1. послелог, упр. вин. п. с, вместе с, совместно с; вплоть до..., включая и...; кинини кытары с ним; махталы кытары с благодарностью; бу дойду хас тала-ҕын кытары билэбин я знаю эту местность вплоть до каждого кустика; 2. в роли присоед. частицы и, тоже, также; оҕолор кытары кэлбиттэр дети тоже пришли; 3. в роли временного союза как только, едва; ыталларын кытары , эһэ охтон түстэ как только они выстрелили, медведь упал.

I 1) коновязь (столб); ат сэргэтэ коновязь; сэргэтэ туруор = поставить коновязь; ыһыах сэргэтэ праздничная коновязь ысыаха (как символ якутского традиционного коневодства); 2) уст. заострённый колышек (привязываемый к бычьему поводу и втыкаемый в землю, чтобы бык не трогался с места).
II 1. послелог. упр. вин. п. 1) рядом, возле; дьиэни сэргэ ампаар турар рядом с домом стоит амбар; 2) рядом с..., наряду с..., одновременно с...; итини сэргэ наряду с этим; тустууну сэргэ бокс сайдар одновременно с борьбой развивается и бокс; 2. в роли союза наряду с тем что...; одновременно с тем, что...; рабочайдары сэргэ колхозтаахтар эмиэ кэлбиттэр наряду с рабочими пришли и колхозники.

люди, общество; народ.

I
дьөһ. (туохт. уонна таһ. түһүгү кытта тут-лар)
1. Хайааһын кими, тугу эмэ кытта бииргэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета или лица, совершающих действие совместно с кем-чем-л.
Сеня икки күн устата уруккутун өссө чиҥэтэн лигиччи ааҕан баран, атын группалары кытары туттарса барда. Н. Лугинов
[Кэтириис:] Ол оннук үөрэхтээх дьахтар, ама, биһигини кытары олорбот да баҕайыта ини. С. Ефремов
△ Арыаллааһын суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения сопровождения кого-чего-л. (вместе с)
Ньукулаас дэлби иирсэн хаалбыт илимин, иҥнибит аҕыйах бытархай балыгын кытары суулуу тутан, тыытыгар бырахпыта. С. Никифоров
Куукалкатын кытары Валя дьүөгэм киирдэ, Киниэхэ мин дьоһуннаан Кэпсээн биэрдим барытын. Т. Сметанин
Бэйэҕин кытары Аҕалыаҥ, Биһиэхэ Эн үрдүк үөрүүнү. А. Абаҕыыныскай
2. Хардарыта оҥоһуллар хайааһыҥҥа кыттыһар кими, тугу эмэ бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета или лица, участвующих во взаимном, обоюдном действии (с, вместе с)
Мөккүс дириҥ санаалаахтык Доҕор дьонноргун кытары, Мөккүс хоһууннук, тыйыстык Өстөөхтөргүн кытары. С. Данилов
Эн хаһан даҕаны миигин кытары истиҥник кэпсэппэт этиҥ. С. Ефремов
Онтон Манчаары диэки санаалаахтар, баай баттыгаһын өйдөөччүлэр кинини кытары кэпсэтэр, сибээстэһэр, сүбэлэһэр буолбуттар. МНН
△ Быһаарар суолта дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок определительного значения
Маассаны кытары сибээһи күүһүрдүөххэ.  Талааннаах педагог оҕону, дьону кытары ханнык да үлэттэн чаҕыйан турбат, салҕар диэни билбэт. ЧКС ЫаЫЫ
△ Хайааһын туһуламмыт предметин бэлиэтиир дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения направленности действия на объект
[Преподаватель сочуоту туруоран кэбиһэр] үксүгэр наһаа «настырнай» устудьуону кытары түргэнник арахса охсор баҕаттан. Н. Лугинов
Уолан киһи, оҕо сааһа ааһан, уҥуоҕа кытаатан, хаана-сиинэ кэйэн, сул тиити кытары туста оонньуур буолбут. Н. Павлов
3. Хайааһыны оҥорууга туһаныллар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, с помощью которого осуществляется действие (с, на)
Уолбут дириэктэр массыынатын кытары барыста. Оттон куораттыыр оптуобуһу кытары кэлиэхпит буоллаҕа дии.  Тэрээккин кытары Тииттэри суораҥҥын, Титииги, ампаары Тэрийдиҥ, оҥордуҥ! Эллэй
