сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санааны туох эмэ быһылааҥҥа тоҕоос, төрүөт буолла диэн сыаналыырын көрдөрөр. ☉ Выражает, что с точки зрения говорящего высказываемая мысль считается причиной, условием чего-л. скандального (на беду, к скандалу). Айдаан быатыгар, кыыстара истэн турбут эбит
□ Айдаан быатыгар, уһанар дьиэбэр чуорааннаах торуойка сүүрдэн кэллэ. М. Шолохов (тылб.)

аат дьөһ.
1. Төрүөт сыһыанын үксүгэр биттэнии дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает причинные отношения часто с оттенком предзнаменования (к)
Соһумар иэдээн быатыгар, Султан ол кыыска баҕарбыт, Түөкүн уоран дьиэтигэр Түүрэ кэлгийэн аҕалбыт. С. Васильев
[Нүһэр Дархан:] Үчүгэй дуу, үлүгэр дуу быатыгар Түбэһэ көрүстэҕин бу ураты ыалдьыты, Баччааҥҥа диэри атын дойду алааһыттан Биһиэхэ ким да ыалдьыттыы илигэ. И. Гоголев
[Лэкиэс:] Оо! Бу алдьархайы Бу туох эрэ быатыгар оҕуннаҕым буолуо. С. Ефремов
Дьол быатыгар, Сор быатыгар Ыйыстар ыас хараҥа, Ытыллар ала буурҕа... П. Тобуруокап
2. Ситим тыл суолтатыгар төрүөт сибээһинэн араарыллыбыт бөлөхтөрү уонна биричиинэ салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза употребляется для присоединения причинных оборотов и придаточного причины (к тому, чтобы)
Алдьанар быатыгар Аар акаарыны Туруйаны булан Тойон оҥордоххут. С. Васильев
Пуд Ильич мааһа табыллыан быатыгар эрдэ бүппүппүт. «ХС»
Биһиги үүтү ыабыт быабытыгар, үс сылы быһа сүөһүгэ барарга тууһугура сылдьыбыт эбиккин. «Кыым»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа туох эмэ үчүгэйгэ, абыраллаахха төрүөт буолбут диэн саҥарааччы сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает, что, по мнению говорящего, то, о чем говорится, стало причиной благополучного, спасительного исхода (к счастью, на счастье)
Дьол быатыгар, күнүһүн ардаан, сиигирэн соломо кыайан умайан быстыбат быһыылаах. Софр. Данилов
Арай, дьол быатыгар, ынахтарын бу иннинээҕи чугас толоонтон буллун, оччоҕо Туруйалаах үрүйэ ыһыытыыр баһыттан тахсан булуталаатым диэн этиэ этэ. Эрилик Эристиин
Дьол быатыгар, икки мороду тиргэҕэ түбэспит. И. Никифоров

сыһыан холб. Этиллэр санааны куһаҕаҥҥа, эрэйгэ тоҕооспутун курдук сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает оценку говорящим описываемой ситуации как приуроченной к несчастью, к неудаче (к несчастью, на беду)
Кыһалҕатын быатыгар, испиискэтэ сиигирэн хаалбыт этэ.  Кыһалҕатын быатыгар, Сосинныын кэпсэтиилэрэ кыайан тобуллубатаҕа. Софр. Данилов

кыһайыан иһин диэн курдук
Кыһарыйыан быатыгар, үрдүнэн тыкпыт уот умуллан быстыбатаҕа. «ХС»

