ж. кыһыытай, кыһыл харах.

туохт. Ыһыллаҥнат, бурҕаҥнат, үргэҥнэт (баттах туһунан). ☉ Растрепать, взлохматить (напр., о волосах)
Алаас саҕатыгар хойуу ыарҕаны тыал биир кэм мэник оҕо баттаҕыныы силигилдьитэр. Болот Боотур
[Лэкиэс:] Хата үчүгэй аҕайдык баттаххар түһэн, силигилдьитэн биэриэм эбээт. Тугун кыһыытай, оҕолоор! С. Ефремов

красный, алый || краснота; кыһыл былаах красный флаг; уот кыһыл огненно-красный; хаан кыһыл алый # Кыһыл Армия Красная Армия; кыһыл көмүс золото; кыһыл оҕо младенец, новорождённый; кыһыл отон брусника; кыһыл саһыл лиса-огнёвка; кыһыл талах краснотал; кыһыл тыл пустословие; кыһыл хаптаҕас красная смородина; кыһыл харах см. кыһыытай .

аат. Күүскэ долгуйа өһүргэнии, кыйаханыы. ☉ Крайняя досада
Бу туох абатай-кыһыытай, турудобуой киһи кулаакка тахсыа суохтаах! П. Ойуунускай
Уһун айантан салҕан, Охсуһууга баҕаран, Турдум мин дьоммун саныы, Хаарыйда аба-кыһыы. Дьуон Дьаҥылы
Ардыгар, Маайыстан кэлэйэн, абанан-кыһыынан туолара [Баһылай]. Күннүк Уурастыырап

туохт. Ыраахтан маамыктанан оҕуурдаан тут (хол., табаны). ☉ Ловить арканом, арканить
Үйэм-сааһым тухары Үүннүм манна диэх курдук, Субу быһый буурдары Маамыкталаан туппутум. Эллэй
Субу быччайан турар чубукуну көрөн Хаача абара санаата: «Тугун кыһыытай, маамыкталаан умса тардан ылымына». В. Протодьяконов
Маҥан табам, оо мин маҥан табам, эйиигин көрдүүбүн! …… Хаҥыл бэйэҕин маамыкталаан, ойон истэххинэ Арҕаскар олорон Көтүтүөм киэҥ дуолунан. И. Мигалкин

сыһ., к э п с.
1. Кыккыраччы, туох да саараҥа суох (хол., туохтан эмэ аккаастан, бат). ☉ Наотрез, решительно (отказаться от чего-л.)
Өлөртөрө сылдьан эбэтэр туох эмэ буруйу оҥорон баран, арыгыттан мастыы аккаастанныбыт диэччилэри [Давыдов] син билэрэ, ол дьонтон тылыгар турбут киһи баарын арай өйдөөбөт. Е. Неймохов
2. Турар маһы ааһар курдук, түргэнник (ситэн аас, куот). ☉ Как мимо столба, быстро (пройти, проскочить мимо кого-л.)
Оҕустаах сыарҕаны массыына мастыы ааста. Са ха фольк. Ураанньык, аттар түспүт тэрин кэннэ өрүтэ турбахтаан баран, дьэ түһүнэн кэбистэ. Сир ортотугар тиэрпэккэ эрэ икки аты мастыы аас та. Н. Босиков
Тугун кыһыытай, онноо ҕор дьахтар Кешалааҕы мастыы ситэн аастаҕа үһү. А. Кривошапкин (тылб.)

1. аат. Олус улахан хомолто, кыһыы (үксүгэр күүстээх иэйиилээх этиилэри доҕуһуоллуур). ☉ Сильная досада, крайнее раздражение (обычно сопровождает эмоционально-аффективное выражение)
   Кистээбэккэ эттэххэ, ыарыытынааҕар абакката ордук күүстээх. И. Гоголев
   Хоһоон суруйарга, тыл этэргэ, Доҕоттоор, эһигинниин кэпсэтэргэ Миигин соруйда өссаас, абакка. Л. Попов
   Чугас ыаллыы үөскээбэтэх Тугун баҕас абаккатай! Тоҕой суолга көрсүбэтэх Тоҕо баҕас кыһыытай! С. Васильев
2. саҥа алл. суолт. Муҥутуур кыһыыаба түмүллүбүтүн, ону тута ситиһэр, тугу да гынар кыах суоҕуттан тахсар муҥатыйыылаах күүстээх иэйиини көрдөрөр (үксүгэр тард. ф-гар атын тыллары кытта уустук этиини үөскэтэр). ☉ Выражает крайнюю степень раздражения, бессильную злобу (обычно употр. в притяж. ф. и в сочет. с др. словами, образуя межд. предложение)
   Иэримэ дьиэ итиититтэн тэйэн, Алгыстаах аал уот баһын билэртэн Арахсан сылдьарым Абаккатын эбитин ньии! А. Софронов
   [Онтоон — Түмэппийгэ:] А, бу абаккам да баар буолар эбит! Бу хара ыттар, бу бэҕэһээҥҥи саах үөннэрэ, бу муҥнаан-сордоон эрдэхтэрин көрүҥ эрэ. Абатын да абатын! Күндэ
   Бу абаккабын көрүҥ эрэ! Мааҕын бэйэтэ айаҕын муҥунан хайҕаан айдаарбыта. Аны сирэн, сэнээн сордоон эрэр дии! Амма Аччыгыйа