4. Хайааһыны арыаллыыр атын хайааһыны, туругу бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении действия, состояния, сопровождающих другое действие (с)
Ити тулаайах кыыһым эппит итэҕэлэ Илэ-чахчы кэлиэ диэн, Эрэлбин кытары ийэ дойдум диэки Иэнигийэн иһэбин. С. Зверев
Өйдүүгүөн, эрэйгин кытары Устубут бэрт элбэх сыллары? Эллэй
Ыркый ырыатын кытары …… Ыраах аартыгы булаары, Хаҥыл буулуур аппынан Хара тыалары тэллэрэн, Хаамыы, сэлии иккинэн Хабылыннаран иһэбин. С. Данилов
5. Хайааһын туох эмэ адьас аттыгар эбэтэр сэргэстэһэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении близости предмета к месту совершения действия или смежности с ним (с)
Киирэр ааны кытары уҥа вахтер остуола, сыһыары кинигэ ыскааба турар. Н. Габышев
Киирэри кытары утары турар ааҥҥа ким эрэ ньимис гынан эрдэҕинэ, сиирэ-халты харбаан, Арбатскай кэбиниэккэ көтөн түспүтэ. В. Яковлев
6. Хайааһын тугу эмэ кытта биир кэмҥэ, тута оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении действия, события, явления, одновременно с которыми или с наступлением которых совершается другое действие (с)
[Дьахтар] саҥа күнү кытары Сарсыныгар эрдэ туран, Биргинэхтээх сайылыгар Хоту тумул аннынан Хобуохайдыы турбута. Күннүк Уурастыырап
Оҕом, бары от-мас көҕөрүүтэ, манчаары от үүнэн эрдэҕинэ, ону кытары бу тэҥҥэ көһүннэҕэ, онон кини аата Манчаары диэн буоллун. МНН
7. Ким, туох эмэ атын предмеккэ ханнык эмэ сыһыаннааҕын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, лица, к которым имели какое-л. отношение другое лицо или предмет (с)
Ганс бэйэтин урут билсибит дьахталларын кытары кинини тэҥнии саныыра. Суорун Омоллоон
Кыыһы кытары маҥнайгы сыһыаны олохтуурга, төһө сатыыргынан болҕомтону тардардыы, таайтарыылаахтык, имэҥнээхтик көрөҕүн. Н. Лугинов
8. Хатыланар ааттары кытта ким, туох эмэ туохха эмэ кубулуйуутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В составе повторяющихся имен указывает на превращение одного предмета в другой (с)
Оҥхой курдук алаастар үрдүлэригэр эргэ, сиҥнэн эрэр эбэтэр сиҥнэн бүппүт былыргы өтөхтөр, баҕар сарсын, баҕар өйүүн буору кытары буор буолан, олоччу симэлийиэхтэрэ. В. Гаврильева
9. Хайааһын тугу эмэ киллэрэн туран ситэри оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении включенности чего-л. в сферу действия, выражая степень и предел этого действия (включая)
Мантан [уу тоҕо охсоруттан] сэрэнэн, тутааччылар өрүс аннын кытары бөҕөргөтөргө күһэллибиттэрэ. Суорун Омоллоон
Ийэ дойдубут ыҥырар: Чэйиҥ, кэтэ тардыҥ, бары Кынаттаах кыылы кытары Сырсан ситэр хайыһары! Эллэй
Киһи дьоло — оҕотугар. Микиитин оҕолорун дьоллорун туһугар барытын, кыайарын барытын, кыайбатын кытары биэрбитэ. В. Гаврильева
10. Ситим тыл суолтатыгар туттуллан, бириэмэ салаа этиини тутаах этиигэ холбуур. ☉ Употребляясь в значении союза, присоединяет придаточное предложение времени к главному (как только)
Панас, Оксана уон икки саастаах быраата, эдьиийэ этэрин кытары, хап-сабар дьиэ таһыгар тахсан хаалбыта. Суорун Омоллоон
Этээччи бүтэрин кытары, Эрчимнээх ураабыт ньиргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньордоох эмээхсин бэрт өр сүбэлэһэн, санаа дьулуура, сүрэх баҕата оҥостон, Өлөксөөстөрө уон сааһын туоларын кытары, ыал нэһилиэктэригэр оскуола аһыллыбытыгар үөрэттэрэ биэрбиттэрэ. А. Бэрияк
