сыаптаа диэнтэн төхт. көрүҥ. Ыттары биир-биир сыаптаталаатылар
□ Кыбартааллары тыаһа-ууһа суох сыаптаталаатылар. Н. Островскай (тылб.)

аат., кэпс. Ордук, тобох, хаалыы. ☉ Остаток чего-л.. Дима харчытын астаатагар кэмпиэт ылла
◊ Астаатак уһул бухг. — төһө табаар атыыламмытын уонна хаалбытын учуоттааһын (хол., маҕаһыыҥҥа). ☉ Снимать остаток товаров (напр., в магазине). Маҕаһыыны астаатак уһулаары саппыттар
□ Инньэ гынан кыбартаал ааһан, Астаатак устар Араллаана буолтугар Били буор хайа саҕа кыстыыр хаһаас Көҥдөй көхсө, Таҥалай таһа эрэ ордон хаалла. ДьТ

сэргэхсий диэнтэн хай
аата. Эмп күүһүнэн, үөрэх күүһүнэн итинник дьиктилэр оҥоһуллубуттарын истэн баран, сэргэхсийии элбээтэ. П. Ойуунускай
Бу саҥа кыбартаал бырайыагар куоҥкурус институт үлэтигэр лаппа сэргэхсийиини, саҥаны киллэриэҕэ. Н. Лугинов
Хаптарбакка кэтэһэ сатыы турар дьон ортолоругар Саша эрэ кэллэр чөрбөһүү, сэргэхсийии буолар. Н. Заболоцкай

1. сыһ. Туох да бэрээдэгэ суох, ыһыллаҕастык. ☉ В беспорядке, хаотично
   Оһох үрдүгэр кирээккэҕэ хатараанньа анньыллыбыт, ол аттыгар тымтыктар күөрэ-лаҥкы түспүттэр. И. Федосеев
   Биэрэк уҥуоргу өттүгэр улахан сылбах күөрэ-лаҥкы кыстаммыта ыраахтан үллэн, кубарыйан көстөр. Н. Заболоцкай
   2
   күөрэл диэн курдук. Саҥа тутулла турар кыбартаал бүтүннүү күөрэлаҥкы. Н. Лугинов
   Ол-бу үлтүркэйин хомуйа сылдьаннар, күөрэ-лаҥкы анныттан аҥаар атаҕым чоройо сытарын көрөн ороон таһаарбыттар. «ХС»
   ср. монг. хүүрэ ‘разрываться, прорываться, отрываться лоскутом’

даҕ. Киһи кута-сүрэ тохтуур, табыгастаах, кэрэ (дьиэни-уоту этэргэ). ☉ Уютный, удобный, приятный, доставляющий удовольствие (о доме, жилище человека)
Саҥа кыбартаал бырайыага биһиги хотугу айылҕабытыгар сөп түбэһэр. Манна билиҥҥи тустуһунан турар хоруопка дьиэлэргэ холоотоххо, быдан бүччүм, нус бараан. Н. Лугинов
Саамай чэпчэки да сыаналаах миэбэл тупсаҕайдык туруоруллубута мөлтөх оҥоһуулаах дьиэни-уоту, кыбартыыраны нус бараан көрүҥнүүр. Д ь и э х. Төрөппүттэриҥ дьиэтэ нус бараан сытынан аҥылыйара барыта үчүгэйкээнин, өлөр да чааскар сытан саныаҕыҥ. «ЭК»

туохт. Туохтан эмэ дьиксинэн айман, куттан. ☉ Приходить в беспокойство, чуя какую-л. опасность, опасаться, остерегаться, волноваться
Моонньун эргиччи синньигэс үрүҥ сурааһыннаах, күөхтүҥү хара түүлээх көҕөн [сыһыы уутугар түһэн олорон] бэркэ сибиэркиир. Амма Аччыгыйа
Романовецтар, дьылҕалара биир кылга ыйанар түгэннэрэ суоһаабытын өйдөөннөр, бука бары уларыйбыт, сибиэркээбит көрүҥнээхтэр. Болот Боотур
Арай саһыллар, киһи сылдьарын билэн, сибиэркээн үрэн ньаҕыйар саҥалара …… иһиллэр. И. Никифоров
Үөр бөрө сылгы үөрүн буулаатаҕына, үтүөнү аҕалбата биллэр суол. «Өргүөт» сопхуос …… сылгыһыттара эрдэттэн сибиэркээн кадровай булчут И.Г. Васильевы маҥнайгы кыбартаалга бөрөһүтүнэн аныырга көрдөспүттэрэ. «Кыым»

туохт.
1. эргэр. Тугу эмэ (хол., ылсыыны-бэрсиини) сурукка тиһэн, бэлиэтэнэн ис. ☉ Составлять опись, письменный перечень, реестр чего-л. (напр., прихода-расхода)
Дьэ, тукаам, Куостаа, мин иэстээх-күүстээх, дайыымпалаах дьоммун барытын эридьиэстээ. Суорун Омоллоон
Онно биир балык атыыһытыгар ылсыытынбэрсиитин эридьиэстиир суруксут аатыран сылдьыбыта. Софр. Данилов
Эдэр учуутал Власов атыыһыт эргиэнигэр, суругун эридьиэстииригэр элбэҕи туһалыыр. Ойуку
Бүөтүр …… төһө булду туттарбытын кыбартаалынан эридьиэстээн болокунуотугар тиһэн иһэр. ДӨАҮөКТ
2. кэпс. Тугу эмэ ырытан, сааһылаан биэр. ☉ Разбирать, рассматривать, систематизировать что-л. Аркадий институт тиһэх сонунун эридьиэстээн, суруйан кэчигирэппит. Н. Лугинов
Хаһыат маҥнайгы салаатыгар үлэ түмүгүн эридьиэстиир уонна соруктары туруорар сыаллаах ыстатыйа киирбит. Багдарыын Сүлбэ