1. сүөкээ диэнтэн атын. туһ. Бөлөнөхтөөх иһит сүөкэннэ
   □ Сүллүкү ойуун сэттэ уонча сыл олорбут уһун олоҕуттан ахтара-саныыра итинэн бүтэн, сүөкэммит эргэ тымтайдыы кураанахсыйан, субу хар гыныах курдук курдургуу-хардыргыы сытта. Болот Боотур
   Тууттан сүөкэммит эмис собо курдук оппоҥнуурун билиҥҥэ диэри өйдүүбүн. И. Гоголев
   Ийэттэн сибилигин аҕай сүөкэммит кып-кыһыл лабычааннаах лэчигирэс соболор мууска кутуруктарынан охсуоланан өрүтэ тэйиэккэлии сыппыттар. А. Бэрияк
2. кэпс. Тиийиэхтээх сиргэр айаннаан кэлэн туох эмэ иһиттэн түс, тахсан кэл (хол., массыынаттан, пуойастан, суудунаттан). ☉ Достигнув места назначения, выгружаться, высаживаться из чего-л. (напр., из машины, поезда, судна)
   Бэл мин, саха оҕонньоро, ол муора түгэҕиттэн босхо аһаан-таҥнан, айаннаан, дойдубар дьаамынан кэлэн, манна сүөкэнним. Суорун Омоллоон
   Ити курдук балтараа көс сири бэрт өр айаннаан, тиийиэхтээх сирбит биэрэгэр тиксэн сүөкэннибит. «ХС»
   Перстэр сэриилэрэ, харааптарга олорон, Эгей муоратын туораан, Марафон дэхси сиригэр тиийэн сүөкэммитэ. КФП БАаДИ
3. көсп., кэпс. Тахсан киир, көҕүрэтин. ☉ Справлять естественную надобность, опорожняться
   Ити аҕыйах бугул оту эспэхтээн биэрэн бараҥҥын, сүөкэнэр буоллаххына, сүөкэнээр! Амма Аччыгыйа
   «Кырдьык да, бу тугун кыһыытай, муҥ саатар тахсан сүөкэнэ түһэн, салгыны эҕирийэн киирэр баҕалаах», — дии-дии Борька уутун кытта охсуһа сатаан баран тура эккириир. Н. Заболоцкай
4. көсп., кэпс. Үпкүн-харчыгын олоччу бараан тураҥҥын тугу эмэ атыылас. ☉ Растратить последние сбережения на что-л. Буулдьа суоҕа куһаҕаныан
   Хаһан да дэлэйбэт буоллаҕа. Биирдэ эмэтэ атыыһыттартан сүөкэнэн туран булбуту кэмчилээн муҥ бөҕө. П. Ламутскай