аат.
1. Сиэлтэн, тэлиллибит тирииттэн о. д. а. өрөн, хатан оҥоһуллубут өтүү, эбэтэр тирииттэн тэлиллэн ылыллыбыт кур, тирбэҕэ. ☉ Свитая из лошадиной гривы веревка или кожаный ремень, шнур, тесемка
Алдьаммыт хайыһарыттан быатын ылан, бүтүнүн кыбынан баран кини [Тогойкин] тоҥуу хаары кэспитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Ыттар уһун быаҕа, буочахха, иккилии гына тиһиллибиттэр. Н. Заболоцкай
«Кырдьык даҕаны, таһырдьа ампаарга сээкэй быа тоһоҕоһо элбэх буолуо, бул ээ онтон», — диэтэ Тоокуй. Күндэ
2. көсп. Туох эмэ (үксүгэр, куһаҕан) буолар төрүөтэ, биричиинэтэ, сылтаҕа. ☉ Причина, повод для чего-л. (преимущественно дурного)
Абам-сүттүм эбит!!! Өлөр быатыгар, Өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Арай оҕом уолум эдэр, Онон сөбө суох диэх этэ. Айдаан буолуох быатыгар, Ону булан эппэтэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Дьиэлээх оҕолор онно [маарга] тиргэлииллэр эбит. Дьол быатыгар икки мороду түбэспит. И. Никифоров
тюрк. баҕ, бау
♦ Быа түспэтэх — айаас, айааһамматах. ☉ Необъезженный (о лошади)
Быа түспэтэх айаас ата наһаа ахсым буолан көлүйдэххэ муҥ тыынынан харбааччы. Эрчимэн. Сүрэхтэрин быата уһун — олус холку, ыксаабат, тиэтэйбэт, долгуйбат. ☉ Очень спокойный, уравновешенный, терпеливый
Бырайыагы киллэрбитим ыраатта. Сытар. Управляющайдар сөбүлүүллэр. Кылаабынайдар дуо? Сүрэхтэрин быата уһун дьон. «Кыым».
◊ Бас быата — тэһиинэ суох үүн (аты тутарга уонна баайарга аналлаах). ☉ Недоуздок
Оҕонньор [Сыҕаайап кинээс] үөрбүт курдук, күрүөҕэ иилиллэн турар бас быатын сулбу тардан ылан атын тутан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Кулуба:] Чэ, чэ, аҕал, ат баһын быатын көрдүүбүн. Н. Неустроев. Быа балык — лапчааннара суох, чиэрбэ эбэтэр эриэн уөн курдук уһун синньигэс балык. ☉ Вьюн; минога; угорь
Ону [кыылы] көрөн баран, бу быа балык диэн быһаарбыттара. «Кыым». Быа иэдьэгэй — мөлтөх хаачыстыбалаах, сынньылыйа сылдьар иэдьэгэй. ☉ Тягучий, плохого качества творог
Ыалбыт биир ынахтаахтара саҥа төрөөбүт — уоһах алаадьыта итиэннэ быа иэдьэгэй сиэн хоннубут. И. Никифоров
Быа иэдьэгэйдээх чэй иһэ түһээт, оскуолабытыгар сырсабыт. «ХС». Быа сыарҕа түөлбэ. — атахтарын сыҥааҕар быанан туттарыы таба сыарҕата. ☉ Нарта с ременным креплением копыльев. Оҕус <муннун> быата — чурумчуга баайыллар, оҕуһу сиэтэргэ, салайарга уонна баайарга аналлаах быа, дөрө. ☉ Веревка, привязываемая к кольцу, продетому в нос вола, бычий повод
Биир оҕус муннун быатыгар сэттэ Таҥхай баһа быстыбытыгар дылы. Саха фольк. Оҕонньор төбөтүнэн умса да бардар, оҕусчаанын быатын ыһыктыбатаҕа. Н. Заболоцкай. Сис быата — ат сыарҕатын биир ураҕаһыттан атын ураҕаһыгар сэдиэккэ үрдүнэн тардыллан баайыллар быа. ☉ Чересседельник. Кыыс ымыттыбат, имигэстик туттан хомууту көннөрөр, сис быатын тардан биэрэр. А. Федоров. Сүрэх быата — сүрэх хаҥас кутуйатыттан тахсар саамай улахан, сүрүн артерия, аорта. ☉ Аорта
Тэнэко, билэбин: Сүрэҕин быатыгар Атын кыыска таптала Биһилэх буолбутун. И. Чаҕылҕан. Тимир быа — тимир боробулуоха, тимир трос, тимир сыап. ☉ Железная проволока, трос, цепь
Тиир көстөр окуопа хаспыттар Тимир быа ииччэҕин таппыттар. Күннүк Уурастыырап
Тыраахтар кырдьаҕас, баараҕай тииттэри эрийии тимир быанан холбоно-холбоно, силистэри түөрэн суулларыта тардан соһон күрүлэтэр. М. Доҕордуурап
Тимир быанан Сибээс олохтуу сыыллар, Синньигэс быа субуллар. А. Твардовскай (тылб.). Түөс быата — хомууту эпсэри тардар быа. ☉ Супонь (ремень для стягивания хомута)
Биир саха кэлэн аты тутуста, түөс быатын сүөрэн, дуганы төлөрүтэн сиргэ бырахта. Болот Боотур. Ынах быата — ынаҕы баайар сиэлтэн өрөн оҥоһуллубут быа. ☉ Веревка, свитая из конских грив
Хаҥас диэки оһох иннигэр Өксүүнньэ ынах быата хата олорор. Күндэ
Ийэлэрэ эрдэ туран Абырахтаах эргэ куулга Ынах быатынан кэлгийдэ. С. Васильев. Этэрбэс быата — этэрбэһи бэрбээкэй үрдүнэн бобо баайар икки быа (этэрбэскэ тигиллэ сылдьаллар). ☉ Ремешки для завязывания торбасов чуть выше щиколотки (обычно пришиваются к торбасам)
Онтон тохтуу түһэн этэрбэһин быата сөллүбүтүн баана оҕустаҕа. Амма Аччыгыйа
Хачыгыр көтөн түһэн дьиэ ортотугар тиийэн эрдэҕинэ, били аан аспыт уол эккирэтэн кэлэн, этэрбэһин соһуллан иһэр быатыттан үктээтэ. Эрилик Эристиин
Аана оҕотун этэрбэһин быатын сөллүбэт гына кытаанахтык баайар. Дьүөгэ Ааныстыырап

