сир кырсын илдьиритии (элбэх быһахтаах эргийэр барабааннаах техника көмөтүнэн сир кырсын эргиппэккэ эрэ бысталааһын, ильди кырбатыы итиэннэ булкуйуу.)

кырбат диэнтэн дьаһ
туһ. Элэһи хаһан эрэ хараҥа муннукка түбэһиннэрэн атас уолаттарбынан кырбаттарыам. Р. Баҕатаайыскай

1. дарбай диэнтэн дьаһ. туһ. Сүөһүгэ бэриллэр оту …… кырбатан, итии уунан дарбатан уонна сымнатан ынахха биэрэр буол. «Кыым»
2. көсп. Күүркэтэн, улаатыннаран кэпсээ, үлүннэр. ☉ Преувеличивать, раздувать (придавать неоправданно большое значение чему-л.)
   [Владимир Ильич] күүркэтэ, дарбата, киэргэтэ, уустугурда сатыыры олус абааһы көрөрө. Софр. Данилов
   Бытархай да алҕастары буллар эрэ, ону сымыйанан-кырдьыгынан дарбатан, наар айдааны тардар идэлээх. Н. Лугинов
   Гипербола өйдөбүлүн кылгастык быһааран, мантан ыла омуннаан, дарбатан этэр уус-уран ньыма үгүстүк көстүөҕүн сэрэтэр. ФНИ ООҮө

даҕ. Сымнаҕаһа суох кытаанах, хоччорхой. ☉ Затвердевший, загрубевший, жесткий, неподатливый
Сылгы чыычааҕа дороххой кутуругун биэтэҥнэтээхтиир. Амма Аччыгыйа
Сима тура сылдьар дороххой баттаҕын имэрийэр. Н. Лугинов
Хос туос олус кытаанах, дороххой буолар. «ББ»
◊ Дороххой аһылык т.-х. - кыһын сүөһүгэ биэриэх эрэ иннинэ кырбатыллар эбии аһылык (үксүгэр намчы талахтартан, эдэр хатыҥнартан о. д. а. сайын бэлэмнэниллэр). ☉ Грубые корма
Сүөһү рационун оҥорорго дороххой аһылык нуормата тутуһуллуохтаах. КПЫ
Бэйэбит күүспүтүнэн сүөһүгэ сүмэһиннээх уонна дороххой аһылыгы бэлэмниэхтээхпит. «Кыым»
[Хаһаайыстыбаларга] дороххой уонна сүмэһиннээх аһылыгы бэлэмнээһиҥҥэ улахан болҕомто ууруллар. «Сахаада»

туохт.
1. эргэр. Ыалы кэрийэн аһаа, ыал устун бар, кумалааннаа. ☉ Ходить по миру, нищенствовать, попрошайничать
Ол баҕайы [Куһаҕан Ньукулай] куораты кэрэдэхтээн салгытан баран, эмиэ сонурҕатан …… кэллэҕэ. М. Доҕордуурап
△ Бырах сырыт, бырадьаагалаа. ☉ Бродяжничать, скитаться
Ити кэм устатыгар мин дууһабар салгыы, сылайыы да, саҥаттан саҥа сиргэ кэрэдэхтиир кыыбаҕа санаа да күөрэйэн көрбөтөхтөрө. А. Куприн (тылб.)
«Төрөөбүт дойдугуттан атах балай барарга кэрэдэхтиир баҕаҕыттан ураты туох төрүөттэр баалларый?» — диэн ыйытта [аҕам]. Д. Дефо (тылб.)
△ Көрдөһөн иэс-күүс салҕан, умналаа. ☉ Сводить концы с концами попрошайничеством, попрошайничать, побираться
Сээкэйи иэс-күүс салҕанан, кэрэдэхтээн сии сытаҥҥын, оҕобун уолгар кырбатаҕын. Амма Аччыгыйа
2. Күүскүнэн өттөйөн киирэн халаа, былдьаа, апчарый. ☉ Присваивать, грабить, насильственно прихватывать чужое
Киин сирбитигэр Кэрэдэхтээн киирээри Кэрээниттэн тахсыбыт Кэҥсэрбит Гитлери …… Суоллары суурайыахпыт, Сыттары мэлитиэхпит! Саха нар. ыр. III
Биирдии ынахха ымсыыран кэрэдэхтээбит удьуорум суох. М. Доҕордуурап
Кимнээх бу кэлэҥҥит, Кэрэдэхтээн киирэҥҥит, Төһө кииспин, саһылбын, Төһө кыыл табабын Уораҥҥыт бултаатыгыт, Улуу тыабын аймаатыгыт?! В. Лебедев (тылб.)

1. салҕаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Сатаммыт сап саҕаттан салҕанар (өс ном.). Сээкэйи иэс-күүс салҕанан кэрэдэхтээн сии сытаҥҥын оҕобун уолгар кырбатаҕын. Амма Аччыгыйа
   Хас оскуола, интэринээт дьиэтигэр иккилии-үстүү кылаас салҕанна. С. Васильев
   Саймаарар саас үлэттэн үлэнэн салҕанан күүдэпчилэнэн истэ. М. Доҕордуурап
2. Ордук үрдээри, үөһэ тиийээри туох эмэ үрдүгэр таҕыс. ☉ Вставать на что-л., чтобы стать выше, достать высоко. Олоппоско салҕан
   □ Хараҥа муннукка Харбыалаһан тиийэн, Таҥаска, дьааһыкка салҕанан Таҥара иннигэр Көмүстээх чүмэчини Күндээриччи уматта. С. Васильев
   Аттар көҕүстэрин онтон ыла кирилиэһинэн салҕана сылдьан сууйар буолтум. «ХС»
   ♦ Быста-быста салҕан — үгүс муҥур кыһалҕаны, мүччүргэни төлө түһэн тиийэн кэл, киһи буол. ☉ Выжить, преодолев серьёзные испытания и лишения
   Аны биирдэ дьүһүн кубулунан, Быста-быста салҕанан, Тимирэ-тимирэ күөрэйэн, Өлө-өлө тиллэн көрүөҕүҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Болот Уордаах Дьэкиимҥэ дьиэ кулута буолан бэрт өр олордо. Ол тухары кини хас төгүл өлө-өлө тиллибитин, быста-быста салҕаммытын бэйэтэ да билбэт. Н. Заболоцкай

I
1. аат. Бурдуктан туорааҕын сынньан ылбыт кэннэ хаалар умнас ото. ☉ Солома
Быргый ойоҕунуун хотоҥҥо, муостаҕа соломо тэлгэтэн утуйар идэлээхтэр эбит. Күндэ
Ууга түһэн эрэр киһи соломоттон тутуһар диэн өс хоһооно баар. Г. Угаров
Дулҕаны уонна соломону кырбатан эбии аһылыкка ууруллубут. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Соломоттон оҥоһуллубут. ☉ Соломенный
Тэллэҕэр соломо сэлээппэлээх соноон эрэр дьахтар …… аа-дьуо хааман иһэр. Н. Габышев
Дэриэбинэ уһугар турар соломо кырыыһалаах эргэ сарайга тиийэн тохтообуттара. «ХС»
Матарааһа — соломо сөрүө. В. Гюго (тылб.)
II
аат., түөлбэ. Солоҥдо. ☉ Колонок
Саҥа сыа хаарга соломо, кырынаас, куттас куобах атахтарынан оһуор аспыттар. М. Доҕордуурап
Соломо кыыл кутуругун өрө туппут курдук хара төлөн оргуйа турар сирин устун баран истэ. Саха фольк. [Өймөкөөн] Тыһы кырынаас кыраһалаах, Атыыр соломо тобурахтаах. Саха нар. ыр. I