I
туохт. эб.
1. Этиллэр предмеккэ сэнээн-кэлэйэн сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает уничижительное, презрительное отношение говорящего к предмету речи
Ийэм буола-буола. Бөрүкү ийэлээх буолан. Амма Аччыгыйа
Ити үөдэн, эмиэ киһи буолан, атын үлүгэрдик киэмсийэр ээ. П. Ойуунускай
«Ынахтар да буолан, киһи саатыах сүөһүлэрэ», — ыанньыксыт кыыс саҥарар. «ХС»
Кини эмиэ улахан аҕай буолан! Софр. Данилов
2. Саҥарааччы атын киһи саҥатын хатылаан туран, сөбүлэспэт, утарсар, кыыһырар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие, возражение, негодование говорящего (с повторением чужих слов и выражений)
«Кырасыабай» буолан!.. Мин саҕалар бааллар ини... Амма Аччыгыйа
«Харчыта» буолан! Оҕолоргор ордорон биэрдэҕиҥ дии... Амма Аччыгыйа
[Дмитриев:] Доппуруос буолан, эмиэ атын идэтин булан. Бассабыыга чахчы буоллун да, бүтэртээн иһиэххэ буоллаҕа дии! С. Ефремов
3. Сэмэлээн, сиилэһэн, сүөлүргээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, насмешку говорящего
Ытаан суккураан эрэргэ дылы буолан! Софр. Данилов
Тоҕо муодатай, тууһумсах табаҕа дылы буолан! Н. Заболоцкай
«Чуумпу кытыл» буолан, тугун муодатай. Атын аныгылыы ааты хайдах булбатах бэйэҕитий? С. Ефремов
4. Хомойуу, тууллайыы дэгэттээх баҕарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает желание с оттенком недовольства, огорчения и негодования
Тохтообот буолан бу ардах. П. Тобуруокап
Биир эмэ балык хаппат буолан, тугун кыһыытай. «ХС»
«Оо, бу испиискэни ууга сытыйбат да гына оҥорбот буоланнар», — диэн баран, Чүөчээски турбахтыы түстэ. Суорун Омоллоон
5. Хайааһыны тас көстүүгэ эрэ, кубулунан оҥорууну көрдөрөр. ☉ Выражает кажущееся, притворное совершение действия
Кирисээн утуйбута буолан сыппыта. Д. Таас
Мин киниэхэ уруурҕаспыта буолан уулуннум. Н. Якутскай
Миша соруйан кэтэһиннэрэн, саҥата суох толкуйдаатаҕа буолан, төбөтүн иҥнэри туттан олорбохтоото. Н. Лугинов
△ Хайааһыны барбах, аатыгар эрэ, көрүнньүк оҥорууну көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок совершения действия для вида и без особого результата
Оҕонньор дьиэ таһыгар ону-маны үлэлээбитэ буолан, си-дьүгээр олорбот этэ. Д. Таас
Онуоха эн барыаҥ буоллаҕа, өһөстөҕө буолан. Саха фольк. Ол үбү-харчыны булаары, Куйуурдаах оҕонньор биһикки үс сайын тухары, сирэйбитин хоруотанан, таллан куоҕас буоллаҕа буолан, хахаахтыы-хахаахтыы, ууга умсаммыт, көрдүү сатаан кээспиппит. Н. Павлов
II
туохт. ситим т.
1. Этии биир уустаах чилиэннэрин ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения (и). Ваня, Коля, Сеня буолан от оҕустулар
□ Даарыйа эмээхсин, Микиитэ, Өлөксөй буоланнар күнүс балаҕаҥҥа үһүөйэҕин хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Уйбаныап, Дьөгүөрэп буолаҥҥыт бааһырбыт аттары чугас ыалларга илдьэ охсуҥ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кырысаан, Кынаачай буоланнар «Кыым» хаһыаты ааҕаллар, Өкүүчэ, Өлөөнчүк буоланнар «Үөрэх ыҥырыытын» ыллыыллар. Күннүк Уурастыырап
2. Төрүөт салаа этиилэри эбэтэр төрүөт суолталаах араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения оборотов или придаточных предложений причины (из-за, из-за того что, потому что)
Ньукулай Тогойкин баар буолан, кинилэр баччааҥҥа диэри тулустулар. Амма Аччыгыйа
Онно киһи суох буолан, Ньамахтайы начаалынньык оҥорбутум. Эрилик Эристиин
Киэҥ сиринэн кэрийбит, киһисүөһү ортотунан сылдьыбыт буолан, араас адьынакка ыллартарарым. «ХС»
Кини бу алааһын, өтөҕүн олус таптаабыта бэрт буолан, онно сынньалаҥнык олорон, бу Манчаары курдук үчүгэй оҕону иитэн, улаатыннаран, үчүгэй киһи оҥорорго улахан баҕалаах этэ. МНН