аат. Араас наадаҕа туттуллуон сөптөөх бытархай, быстах быалар уопсай ааттара. ☉ Общее название коротких, мелких веревок, ремней, которые могут пригодиться в хозяйстве
Айан киһитэ тугу эрэ толкуйдуур, тэлиэгэтин эргийэ хаамар, быатын-туһаҕын тардыалыыр. Эрилик Эристиин
Кэхтэ-кэхтэ хаппыт быһах Кимтэн, кэрэ иэт буолар эбээт, Ыаммыт, оннооҕор, сигэ быа-туһах Эмиэ да бөҕө буолар эбит. С. Васильев
Саҥа тордоҕу оҥостор сайыабалаах буолааччы. Элбэх тирии, сиэрдийэ, быа-туһах наада буолар. Болот Боотур

аат.
1. Тиийиммэт-түгэммэт буолуу, эрэй-муҥ; ыктаран тугу эмэ оҥорорго күһэллии. ☉ Страдания, мучения; нужда, лишения
Сааһым тухары, кырыымчык дойдулаах [оттуур сирдээх] буолан, кыһалҕа бөҕөнү көрөр этим. А. Софронов
Кыһыны быһа Эрдэлиирдэр муҥ бөҕөнү көрөллөр, онтон сааһыары Миитэрэй «кыһалҕаттан» ойох ылар. Амма Аччыгыйа
Төрөппүт оҕо ахтылҕана баар эбит — биир кытаанах кыһалҕа. Н. Лугинов
2. Тугу эмэ оҥорор түбүк, туохха эмэ кыһаныы, туох эмэ туһунан санаа-оноо. ☉ Хлопоты, забота о чем-л., думы о чем-л.
Уолун үөрэттэрэр кыһалҕаҕа Кэтириис дьадайан хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Үгүстэрэ сүөһүлэригэр от тиэйэр, оһохторугар мас булар, киэһээ аһылыктарыгар туу көрөр кыһалҕалаахтара. Н. Якутскай
[Сахаар] хам-түм дьиэтигэр киирэн, отторун-мастарын бэлэмнээн, сээкэй быстах кыһалҕаларын толуйан, бултаабыт түүлээҕин хаалларан барара. В. Яковлев
3. көсп. Тахсан киирии. ☉ Нужда, потребность в естественном отправлении
Турарын эмиэ көҥүллээбэттэр, кыһалҕатыгар эрэ сылдьыа үһү. Софр. Данилов
♦ Күн кыһалҕата суох — туох да түбүгэ, санаата-оноото суох. ☉ Беззаботно, бездумно, беспечно
Айыына күн кыһалҕата суох туттан-хаптан дьэргэлдьийэр дии. П. Аввакумов. Кыһалҕаҕа киир (ыллар) — улахан эрэйгэ-муҥҥа, кытаанах быһыыга-майгыга түбэс. ☉ Попасть в затруднительное положение, иметь проблему
Итинтэн ыла аны Мөрүөн улахан кыбыстыынан утуйар кыһалҕаҕа киирдэ. Д. Таас
Кыһалҕаҕа ыллардым. Икки хонукка биэс тыһыынчата уларыс. С. Ефремов. Кыһалҕаҕа түс — тугу эмэ оҥорорго күһэлин, тугу эмэ оҥороору түбүгүр. ☉ Быть вынужденным делать что-л., находиться в заботах о чем-л., озаботиться чем-л.