I
1.
тут I диэнтэн холб. туһ. Барахсаанап уонна Сандаарка кэлэллэр, илии-илиилэриттэн тутуспуттар. С. Ефремов
Бу кэмҥэ уоруйахтары пааркаттан бэрт дөбөҥнүк тутуспут Вова Птицын уонна Мииккэ Көлүөһэп дьиэлээн иһэллэрэ. П. Аввакумов
Кыладыапсыктыы сылдьан биригэдьиири кытта, тутуспут бурдуктара итээн, мөккүһэн турардаах. Кустук
2. Охтумаары туохтан эмэ кытаахтас. ☉ Держаться, хвататься за что-л., чтобы не упасть
Ууга түспүт киһи оттон тутуһар (өс хоһ.). Симон сирэйэ кумааҕы курдук маҥан уонна ыҥыыр хоҥсуоччутуттан тутуһуоҕунан тутуспут. Л. Попов
3. кэпс. Кимиэхэ эмэ чугас сырыт, бииргэ буол. ☉ Держаться, находиться рядом, быть вместе с кем-л.
Оннооҕор оскуола уонна балыыһа оҥоһуутугар бу бииргэ, адьас ыкса тутуһа сылдьан, кини сүрэҕэ — Кыһыллаайга. Л. Попов
Мин саҥа бултуу тахсар киһи, табаарыһым кэпсээнин истэ-истэ, испэр үөрэ саныыбын — дьоллоох киһи эбиппин, үтүө булчуту тутуспуппун. А. Кривошапкин (тылб.)
4. Хайа эмэ диэки хайысхалан, ол хайысханан бар, айаннаа. ☉ Идти, двигаться, держать курс в определённом направлении
Баарса, кырылас таастаах биэрэктэн арахсан, тус хоту диэки эргилиннэ, өрүс сүнньүн тутуста. И. Никифоров
5. көсп. Тугу эмэ оҥорорго туох эмэ олохтоммуту (хол., быраабыланы, сокуону) кэһимэ, олохтоммуттан туораама. ☉ Соблюдать что-л., следовать чему-л. (напр., правилам, закону). Быраабыланы тутус. Бэрээдэги тутус
□ Бу сүрдээх сиэдэрэй уонна уустук архитектурнай быһаарыы, көрөргүт курдук, ааптардар үгэһи тутуспуттар. Н. Лугинов
[Коля:] Биһиги дайааркаларбыт бары санитарнай минимуму тутуһаллар. С. Ефремов
[Ааныка:] Сахаар аҕатынаан былыр атааннаахтара эбитэ үһү, онтукатын тутуһар баҕайы ини. С. Ефремов
6. көсп. Тугу эмэ ирдэбилгэ сөп түбэспэт диэн ылыныма, аһарыма; туох эмэ итэҕэһин бул. ☉ Считать что-л. несоответствующим требованиям; придираться по мелочам
Начаалынай кылаас түмүктэрэ бэрт дьулурҕатык бигэргэтилиннилэр, ким да тугу да тутуспата. И. Сысолятин
Сыыһаны элбэхтик тутуһарын, итэҕэһи таһаарбыт дьоҥҥо эйэлэһимтиэтэ суох сыһыаннаһарын иһин, сорохтор соччо ытыктаабаттар. М. Попов
Мин теоретическай сабаҕалааһыннарбын ким даҕаны сорунан утарбатаҕа, официальнай оппоненнар буолар-буолбат бытархайдарга эрэ тутуспуттара. ЫДЫа
7. көсп., кэпс. Туоххунан эмэ кимтэн, туохтан эмэ хаалсыма, тэҥҥэ барыс эбэтэр туохха эмэ кими, тугу эмэ кытта тэҥ буол, тэҥнэс. ☉ Быть равным в чём-л. кому-л. (напр., в скорости). Тыа сирдэригэр да, Дьокуускай куоракка да ол Ураанайы кытта тутуһар ат суох буолбут. Саха сэһ
1977
Кылыйсыыга тутуспаппын Кырдьыгынан этэбин. Күннүк Уурастыырап
