһин ууһа кини этинэнхаанынан, кини чиэһинэн-быраабынан эргинэн туһанаары былаан быһыммыттарын тугу билээхтиэй? П. Ойуунускай
Бу кыыс дьиэтигэр-уотугар муҥур хотун үһү. Ону ааһан хотун киэнэ саамай кубулҕаттааҕа, саамай кырыктааҕа. Софр. Данилов
2. фольк. Бэйэтин ис дьиҥин уларытар албастаах; атын буолан көстөр кыахтаах. ☉ Способный с помощью волшебства менять истинную сущность; обладающий способностью перевоплощения
Көтөр кынаттаах киэнэ Күтүр бэрдэ обургу, …… эмиэ биир туспа Куотар былыт кубулҕаттаах Күтүр буолан биэрдэ. Күннүк Уурастыырап
Саха олоҥхотугар удаҕаттар кубулҕаттаах буолаллар. «Чолбон»
3. көсп. Уларыйымтыа, уларыйа турар (айылҕа, күн-дьыл туһунан). ☉ Изменчивый, непостоянный, капризный (о явлениях природы, погоде)
Кураан, тымныы дьайыҥнаах кубулҕаттаах айылҕалаах Сахам сирэ. В. Гольдеров
Кубулҕаттаах да буоллаҕа хоту дойдум халлаана! Сарсыарда чуумпуран улуутуйбута ааһа охсон, тыалыран, силбиэтэнэн турдаҕа. «ХС»
♦ Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон (тоҕус) куотар кубулҕаттаах көр аҕыс I
[Үрүҥ Уолан:] Үс үллэр кирбии дойду Үөмэн тиийбэт үтүөлэрэ, Тоҕус уон тоҕус Куотар Кубулҕаттаахтара, Аҕыс уон аҕыс Ааһар былыт албастаахтара, …… Дэри-дэхси истэн туруҥ эрэ! П. Ойуунускай
Бу туох албан ааппар, Дьоһун солобор Аҕыс уон аҕыс Ааһар былыт албастаахтара, Тоҕус уон тоҕус Куотар былыт кубулҕаттаахтара Үөһээ дойдуттан Түһүрүйэн түстэхтэрэй. П. Ядрихинскай
[Өстөөх] акаары буолбатах, саһыллааҕар киитэрэй, аҕыс араас ааһар албастаах, тоҕус араас куотар кубулҕаттаах. ССС
◊ Кубулҕаттаах кулун тутар — кулун тутар ыйга күн-дьыл уларыйымтыатын хоһуйар уларыйбат эпиитэт. ☉ Распространенный эпитет, живописующий изменчивость, непостоянство погоды в марте
Кубулҕаттаах кулун тутар Куугуначчы, сирилэччи сиксиннэ. С. Васильев
Кубулҕаттаах кулун тутар ый Хаары тибэн ытый да ытый. Баал Хабырыыс