Мундербек — дьыала сүрүн кырдьыгыттан туораан туран, сымыйанан көрдөрөр кыһалҕаҕа түстэ. Эрилик Эристиин
Эмээхситтэр сылабаардарын хат оргутар, чэйдэрин хат бардарар кыһалҕатыгар түстүлэр. Далан. Кыһалҕа кыра — онно кыһаммаппын, санаа-оноо оҥостубаппын. ☉ Мне до этого дела нет, меня это не волнует
— Хата Ананийтан мэлийбиккин. — Мэлийиим доҕор, онно кыһалҕа кыра. М. Доҕордуурап. Кыһалҕа оҥоһун — бэйэҥ киэнин курдук чугастык санаа. ☉ соотв. принимать что-л. близко к сердцу
Мин эдэр эрдэхпиттэн олоҕум устатын тухары төрөөбүт норуотум соругун сорук, кыһалҕатын кыһалҕа оҥостубутум. Р. Кулаковскай

аат. Араас күчүмэҕэй, эрэй-муҥ. ☉ Лишения, страдания
Умса-төннө түһэр Улугурдан барда, Кыһалҕа-мүһэлгэ Кыһарыйан барда. Өксөкүлээх Өлөксөй

аат. Тиийиммэт-түгэммэт буолуу, улахан кыһалҕаҕа ылларыы. ☉ Страдание, лишения, нужда, нищета
Эрэй-кыһалҕа обургу оннооҕор буолуохтары уһуктарын-биилэрин кыларытар баҕайы. Н. Лугинов
Кини [Абаҕыыныскай] төрөппүттэрэ кыра эрдэҕинэ өлөннөр тулаайах оҕо эрэйин-кыһалҕатын көрөн-билэн улааппыта. Софр. Данилов
Болот кытаанахтарга, эрэйгэ-кыһалҕаҕа бэриммэккэ эбии буһан-хатан, сирэлийэ үүнэн истэ. Н. Заболоцкай
Сир үрдүн олоҕун эрэйин-кыһалҕатын кытары эмиэ иэмэх талахтыы эрийсибитинэн барыаҥ. С. Никифоров

послелог, упр. осн. п. к; сор дуу, дьол дуу быатыгар к несчастью или к счастью.

верёвка; ремень; шнур; тесёмка; кыл быа верёвка из хвостовых волос (лошади); хатыҥ быа плетёный кожаный ремень; бас быата недоуздок; ынах быата верёвка из конских волос; сис быата чересседельник; атах быата путы (для лошади); түөс быата супонь; кулгаах быата гуж; оҕус муннун быата верёвка, привязываемая к кольцу, продетому в нос вола; этэрбэс быата ремень торбасов; быыс быата шнур для занавески; хааһах быата тесёмки для кожаной сумки # быа балык речная минога; сүрэх быата аорта; уһун сүрэх быалаах киһи равнодушный, нечуткий человек; харах быата зрительный нерв.

1) нужда, потребность, надобность; кыһалҕа кыһыл кымньыылаах йогов, у нужды красный кнут; 2) забота.

расходные потребности поселений

n. rope, bond, cord, twine, string; сис быата n. saddle strap; быаһыт ынах n. cow able to slip leashes