II
эб. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное усиление говорящим высказываемой мысли (и, тоже)
Оттон Түүлээх: — Бу Наһаары кытары сылдьыспыта, — диир күннээх буоллаҕына, — Бу киһи миэхэ төрүт өстөөх этэ, — диэн этэргэ олоҕун оҥостон, бүгүн кинини кытта тото этиһиэх буолан иһэр. Суорун Омоллоон
[Туруйаҕа] Хонуу көтөрө бары Хоҥкуйан сүгүрүйэн барбыт, Уу көтөрө кытары Уруйдаан-эҕэрдэлээн турбут. С. Васильев
Тыатын быыһа кытары Тырымнаабыт, сырдаабыт Таас куорат инитэ — Табаҕалыыр эбэкэм. С. Тимофеев

кытта сэргэ

дьөһ. (туохт. түһүгү кытта тут-лар). Чопчу өйдөбүллээх миэстэни бэлиэтиир ааттары кытта хайааһын кимниин-туохтуун эмэ бииргэ уонна кэккэлэһэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ С именами с конкретно-пространственным значением употребляется при обозначении кого-чего-л., рядом и совместно с которым кто-что-л. совершает действие (рядом с)
Хараҕым кырыытынан көрдөхпүнэ, хамандыырым илиитин өрө ууммутунан миигин кытта сэргэ субу сүүрэн курбачыйан иһэрэ. Суорун Омоллоон
Кэлин Дьокуускайы кытта сэргэ, манна космофизика туспа института тэриллиэн сөп диэн сабаҕаланар. В. Яковлев
Саҥа теплицаны кытта сэргэ — сайынын редискэни, хаппыыстаны, салааты, күөх луугу уонна петрушканы үүннэрэр сир. «Кыым»
△ Абстрактнай ааттары кытта миэстэ суолтата лаппа мөлтүүр. ☉ С абстрактными именами пространственное значение значительно ослабляется
Тыл иччитин, тыл күүһүн итэҕэйииттэн ситимнээн алгыһы кытта сэргэ кырыыс үөскээбитэ. Саха фольк. Ол буолан баран, «Коммунист Сэмэн» поэма уус-уран өттүнэн ыйыллыбыт ситиһиилэрин кытта сэргэ, балачча улахан итэҕэстэрдээх. ССЛИО
2. Бириэмэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын тугу эмэ кытары биир кэмҥэ оҥоһулларын бииргэлэһии суолтата дэгэттээх көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении процесса, события, явления, одновременно с которыми совершается действие (одновременно с)
Халанча тыаһын кытары сэргэ тыас-уус соҕотохто ньим барда. Эрилик Эристиин
Ону кытта сэргэ Күлүгэр чиэс биэрдэ, Сиэркилэттэн күлүгэ Сөбүлэһэн чинэйдэ. Т. Сметанин

I
аат. Былыр сахалар дьиэлэрин аанын утары илин диэки турар аттарын баайар баҕаналара (билигин сэргэни дьоллоох-соргулаах, уйгу олоҕу түстүүр, ыалдьытымсах буолууну туоһулуур бэлиэ быһыытынан туруораллар). Сэргэ аналынан үс көрүҥҥэ арахсар: ат баайар эбэтэр тэлгэһэ сэргэлэрэ, итэҕэл сэргэлэрэ уонна ыһыах сэргэлэрэ. ☉ В старину: устанавливаемый перед входом в дом, т. е
с восточной стороны, столб для привязывания лошадей, коновязь (в настоящее время эти коновязи, предназначенные для приёма гостей, трансформировались в символ счастья и семейного благополучия, в символ якутского гостеприимства). Выделяют три группы сэргэ: надворные коновязи для привязывания коня, культовые, использовавшиеся при проведении культовых религиозных обрядов, ритуальные сэргэ, устанавливаемые на традиционном празднике ысыах. Баай дьон сэргэлэрэ үстэн уон иккигэ тиийэ буолар. Н. Босиков
Аттар хара баламах буола тириппиттэр. Муҥ көтүүнэн, сугулаан олбуорун иһигэр субуруйан киирэн, сэргэҕэ хоруйа түстүлэр. М. Доҕордуурап
Өлүөскэ тахсан, аҕабыыт бэйэтин анал сэргэтигэр баайыллан турар ураанньыктаах тураҕас аты сүөрэн ылла. Эрилик Эристиин