туохт.
1. Кимтэн-туохтан эмэ тэй, бар. ☉ Отходить, удаляться от кого-чего-л., отступать
«Ити буоллаҕына, мин эйигин хайаан да сиэн арахсыахтаахпын», — диэн баран, Чүөчээски тиийэн эһэ айаҕын мутугунан олуйан атытта. Суорун Омоллоон
«Тоҕо баҕас кыһыытай. Бэйи, аны көрүстэрбин эрэ сүгүн арахсыам суоҕа», — дии санаата Сэмэнчик. Н. Неустроев
Бу оҕолор Иван Степановичтан эмиэ арахсыбатылар. С. Ефремов
2. Бэйэ-бэйэттэн тэй, икки аҥыы бар. ☉ Разлучаться, расставаться друг с другом
Ити курдук доҕордуулар ыраах суолу билбэккэ хаамтылар. Эйэҕэстик илии тутуһан араҕыстылар. М. Доҕордуурап
Мин биир иһирик ойуурдаах тыаны көрөн барыах буолан кэпсэтэн араҕыстыбыт. Т. Сметанин
Кыыс биһикки ону-маны чочумча кэпсэппэхтээн баран араҕыстыбыт. И. Федосеев
3. Туох эрэ биир кэлимиттэн быстан тэй, хоҥун, түһэн хаал. ☉ Отстать, оторваться, отделиться от чего-л. целого
«Барыаҥ буоллар бэйэҥ бар!» — эдэр ойуун онон дьонуттан кыыһыран, өһүргэнэн, арахсан сискэ туораан тахсан хонно. Эрилик Эристиин
Биир бөлөхтөн уоллаах кыыс арахсан, уулуссаны бэтэрээ өттүнэн сэргэстэһэн истилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Атым] онтон өрө тэбэ-тэбэ ыстанна, миигин үөһэ өрө тэбэн таһаарда. Мин ыҥыыртан арахсан хааллым. Т. Сметанин
4. Кимниин эрэ кэргэннии буоларгын тохтот. ☉ Развестись с женой (мужем), расторгнуть брак
Кырдьык даҕаны, эртэн арахсар сүрдээх кэбирэх да эбит, дьон ол иһин даҕаны арахсаллара буолуо. А. Софронов
Билигин бэйэтэ эриттэн арахсан бардаҕына — киһиэхэ иирэн араҕыста, олохпутун алдьатта диэн, хамнаһын да биэриэхтэрэ суоҕа. П. Ойуунускай
5. Кими эмэ кытта бииргэ олороргун тохтот. ☉ Прекратить совместное проживание с кем-л. [Чыычаах:] Эн буоллаххына миэхэ аһыҥ куһаҕанын талан биэрэҕин
Эһиил мин эйигиттэн арахсыам [диэхтээбит]. Суорун Омоллоон
Абааһы аһаабыт сириттэн арахсыбат, эн даҕаны, күөх ис быыпсай кулуба эмсэхтээбит оҕото, киниттэн арахсыаҥ дуо? С. Ефремов
Бүөтүр, оҕонньор орто уола, дьонуттан икки ынахтаах, биир тыһаҕастаах уонна биир кунан оҕустаах арахсыбыт. А. Бэрияк
6. Хайа эрэ диэки туораан, туспа бар (суол туһунан). ☉ Отделиться, идти в другом направлении (о дороге)
Бөлүүн кини хайыһарынан киирбит сирин кыратык ааһарын кытта, кыараҕас суол арахсан, тус соҕуруу түһэ турар эбит. Амма Аччыгыйа
Онтон аара суол араҕыста. Биһиги, иккиэн саҥа дьон, бу икки суолтан хайатынан барары билбэтибит. Н. Заболоцкай
7. Чаастарга, бөлөхтөргө араарылын. ☉ Делиться на части, группы
Итинэн саха мифологиятын сүрүн геройдара үс суол наарданан арахсаллар: айыылар, иччилэр, абааһылар. Саха фольк. Эдэр пионердар икки отделениеҕа арахсаллар. Н. Якутскай
8. көсп. Умулун, аас, ааһан хаал (үксүн мэлдьэх. ф-ҕа тут-лар). ☉ Забываться, проходить (часто употр. в отриц. ф.)
Сэрии сорун-муҥун, алдьархайын куттала икки атахтаахтан тоҕо ааһан, арахсан биэрбэтий? Суорун Омоллоон
Маайыс, тоҕо эн ыраас, сырдык мөссүөнүҥ миигиттэн арахсыбата буолуой? С. Ефремов
Аас-туор адьас араҕыстын, Уйгулаах эрэ олохтон, Ууһуур-тэнийэр бар дьоннон! Дьуон Дьаҥылы
♦ Аан дойдуттан (орто дойдуттан) араҕыста — өллө, тыына быһынна. ☉ Он ушел из жизни, он отошел от мира сего
Бу орто дойдуттан арахсарбытыгар өтөх төҥүргэһэ, сурт кэриэһэ суох хаалбат, биһиги оҕолорбут солбуйаллар. Софр. Данилов
Улахан саадьаҕай ынаҕа, ат кутуругар холбоммуттарын кэннэ: «Чэ, бырастыыларыҥ! Мин албын суолга ананан, аан дойдуттан арахсан эрэбин», — диэххэ айылаах маҥыраата. Эрилик Эристиин
Атырдьах маһыныы араҕыста көр атырдьах. Күн (айыы) сириттэн араҕыс көр аан дойдуттан (орто дойдуттан) араҕыста. Хаспыт бу кырыыстаах өстөөх ордууламмыт сиригэр тыына быстар, күн сириттэн арахсар. «ХС»
Санаабын таппатаххытына, элбэх өлүү-сүтүү көтөллөөх, аан холорук аргыстаах айыы сириттэн арахсыам. И. Гоголев. Уҥуох араҕыс көр уҥуох