аат.
1. Биир кэлим буолар чаастары уусуран өттүнэн ыпсаҕайдык дьүөрэлээн холбооһун. ☉ Художественная согласованность, стройное объединение частей, образующих целое
Кулууп, электростанция, детдом, баланыысса — ити барыта биир ансамбль буолан киэҥ хочо кэриитин кэпсиэхтэн кэрэтик киэргэтэллэр. И. Данилов
[Айдар бырайыактаабыт дьиэтэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансамблы алдьатар, дьүөрэлээһини кэһэр. Н. Лугинов
Былыргы архитектуралаах биир ансамбль буола оҥоһуллубут дьиэлэртэн, кини [НАТО ыстаабын дьиэтэ] олус олуонатык уонна сүөргүтүк көстөр. ТГП ЕЭА
2. Ырыаны, үҥкүүнү, о. д. а. бииргэ толорор дьон бөлөҕө. ☉ Художественный исполнительский коллектив (певцов, танцоров и т. п.)
Былырыын саас муус устарга Сааһыырга «Һээ-ку» («Дьүкээбил сардаҥата») диэн ааттаах эбээннии ырыа уонна үҥкүү ансамбла тэриллибитэ. «Кыым»
Сотору буолаат кинини [Семен Васильевы] саллааттар пуолкатааҕы ансамблларын солиһынан ылбыттара. АҮ
Биһиги сопхуоспут көмөтүнэн, үбүлээһининэн алта киһилээх «Кэскил» диэн инструментальнай ансамбль тэриллибитэ. ПДИ КК

дьүөрэлэс диэнтэн хай
аата. [Айдар бырайыактаабыт дьиэтэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансаамбылы алдьатар, дьүөрэлэһиини кэһэр. Н. Лугинов
Семен Руфов ханнык баҕарар хоһоонун аахтаххына, ханна да бүдүрүйбэккэ, лабырҕаччы ааҕаҕын; ардыгар, төһө да айымньы ис хоһоонугар сонно тута өтөн киирбэтэргин, аҥаардас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин кэрэтигэр абылатаҕын. ТНН КХК. Киһи айылҕа төгүрүктээһинигэр олорор. Онно барыта бэйэ-бэйэтиттэн ситимнээх дьүөрэлэһии кытаанах сокуона баар. «Кыым»
◊ Аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ көр дорҕоон
Эбэҥкиттэн (эбээнтэн) киирии тыллар сороҕор саха тылын фонетикатын сокуонугар - аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэригэр бас бэринэллэр, а. э. сахалыы кубулуйаллар. ВМС СДО
Аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ бүтэй дорҕооннору кытта сэргэстэһиилэригэр туспа быраабыланы үөскэтэр, ити эмиэ хоһоон иһиллиитин кэрэтитэргэ туттуллар. ВГМ НСПТ
Саха тылыгар илин, кэлин аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ төрүт түүр тылыттан ситимнээх төрүкү фонетическай сокуон буоларын О.Н. Бетлингк итэҕэтиилээхтик көрдөрбүтэ. СПА СТИ

туохт.
1. Аралдьый; туох эмэ элбэҕиттэн, өрүү биир күдьүс буоларыттан сылайан, тугу да арааран көрбөт буолан хаал. ☉ Отвлекаться, рассеиваться (о внимании); потерять способность четко различать предметы (устав от их однообразия или беспорядочного множества)
Киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймаарыйан барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа
Бу баһаар этэ. Ыстапаан манна кэлэн дьон элбэҕиттэн алаарыйан хаалла. И. Никифоров
Испиискэ хаатыгар маарынныыр биир тэҥ кэчигирэс суоруу дьиэлэрдээх кыбартаалга кэлэн, Үүйэ алаарыйан хаалла. Л. Попов
2. поэт. Сырдаан, кэҥээн көһүн (хол., халлаан, сир-дойду туһунан). ☉ Раскидываться, простираться (обычно о светлой шири земли и неба)
Алаарыйа арыллар Аҥаат-муҥаат эбэбит Ангараны санатар Арылыйар уулаах эбит. С. Тимофеев
Күөх окко харыйа күлүгэр умса түһэ сытар Лэппиэрэйдээх Булумдьу үрдүнэн күөрэгэй дьирибиниир, былыта суох күндэлэс күннээх киэҥкуоҥ, үрдүк халлаан алаарыйар. Л. Попов
Атым көмүс туйаҕа Битигириир. Мин бардым. Алаарыйа сыттаххын, Айгыр-силик алааһым! Д. Васильев
3. поэт. Сандаарыччы-күндээриччи тык (күн туһунан). ☉ Озарять своими лучами (о солнце)
Аан ийэ дойду араҥаччыта буолбут аҕыс сардаҥалаах аламай маҥан күн алаарыйа тахсан, кэлбитэ... Далан
Арыы тыабыт кэнниттэн Алаас ыалын өҥөйөн, Аламай маҥан күннэрбит Алаарыйан таҕыста. М. Доҕордуурап
Ото хомуллубут ходуһалаах Тоҕой Сэлэ үрдүнэн күн алаарыйа күлэр. Л. Попов
4. Сырдык, киэҥ, эйэҕэс хараххынан көр (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Смотреть светлыми, широко раскрытыми глазами
Чараас халтаһалаах, алаарыйбыт киэҥ саһархай харахтаах, саас ортотугар ситэ тиийэ илик дьахтар киирэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Байбаралаах Малаанньа алаарыйа көрбүт сып-сырдык харахтарын аһаҕастык мичилиппитинэн Бииктэргэ туһаайда. Л. Попов