Якутские буквы:

Якутский → Русский

кыһалҕалаахтык

нареч. в нужде; нуждаясь; кыһалҕалаахтык олороллор они живут в нужде.

кыһалҕалаах

1) попавший в нужду; 2) озабоченный; кыһалҕалаах керүҥнээх у него озабоченный вид; 3) разг. причиняющий другим беспокойство; ставящий других в затруднительное положение.

Якутский → Якутский

кыһалҕалаахтык

сыһ. Эрэйдээхтик, дьадаҥытык. ☉ В нужде, в лишениях, бедно (жить)
[Ыстапаан] сааһын тухары дьадаҥытык, кыһалҕалаахтык олорбут эрэйдээх. А. Софронов
Тойон, баай уонна ыраахтааҕы баарын саҕана дьадаҥы киһи кыһалҕалаахтык олорбута, тукаам. Н. Заболоцкай
Чысхаан үпкэ-аска наадыйан, кыһалҕалаахтык сылдьар курдук туттар этэ. В. Чиряев

кыһалҕалаах

даҕ.
1. Элбэх ыар түбүктээх, күчүмэҕэй, ыарахан. ☉ Трудный, мучительный, тяжелый
Лэглээриннэр ыалларыныын бэрт кыһалҕалаах кыһыны туораатылар. Амма Аччыгыйа. Кини, Болот, Огдооччуйа кыһалҕалаах күнүгэр тугу туһалаата? Н. Заболоцкай
Быйыл, кэргэним өлөн, кыһалҕалаах олоххо сылдьабын. С. Ефремов
2. Ыарахан, эрэйдээх олохтоох, дьадаҥы. ☉ Несчастный, многострадальный, бедный
Манна миигиннээҕэр ордук кыһалҕалаах дьон баар буолуохтара. Амма Аччыгыйа
Кыһалҕалаах, элбэх эрэйи көрбүт киһи хараҕын уута харан хаалбыт курдук буолара. А. Сыромятникова
Платон Алексеевич төрөппүттэрэ бэрт кыһалҕалаах, дьадаҥы дьон этилэр. «ХС»
△ Ыар, хараастыылаах. ☉ Тяжелый, скорбный
Сөдүөччүйэ кыһалҕалаах толкуйга ылларан абырахтыы олорор сонун ыһыктан кэбистэ. В. Гаврильева
3. Тустаах, наадалаах. ☉ Озабоченный чем-л.
Киһи сылдьыбат… Манна бу мин курдук кыһалҕалаах эрэ сордоох үктэнэр сирэ. Н. Якутскай
Сарсыарда от охсор тыастан кыһалҕалаах киһи Василий Титов сүрэҕэ мөхсүбүтүнэн уһугунна. В. Яковлев

эрэйдээх-кыһалҕалаах

даҕ. Элбэх сыраны ылар, түбүктээх. ☉ Трудный, беспокойный, сложный (о жизни)
Таптыыр киһини кытта олорор төһө да эрэйдээҕин-кыһалҕалааҕын иһин, чахчы дьол буолуохтаах. Софр. Данилов

Еще переводы:

муҥнаахтык

муҥнаахтык (Якутский → Якутский)

сыһ. Эрэйи-муҥу көрөн, кыһалҕалаахтык. ☉ В нужде, испытывая страдания, мучения. Олус муҥнаахтык олороллор

дьадаҥытык

дьадаҥытык (Якутский → Якутский)

сыһ.
1. Тиийбэттик-түгэммэттик, кыһалҕалаахтык. ☉ Бедно, скудно, нищенски
[Ыстапаан] биир кытта төрүөбүт кыдьыктаах [хаартыһыт] буолан, бу курдук кылгас соннонон, сааһын тухары дьадаҥытык, кыһалҕалаахтык олорбут эрэйдээх. А. Софронов
Сүөдэр Хомуоһап тапталлааҕын кытта хас да сыл дьадаҥытык да буоллар, дьоллоохтук ыал буолан олорор. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Мөлтөхтүк, куһаҕаннык. ☉ Слабо, плохо
Кини оҕолортон барытыттан дьадаҥытык таҥнара. Биһиги сорох эдэр суруйааччыларбыт тылы эрэ дьүөрэлээн, «тырылатан-тарылатан» бараннар, ис хоһоонун кыайан биэрбэттэр, уус-уран өттүнэн бэрт дьадаҥытык суруйаллар. П. Ойуунускай

ойун-быһын

ойун-быһын (Якутский → Якутский)

