моонньоҕон диэн курдук
Кыыстыы кэйэр дьэдьэннээх Кыыһа буһар отонноох, Кыама суох дьордьумалаах, Кытыастар дөлүһүөннээх, Көстөөх сиртэн суугунуур Күөх солко тыа барахсан! Суорун Омоллоон

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ куру кэтэрт. ☉ Подпоясывать кого-что-л.. Былаатынан курдаатым
2. көсп. Тугу эмэ эргийэ бар, түс, сыт, тулалаа. ☉ Опоясывать, окружать
Арылыйар халлааны Аалай кустук курдаата, Кыыстыы күлэ кылбааран, Кырамаҥҥа тайаата. Л. Попов

кыбыстыган диэн курдук
Мааны кийиит кыбыстыгаһа бэрт, онон кини туһунан үгүһү дойҕохтонуллубат. И. Гоголев
[Арыгыһыт] кыбыстыгас, килбик, курутуйумтуо, саараҥ, муҥутах, бэйэтин куруук итэҕэс курдук сананар. ТХХ АС
Кинилэр иккиэн олус үтүө сүрэхтээхтэр, дьоһун дьоҕурдаахтар, бэрт көрсүөлэр, кыыстыы кыбыстыгастар. МТККСА

налый диэнтэн хамс
көстүү. [Ламма Эбэ] ортото томтоһуйан, кытыыта налыһыйан, киэбэ-киэлитэ тупсубут ахан. М. Доҕордуурап
Муора бүгүн …… Нарын кыыстыы, Намыын буолла: Налыһыйда, Наскыһыйда. Күннүк Уурастыырап
Эбэ Хотун налыһыйан, Иэнэ киэҥин сөҕөбүн. С. Руфов

наскый диэнтэн хамс
көстүү. Муора бүгүн наҕыл, намчы, Нарын кыыстыы Намыын буолла. Налыһыйда, Наскыһыйда Чуумпу уута Дьурууланна, тунаар күөҕэ Долгул дьуйда. Күннүк Уурастыырап
Киэһээҥҥи чуумпу наскыһыйда, Сылайбыт долгун нухарыйда. И. Гоголев

көр куолаҕай
Хоптолоох хотун аартык Куоллаҕайын үүтүн устун, Тоҥ соҕох тыаһын курдук Лоһурҕаччы үктэнэн, Хатан анньыы тыаһын курдук хабырҕаччы хаамтаран …… Аттаах киһи айаннатан иһэр. Күннүк Уурастыырап
Өлбөт мэҥэ уу быйаҥын, Эдэр кыыстыы эккин-хааҥҥын — Улуу өрүс куоллаҕайа Оборон ылбыт буоллаҕа. М. Тимофеев

даҕ. Кимтэн эмэ толлон кэмчиэрийэр эбэтэр туохтан эрэ буруйдана санаан, мүлүк-халык туттар, саатар. ☉ Стыдливый, стеснительный, застенчивый
Доҕор уолун көрсө кэлбит Кыбыстыган кэрэ кыыстыы Хатыҥчааным эрэ саспыт Суһуохтарын тыалга тарыы. Х. Горохов
Сатаан чуолкайдык саҥарбат оҕо кэпсэтэригэр олус эрэйдэнэр. …… Мантан сылтаан быһыыта-майгыта уларыйар, түҥкэтэх, кыбыстыган буолар. КИИ ОЧСҮөГ
Сорох оҕо олус кыбыстыган. ЧКС ОИиСТ

кылбай диэнтэн хамс
көстүү. Талба кыыстыы таптаппыт, Таатта, Таатта үрэҕэ, Кырдалларгар тахсаҥҥын, Кылбаһыйа сүүрэҕин, Чараҥнаргар саһаҥҥын Чаҕылыйа күлэҕин. Л. Попов
Айылҕа барахсан торҕо күөх өҥө этиэх түгэнэ уларыйа охсон барыта саһаран кыһыл көмүстүү кылбаһыйда. Н. Заболоцкай
Аатырбыт Алдан кылбаһыйар кыһыл көмүһэ ыраахтан да ыҥыра, дьон чулууларын чуоҕута турар. А. Сыромятникова

дьүһ. туохт. Сандааран, сандаарыччы сырдаан көһүн. ☉ Испускать, излучать, распространять яркий свет; выделяться светлым ярким цветом
Сааскы тахсар саһарҕа сандаарыйда бу сиргэ, Сарпах кыымнаах күн уота Алаас күөлгэ сыдьаайда. С. Зверев
Кыыстыы көнө, дьып-дьылыгыр, Кыыс маарына туртаҕар Саамай таптыыр хатыҥым Сандаарыйан бу турар. Р. Баҕатаайыскай
Уһуннук таптаабыппын санаатахпына, кутум-сүрүм сырдыыр, санаам сандаарыйан кэлэр: үчүгэй, ыраас таптал этэ. Н. Габышев

Даҕааһын күүһүрдэр формата, дьы- диэн саҕаланар олохторго сыстар: дьып-дьырылас, дьып-дьылыгырас. ☉ Препозитивная усилительная форма прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся со слога дьы-: дьыпдьырылас 'звонкий-презвонкий (о пении жаворонка)', дьып-дьылыгырас 'тоненький и претоненький (напр., о молодой лиственнице)'
Алааһы бүтүннүүтүн күөрэгэй дьып-дьырылас ырыатынан толорбут.  Кыыстыы көнө, дьып-дьылыгыр, Кыыс маарына туртаҕар, Саамай таптыыр хатыҥым Сандаарыйан бу турар. Р. Баҕатаайыскай
Лабаа үүммэтэҕин, биир сэбирдэх кинилэр модун күөннэригэр күйгүөрэ хамсаабатаҕын курдук дьып-дьылыгырас, суп-сулугурас буолаллара. С. Тумат