Сүрэҕэ суоҕунан кини кэргэнин кытта тутуһар киһи бүтүн нэһилиэк үрдүнэн суох буолуохтаах. А. Кривошапкин (тылб.)
8. көсп. Тугу эмэ ордук сөбүлээн элбэхтик сиэ. ☉ Есть что-л. с особым аппетитом
Баабыр [киһи аата] тэриэлкэ муҥунан эмис тууччаҕы балачча тутуста, онтон аны хойуу чэйгэ кииристэ. Н. Заболоцкай
9. көсп., кэпс. Сүүйсүүгэ сакалааттас. ☉ Биться об заклад, держать пари
Олунньу сүүрбэ күнүгэр икки улуус быыһыгар аттарбытын илдьэн сирэйхарах көрүһүннэрэбит уонна улуустар биэстии акка сакалаат тутуһуох тустаахпыт. И. Федосеев
Мин тойонум Сиидэр кинээс сүүрүк атын Уһун Кутуругу баайан, оҥорон бэлэмнээбит, улуус кулубатын кытта уоннуу ынах тутуспуттар үһү. И. Никифоров
10. көсп., кэпс. Туора киһини, дьахтары кытта чугаһас, көссүүлэс. ☉ Быть в любовной связи с кем-л. [Маайа:] Аны сымыйанан ол-бу киһини тутуһар диэн эрбэр, аҥала, акаары киһиэхэ, дэлби кырбатан өлөртөрөллөрүгэр тиэртилэр. А. Софронов
△ Сүүлүҥ кэмигэр иссис (хол., кыылы этэргэ). ☉ Сходиться для случки, спариваться (напр., о животных)
Кыыл таба эмиэ дьиэ табатын курдук, тутуһар кэмигэр мастаах, үрүйэлээх, таас хапчааннардаах, хайалаах сирдэргэ үөрүн хаайар. «Кыым»
♦ Илии тутус көр илии. Ыалдьыт дьиэлээхтэри кытта илии тутуһан дорооболосто. Баралларыгар иккиэн илии тутустулар
□ [Батенчук] кырдьаҕас доҕорун көрдөр эрэ, саҥа аллайбытынан утары сүүрэ үллэһийэн кэлэн, илии тутуһар, эҕэрдэлиир, кэпсэтэр. И. Данилов. Оттон-мастан тутуһан (тардыһан) сылдьар көр от-мас. Эһээлэрэ кырдьан-бодоорон, нэһиилэ оттонмастан тутуһан сылдьар. Сибээстэ тутус кин. — сибээскин сүтэримэ, билсис. ☉ Поддерживать связь, быть на связи с кем-л. [Молкочанов аармыйата] биһигини кытары араадьыйанан эрэ сибээһи тутуһара. ОТК. Тутуһан ту- ран — 1) олох чугас-чугас, сэргэстэһэ сылдьан (хол., сүтэрсэн кэбис). ☉ Находясь рядом, в непосредственной близости (напр., упустить кого-л.). Тутуһан туран атын куоттаран кэбистэ
□ [Сэриигэ] өмүтүннэрэн эмискэ сабыта түсүһүү, үксүгэр олох чугастан, тутуһан туран ытыалаһыы баар буолар. С. Никифоров; 2) өр-өтөр буолбакка; сонно тута, тутатына. ☉ Тут же, сразу же; незамедлительно. Ол кэмҥэ, тутуһан туран айаннааһын буолла. Кыратык олоро түһээри гыммыта, тутуһан туран барыахтаах кэмэ тиийэн кэллэ
□ Халлаан субу тутуһан туран хараҥаран барда. Э. Соколов
II
тут II диэнтэн холб. туһ. Кинилэр эйэлээх олоҕу тутуспуттара
□ Эрдэлиир Дьөгүөрдээҥҥэ отуу тутуспута. Амма Аччыгыйа
Бу үрдүк дыбарыастары Томороон илиитинэн Тутуспута буолуо. И. Гоголев
Кини ол дьиэни тутустар, дьоҥҥо туһалыа этэ. Д. Таас