туохт., кэпс. Кыаххын сүтэр, кыһалҕалаахтык олор (олох ыараханыттан); кыаммат, тиийиммэт буол. ☉ Жить в нужде; становиться несостоятельным, немощным (в результате жизненных неурядиц)
Олох түргэн соноҕоһун Мэҥэстибит, сэгэриэм, Ойдон-быстан соҕотоҕун Олорорбун билэҕиэн? П. Тобуруокап
Өбүгэлэрбит быстар-ойдор күннэригэр үөһээҥҥилэртэн көрдөһөллөрүгэр табаны толук тутталлар эбит. Багдарыын Сүлбэ
Балагыай ийэтин, эбэтин үөлээннээхтэрэ муҥу муннуларынан тыыран, быстан-ойдон, амньырыйан киһи аатыттан ааспыттара. ФЕВ УТУ

муор-туор

муор-туор (Якутский → Якутский)

  1. сыһ. Бэрдэ суохтук, кыһалҕалаахтык. ☉ В нужде, лишениях (быть, пребывать)
    Эмиэ бэйэм курдук эстибиттэри кытта эҥээрдэһэн, буорайбыттары кытта бодоруһан, муортуор с ы р ы т т ы м. Б о л о т Б о о т у р. Кинилэр аҕалара сэриигэ баран өлбүтэ, онон тулаайах хааланнар, муор-туор иитиллэн улааппыттара. В. Иванов
    Сыл аҥаарын кэриҥэ кэмҥэ түптээх үлэтэ суох муортуор сылдьыбыта. Тумарча
  2. даҕ. суолт. Бэрдэ суох, кыһалҕалаах (олох). ☉ Полный лишений, убогий, обездоленный (о жизни)
    Сидоров кыра хатыҥыр баҕайы, сүрдээх хачаайы, сааһыттан лаппа аҕа көрүҥнээх, муор-туор олоххо буомурбута өтө көстөр, чуочайбыт кыра киһи. Н. Лугинов
    ♦ Муор-туор буол — санааҕа-онооҕо түс, туоххаһый. ☉ Попасть в сложное по ложение, растеряться, опешить
    Оҕолор, «идэһэтэ» суох хааланнар муор-туор буолаллар. Р. Кулаковскай
    Олохпут мөлтөөн муор-туор буолбут дьон мунньустан, сороҕор испиири кистээн атыылаан, сороҕор ону-маны оҥорон айахпытын ииттэн сылдьабыт. Н. Якутскай
моҥоо

моҥоо (Якутский → Якутский)

туохт., кэпс. Сүрдээх ыара ханнык, эрэйдээхтик, кыһалҕалаахтык т уора а (х а й а э р э к эм и). ☉ Пережить огромными усилиями какой-л. тяжёлый период жизни
Өр дьылга бу сиргэ бултаан-алтаан, Үтүө булчут муҥнанан олорбута. Арыт тайах этин хатарынан, Арыт аччыктаан, дьылы моҥообута. Эллэй
Билигин аны сылгыларбытын үксүн хастаран аһатыынан дьылы моҥуурбутугар тиийдибит. В. Протодьяконов
♦ Үйэҕин (сааскын) моҥоо — олоруохтаах олоххун толору олорон аас. ☉ Прожить свой век
Ноҕой Боотур …… дойдутуттан күрүүр уонна кэлэн Таатта сиригэр Хамаанда хайата диэҥҥэ олохсуйар уонна үйэтин моҥоон өлөр. Багдарыын Сүлбэ
Кыра дьон …… хор гуйан өлбөт туһугар сүөһү сиир отун, мас сулаһынын сииллэр …… Бу маннык олоҕу олорооччулартан биир эмэ киһи үйэтин туолан, сааһын моҥоон өлөрө буолуо дуо? Эрилик Эристиин
Дьарамньы, Тохтолоох, Чаара …… өлгөм бултаах түбэлэригэр, таастарыгар сааһын моҥообут эбэҥкитийбит саха. Н. Босиков

эҥээрдэс

эҥээрдэс (Якутский → Якутский)