◊ Ат сэргэ (бэриинэ сэргэ) — туорай мастарынан холбоммут икки, сороҕор үс сэргэстэһэ турар сэргэ. ☉ Два, иногда три сэргэ, соединённые пропущенными через отверстия в них перекладинами. Кийиит сэргэтэ — кийиит кэлиитигэр туруоруллар үрдүгэр чороон эбэтэр ат төбөтө оҥоһуулаах сэргэ. ☉ Сэргэ, украшенная барельефной геометрической резьбой, а в верхней части — чорооном или лошадиной головой, возводившийся к приезду невесты
Көрбүөччүлээх сэргэ эргэр. — сэргэ үрдүгэр оҥхойго киһи курдук быһыылаах, күөх оҕуруо харахтаах мас сатаны — ойуун «көрбүөччүтүн» уураллар. Кыһалҕалаах киһи бу көрбүөччүгэ кэлэн кыһалҕатын кэпсиир, үҥэр, көрдөһөр. Ойуун бу көрбүөччү нөҥүө көрдөспүт киһини эмтиир. ☉ Сэргэ со специальным вместилищем в верхней части для «ясновидящего» — сата, деревянного человечка с глазами из синих бусинок. Больные обращались к этому идолу со своей бедой и страданием, умоляли помочь выздороветь, и шаман через этих идолов лечил любого обратившегося к нему. Кэтэх сэргэ — тэлгэһэҕэ үс маҥнайгы бочуоттаах сэргэттэн түгэххэ турар боростуой ыалдьыттар уонна хаһаайынтан ураты атын дьиэлээхтэр аттарын баайар сэргэлэрэ. ☉ Задняя из трёх главных сэргэ, предназначавшаяся для более нижнего ранга гостей и остальных членов семьи. Ортоку сэргэ — үс маҥнайгы бочуоттаах сэргэттэн ортоку туруоруллар, орто баайдар эбэтэр дьиэ хаһаайына бэйэтэ атын баайар сэргэтэ. ☉ Средняя из трёх главных сэргэ, предназначавшаяся для гостей среднего достатка и для самого хозяина
Ойута быһыы Оһуор ойуулаах Ортоку сэргэтиттэн Соргулаах соноҕоһун [тутта]. П. Ойуунускай
Ортоку сэргэлэрэ Ойута быһыы ойуулаах, Чаҥыргыычаҥыргыы Чаачыгырыы олорор Өрүтэ даллахтаабыт, Өксөкү кыыллаах эбит. П. Ойуунускай
Оһуор ойуулаах Ортоку сэргэҕэ Улаан биэбит Уйгутун олохтуоҕуҥ! С. Васильев. Тойон сэргэ (бастыҥ сэргэ) — үс маҥнайгы бочуоттаах сэргэттэн биирдэстэрэ. Соҕурууттан бастакы — араас ойуулаах-бичиктээх, сиэдэрэй оҥоһуулаах, убаастабыллаах ыалдьыттар аттарын баайар сэргэлэрэ. ☉ Южная из трёх главных сэргэ, которая отличалась массивностью, нарядностью и богатством отделки и предназначалась для коней почётных гостей
Аанын аһан, дьиэлин тэлэйэн, Тэлгэһэтигэр тахсан, Тойон сэргэтигэр өйөннө. П. Ойуунускай
Ордук тойон сэргэҕэ бааллыбыт сүүһүгэр ыас хара ат сүрдээх кэрэ көрүҥнээх. Н. Лугинов
Сыһыы саҕатыгар сиэллээх-баҕахтаах, ат бастаах тойон сэргэ тула үҥкүү бөҕө ньиргийбит. Л. Попов. Төрүт сэргэтэ — саҥа дьиэҕэ киирии малааһыныгар туруорар сэргэ. ☉ Сэргэ, устанавливаемая к завершению строительства нового дома во время новоселья. Түктүйэлээх сэргэ эргэр. — былыр сахалар өбүгэлэрин куттарын түктүйэҕэ (кыра туос хоппоҕо) харайан балаҕан бочуоттаах муннугар ууран тураллара, сөп буола-буола ас бэрсэллэрэ. Ыал эстэр эбэтэр көһөр түгэнигэр тэлгэһэҕэ таһааран сэргэ долбууругар кистии уураллара. Ол сэргэ «түктүйэлээх сэргэ» диэн буолара. ☉ В старину: берестяное хранилище с душами предков помещали в почётном углу жилища и время от времени преподносили им пищу. В случае распада рода, семьи или при их переселении берестяное хранилище оставляли на хранение духу сэргэ. В дальнейшем эти сэргэ называли «түктүйэлээх сэргэ». Тэлгэһэ сэргэлэрэ — дьиэ аттыгар араас киһи олоҕор буолар түбэлтэлэргэ, уларыйыыларга анаан туруоруллар сэргэлэр (оҕо төрөөһүнэ, уруулар уо. д. а.). ☉ Надворные сэргэ, устанавливаемые во дворе дома в честь памятных событий (рождения ребёнка, свадьбы, посещения почётного гостя и т. д.).