  1. эҥээрдээ диэнтэн холб. туһ. Олох диалектиката көрдөрөрүнэн, куһаҕаны эҥээрдэспиттэр хаһан да мөлтөхтөр. ПБН БЭДь
    [Фаина:] Төһөлөөх эрэйи-буруйу, сору-муҥу эҥээрдэспитэ буолуой, төһөлөөх хараҕын уутун тохпута буолуой кини? «Чолбон»
    Кэпсиирэ кырдьык буоллаҕына, кинитээҕэр ордук кыһалҕалаахтык, эрэйи-муҥу эҥээрдэһэн үөскээбит киһи эбит. «ХС»
  2. Кими эмэ кытта дьукаахтаһа эбэтэр ыаллыы олор; кими эмэ кытта булкуһа, бодоруһа сырыт. ☉ Жить совместно или по соседству с кем-л.; знаться, водиться, общаться с кем-л.
    Ол эрээри балаҕаны бэйэтэ даҕаны туттуо буоллаҕа, бастаан утаа ыалга да эҥээрдэһэн олоруохха син. Болот Боотур
    Дойдутугар сайылыы кэлбитэ. Аймахтарыгар эҥээрдэһэ сылдьан, оттоспута. И. Федосеев
    Ол аайы [араас дьоннуун бодоруһан] биирдэрэ кэхтэр, төннөр түөрэхтээх суолга киирдэр-киирэн иһэр, иккиһэ, үтүө дьоҥҥо эҥээрдэһэн, үүнэр-сайдар өттүгэр үлүмнэһэр. «Кыым». Сотору Наалтаар сүрэхтэнэн Уйбаан Лааптап диэн буолар. Нууччалардыын эҥээрдэһэн Сайаҕастык улаатар. «ХС»
безрадостный

безрадостный (Русский → Якутский)

прил. үөрүүтэ суох, кыһалҕалаах; безрадостная жизнь кыһалҕалаах олох.

горемычный

горемычный (Русский → Якутский)

прил. разг. сордоох, кыһалҕалаах; горемычная доля кыһалҕалаах анал.

ыраахтааҕы

ыраахтааҕы (Якутский → Якутский)

аат.
1. Ханнык эмэ дойдуну аҥаардастыы бэйэтэ салайан, дьаһайан олорор баһылык. ☉ Единовластный государь, монарх, царь
Элбэх тыһыынча сыл анараа өттүгэр былыргы египтяннар бэйэлэрин ыраахтааҕыларын (фараоннарын) уҥуоҕун сүүнэ таас тутууларга көмөллөрө. АТП ОАаММӨС
Бастаан Египеккэ түөрт уонча судаарыстыба баара. Ол судаарыстыбалар ыраахтааҕылара сотору-сотору бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриилэһэллэрэ. КФП БАаДИ
[Хабдьыны] хортуоппуйу кытта ыһаардахха — ыраахтааҕы аһа. «Кыым»
2. истор. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинээҕи кэмҥэ нуучча судаарыстыбатын баһылыга. ☉ Правитель в досоветской России, государь, царь
Ыраахтааҕы илиитэ уһун, сокуон хараҕа сытыы (өс хоһ.). Сорох-сорох саха кырдьаҕастара сэбиэскэй былаастан тэйэн баран, ыраахтааҕыны быыбардыахха дэһэллэр. Күндэ
Тойон, баай уонна ыраахтааҕы баарын саҕана дьадаҥы киһи кыһалҕалаахтык олорбута. Н. Заболоцкай
3. Тугу эмэ соҕотоҕун, аҥаардастыы баһылыыр-көһүлүүр ким, туох эмэ. ☉ Тот, кто безраздельно властвует, властитель, царь
Көтөр кынаттаах ыраахтааҕыта хомпоруун хотой. Амма Аччыгыйа
[Ананий — Ипатийга:] Учуонайдар айылҕа ыраахтааҕытынан киһи буолуохтаах дииллэр ээ, ону эн утарсар инигин. М. Доҕордуурап
Дьиэ иһигэр дьиэлээх ыраахтааҕы баар үһү (оһох). УН ТЭ
△ Инники күөҥҥэ сылдьар ким, туох эмэ. ☉ Первый, лучший среди кого-чего-л.
Алмаас диэн бүтүн аан дойду үрдүнэн саамай күндү таас. Быһата, таас «ыраахтааҕыта». Суорун Омоллоон
♦ Муҥур ыраахтааҕы көр муҥур I
Тыгын диэн нуучча омук сахаҕа кэлиэн иннигэр олорбут, саха былыргы муҥур ыраахтааҕыта буолбут киһи. Саха сэһ. II
Кулууп биир муннугар баҕас — муҥур ыраахтааҕы, бэйэтэ бэйэтигэр хотун. В. Гаврильева
Ыраахтааҕы суола көр суол. [Ахчаанай:] Быйыл кыһалҕам сүрдээх, кыһын сиир бурдук, иһэр чэй, тардар табах суох, ол үрдүгэр ыраахтааҕым суола. А. Софронов
Соппуруон оҕонньор биир эмэ сүөһүнү иитэн, ыраахтааҕы суолун бүөлүөх этибит. Д. Токоосоп
◊ Күн ыраахтааҕы эргэр. — нуучча ыраахтааҕыта. ☉ Русский царь (букв. солнцеподобный). [Алааппыйа:] Күн ыраахтааҕы таҥараттан аналлаах диир буолаллара дии… П. Ойуунускай
Күн ыраахтааҕы омук ыраахтааҕытын кытта сэриилэспитэ икки сыл буолла. М. Доҕордуурап
Үрүҥ ыраахтааҕы көр үрүҥ. Үрүҥ ыраахтааҕы уһулуннаҕына, бэстилиэнэй тыһыынча туолуох, «Амтыын кырыас» төрүөх тустаах сурахтааҕа. П. Ойуунускай
Үрдүк сололоох, үрүҥ ыраахтааҕы сокуонун кэспэккэ туран, саамай кырдьыктааҕынан кэпсиэм диэн, тылгын биэрэҕин дуо? Күннүк Уурастыырап
Омук ыраахтааҕылара Арассыыйа импэрээтэрин — үрүҥ ыраахтааҕыны утары ыыппыт сэриилэрэ улам уһаан, дириҥээн иһэр. М. Доҕордуурап. Ыраахтааҕы былааһа — судаарыстыба ыраахтааҕылаах тутула. ☉ Царская власть, царский режим, царизм, монархия
[Чокуурап:] Билэҕит дуо, доҕоттоор: былыр Өлүөнэ устун эрэһээҥкитэ суох хаайыыга Саха уобалаһыгар, норуот дьолун иһин охсуспут революционердары ыраахтааҕы былааһа уһаарарын? С. Ефремов
Ньүдьү-балай ыраахтааҕы былааһа ыччаты сиртэн сэрбэйэ илигиттэн умса миинэр. «ХС»
Ыраахтааҕы төбөлөөх <көмүс> манньыат көр төбөлөөх. Ырбыт кунан көлөлөөх Дьадаҥы хараҕын уута Ыраахтааҕы төбөлөөх Көмүс манньыат буолара. П. Тобуруокап

кылгас

кылгас (Якутский → Якутский)

  1. даҕ.
  2. Устатын кээмэйэ кыра, уһуна суох. ☉ Небольшой, незначительный в длину, короткий
    Сото кылгас даҕаны соло улахан (өс ном.). Кини илиитигэр …… кылгас соҕус мас тутуурдаах этэ. Суорун Омоллоон
    [Харыалап] мүлүркэй бүлгүннэриттэн үргүлдьү үүнэн тахсыбыт кылгас модун моонньулаах. Л. Попов
    Кылгас атахтарынан түргэн-түргэнник хааман дэдэһийэн тиийэн дьонтон туора, инники диэки миэстэҕэ олордо. Н. Лугинов
    △ кэпс. Үрдүгүнэн кыра, намыһах. ☉ Невысокий, низкий
    Кини үкчү аҕатын курдук …… кылгас уҥуохтаах, лэп курдук быһыылаах. Амма Аччыгыйа
    Кылгас эрээри, хоп-хойуу Отун үүнүүтэ бу дойду. Күннүк Уурастыырап
  3. Бириэмэтинэн кыра, уһуна суох. ☉ Непродолжительный, короткий по времени
    Ол эрээри кини кылгас олоҕун устатыгар айан хаалларбыт нэһилиэстибэтэ биһиги бука бары киэн туттар күндү баайбыт буолар. Софр. Данилов
    Кинилэр ити кэпсэтиилэригэр тэптэрэн, сааскы кылгас түүн ааһан эрэрин билиминэ хааллылар. М. Доҕордуурап
    Мутугунан быраҕар Муҥур кылгас үйэҕин көдьүүһэ суох ыытаҕын, Көргө-нарга барыыгын. Баал Хабырыыс
    △ Элбэҕэ суох, аҕыйах тыллаахөстөөх. ☉ Краткий, немногословный
    Кини бэйэтин быһыыта-майгыта эрэ буолан, кэпсээнэ бэрт кылгас. Саха фольк. Вася куолутунан, кылгас этиилэринэн саҥарбытынан чугаһаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
  4. көсп. Аҕыйах үптээх-астаах, тиийиммэт-түгэммэт; дьадаҥы. ☉ Малоимущий, бедный
    Мин кылгаспын, мин кыараҕаспын, элбэх иитимньигэ баттатан сылдьарбын билэҕин. А. Софронов
    Кыһалҕа бөҕө олуйан, кылгас бөҕө кыайан, мин сордоох айыыга-хараҕа киириэх бэйэм буолуо буоллаҕа дуо. Суорун Омоллоон
    Ити ыалга кыра Алампа биэс сыл кэриҥэ иитиллэр. Ортотугар Борук уола Бааса диэн эмиэ кылгас киһиэхэ биэрэ сылдьыбыттара. «ХС»
  5. аат суолт. Туох эмэ кээмэйинэн кырата, уһуна суоҕа. ☉ Непродолжительность (напр., лета)
    Суол уһуна эбэтэр кылгаһа биллибэт. Дьүөгэ Ааныстыырап
    Биһиги дойдубут сайына кылгаһын быһыытынан эрдэ тахсар, сотору үүнүүтэ ситэр хортуоппуйу талыахха. А-ИМН ОЫЭБЫ
    ♦ Кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна — 1) олус аҕыйахтык, дэҥ кэриэтэ (саҥарар — аҕыйах саҥалаах киһи туһунан). ☉ Очень редко (говорить — о молчаливом, неразговорчивом человеке)
    Бу сырыыга кини тыла-өһө сытыырхайбытын, чобуорхайбытын бэйэм да сөҕөн кэбиспитим. Кини уруккута уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ эрэ саҥарар киһи этэ. И. Никифоров; 2) олус элбэхтик, чаастатык (аҕыйахтык буолуохтааҕын оннугар). ☉ Слишком часто, помногу раз (делать что-л., а надо бы реже)