ср. бур. сэргэ ‘коновязь’
II
1. сыһ. Кими эмэ кытта бииргэ, аттыгар, сэргэстэһэ. ☉ Рядом, вместе
Мин эйигин билэбин ээ… Чэ, холобур, ити Айдаргын арыт генийдэри кытары сэргэ туруораргын умуннуҥ дуо? Н. Лугинов
Сэмэнчик дьиэлээх хотуну, Харытыананы кытта сэргэ олорор. Н. Якутскай
Кинини сэргэ …… Матвей Фёдорович Барабанов хааман атыллаҥнатан истэ. М. Попов
2. даҕ. суолт. Аттыгар, сэргэстэһэ баар. ☉ Находящийся рядом, соседний
Сэргэ хоско иккис сэкирэтээр уол төлөпүөнүнэн ыраах учаастактары кытары ыһыытаһар. Н. Лугинов
Бу кэмҥэ сэргэ хоско туох эрэ лүһүгүр гына тыаһаата. Н. Габышев
III
1. дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ адьас аттыгар эбэтэр сэргэстэһэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении близости предмета к месту совершения действия или смежности с ним (с)
Эмээхсин муҥнаах сонно Эмэх тииттии суулунна Үрүҥ чаанньыга сэргэ Үлтүрүйдэ сиргэ. «ХС»
2. Ким, туох эмэ аттыгар атын биридимиэт (эбийиэк) баарын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражает пространственные отношения, употребляясь при обозначении предмета, рядом с которым находится другой предмет
Сөрүүн киэһэлэргэ — ыам кэмнэригэр Ыаҕаскар үүт үҥкүүлүүрүн сэрэйэбин. Сэргэ турар асчыттар дьиэлэригэр Сэппэрээтэр дьирилиирин саныыбын. С. Васильев
Саҥа тэпилииссэни кытта сэргэ — сайынын хаппыыстаны, күөх луугу уонна петрушканы үүннэрэр сир. «Кыым»
3. Хайааһын тугу эмэ кытта биир кэмҥэ тута оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении действия, события, явления, одновременно с которыми или с наступлением которых совершается другое действие (с)
Кыайыы киһини киһилии оҥорорун сэргэ, сороххо түктэри өрүтү эмиэ уһугуннарыан сөп. Н. Лугинов. Т. Сметанин эргиччи талааннаах суруйааччы этэ
Кини поэзияны уонна прозаны сэргэ драматическай айымньылары эмиэ суруйара. Софр. Данилов
Ситиһиилэри сэргэ итэҕэстэр эмиэ бааллар. «Кыым»
Итини сэргэ норуот ырыаһыттара үтүөкэннээх лиро-эпическэй айымньылары эмиэ биэрбиттэрэ. Эрчимэн
2. ситим т. суолт.
1. Кэм салаа этиини тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляясь в значении союза, присоединяет придаточное предложение времени к главному (как только)
Олох сыыйа көнөрүн сэргэ, Никон, олук үктэһэн, тэҥҥэ хаамсан испитэ. «ХС»
2. Тугу эмэ кытта биир бириэмэҕэ, биир кэмҥэ тэҥҥэ. ☉ Наряду, наравне, одновременно с чем-л.
Бу этэрээккэ улахан дьону кытта сэргэ оҕолор эмиэ охсуспуттара. ӨӨККҮ
Куйууру, маҥкыны сэргэ анньыы уонна мууһу харбыыр тимир күрдьэх эрэ наада. «Саха с.». Учуонайдары сэргэ сопхуостар дириэктэрдэрэ, туһааннаах испэсэлиистэрэ кыттыыны ыллылар, санааларын атастастылар. «Кыым»

аат. Биир түөлбэҕэ төбүрүөннээн олорор бэйэ-бэйэлэрин үчүгэйдик билсэр дьон. ☉ Люди, близко знакомые, живущие в одной местности
Дьонун-сэргэтин - оҕонньотторуттан оҕолоругар тиийэ - билэбин. Софр. Данилов
Доҕордуу дьону Дьонсэргэ таптыыр, Ийэ сир хайгыыр, Ким дьиҥнээх доҕордоох - Ол дьоллоох! П. Тобуруокап
Дьон-сэргэ мустубута, үөрбүтэ-көппүтэ диибин диэн! Н. Заболоцкай