    Тиргэлэрин уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ кэрийэллэрин, Дьахтар Алааһын тыымпытын кустарга иллэҥнээбэттэрин бэйэлэрин буруйдарынан аахпат этилэр. А. Неустроева. Кылгас майгылаах түөлбэ. — үчүгэй, сытыарысымнаҕас майгылаах. ☉ Добродушный, доброго нрава. Сүрдээх элэккэй, кылгас майгылаах киһи этэ. Кылгас санаалаах — уһуну-киэҥи эргитэн өйдөөбөт, муҥутах. ☉ Недальновидный, недалекий человек
    «Соммут эҥээринээҕэр кылгас санаалаах дьон сырыттахпыт ээ», — Сүөдэр үөһэ тыынар. Н. Якутскай
    Мэйи сирин булчуттара кыараҕас көҕүстээхтэр, кылгас санаалаахтар. Л. Попов. Кылгас соннон — дьадай, эһин, куһаҕан олохтон. ☉ Разориться, стать бедным
    Үлэһитэ, сүрэҕэ даҕаны бэрт, сухаһыт оҕус курдук киһи, ол гынан баран, биир кытта төрүөбүт кыдьыктаах буолан, бу курдук кылгас соннонон, сааһын тухары дьадаҥытык, кыһалҕалаахтык олорбут эрэйдээх. Кырдьыга, хаартыһыт үгэстээх. А. Софронов
    Киэҥ-холку буолуу ханнык да киһиэхэ саамай үчүгэй майгы буолар. Хата ону мин саллар сааһым тухары сатаабатах баҕайым. Онон да кылгас соннонон сырыттаҕым ээ. С. Никифоров
    ◊ Кылгас аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — уһатыылаахха утары туруоруллар, кылгастык саҥарыллар аһаҕас дорҕоон. ☉ Краткий гласный звук, противопоставленный долгому гласному звуку
    Саха тылыгар баар аҕыс аһаҕас дорҕоон барыта кылгас уонна уһатыылаах көрүҥнээх. СОТТҮө
    Саха тылыгар кылгас аһаҕас уонна хоһуласпатах бүтэй дорҕооннор дэхси чуолкайдык этиллибэттэр. СОТТЛ. Кылгас атах түөлбэ. — куобах. ☉ Заяц
    Бара сатаан, кылгас атах тоорохойун [табах гынан] тарда сатаатым. В. Протодьяконов. Кылгас долгун араадь. — уонтан сүүс биэс уон миэтиргэ диэри уһуннаах араадьыйа долгуннара. ☉ Короткие волны (радиоволны длиной от десяти до ста пятидесяти метров) Араадьыйа приемнигын кылгас долгунун эрийэн бииртэн биир ыстаансыйалар арааһы кэпсииллэрин истэ олордо
     Ити приемник кылгас долгунунан аан дойду ханнык баҕарар араадьыйа ыстаансыйата биэриитин ылар. «ХС». Кылгас моой зоол. — собо хатырыгыныы дьэрэкээннэнэн көстөр кугдархайдыҥы бороҥ дьүһүннээх обургу хаас, тумсун төрдө хара, атаҕа кыһыл өҥнөөх (үксүн туундараҕа төрүүрүөскүүр). ☉ Восточный тундренный гуменник (большой дикий гусь). Кылгас моой сиргэ уйаланар, түөрт, алта сымыыттаах буолар
    ср. осм. кыска ‘короткий’