сов. что 1. айгырат, хамсат, байааттаҥнат; пошатнуть забор соппулуоту айгырат; 2. перен. (поколебать) айгырат, түөрэҥнэт, кэбирэт.

a. flimsy, fragile, insecure, unstable; кэбирээ= v. to become fragile; кэбирэт= v. to make fragile, destabilize

сов. что 1. айгырат, тулхаҥнат; 2. перен. (ослабить) айгырат, сатарыт; расшатать хозяйство хаһаайыстыбаны айгырат; 3. перен. (расстроить) кэбирэт. расшататься сов. 1. айгыраа, тулхаҥнаа; 2. перен. (ослабнуть) айгыраа, сатарый; 3. перен. кэбирээ; нервы расшатались нервэм кэбирээтэ.

сов. 1. что (нарушить строй, порядок) сатайдаа, кэккэтин сатарыт; расстроить ряды противника өстөөх кэккэтин сатарыт; 2. что (привести в упадок) сатарыт, айгырат; расстроить хозяйство хаһаайыстыбаны сатарыт; 3. что (нарушить) сатарыт, алдьат; беседа была расстроена его приходом сэһэргэһиини кини кэлэн сатарытта; расстроить планы былааны алдьат; 4. что (расшатать) айгырат, кэбирэт, ыарыт; расстроить здоровье доруобуйатын айгырат; 5. что (музыкальный инструмент) кэс, тыаһын алдьат; расстроить пианино пианино тыаһын алдьат; 6. кого (огорчить) санаатын алдьат, тымтар, ороһут; эта весть расстроила его бу сурах кини санаатын алдьаппыта.

туохт.
1. Өтөр өрүттүбэт курдук сылат, сэниэтин эс, доруобуйатын улаханнык мөлтөт. ☉ Изнурять, обессиливать, подрывать здоровье
Ол оҥхойго ордук үөрэн, кырдьар саас, кыргыс-охсуһуу, атаан-мөккүөр алларыппыт Куралай Кустуга онно бүгэн көхсүнэн чоп түстэ. Д. Апросимов
Дьэбини тимир кэбирэтэр, киһини санаа алларытар. Күннүк Уурастыырап
Хаайыы! Алларыттыҥ ээ эн миигин, Күнүһү түүнтэн араарбаппын. Баар-суох эрэлбин, истиҥ иэйиибин Бу уораҕай аалла алыһын. М. Джалиль (тылб.)
2. Улаханнык алдьат-кээһэт, урусхаллаа. ☉ Разрушать, разорять
Аҕыйах бостуук уонна биригэдьиир тустаах үлэлэригэр дьалаҕайдык сыһыаннаспыттара хаһаайыстыбаны алларытар. «Кыым»
Пепеляев биһигини биир-биир үлтү сынньарга, ол кыаллыбатаҕына, аара элбэх тоһууру оҥортоон, күүһү алларытарга санаммыт. «ХС»

1. уор I диэнтэн дьаһ., атын. туһ. Кыраны да уордарар улахан кыһыылаах. Н. Заболоцкай
   [Маайыс:] Кини миигиттэн көрдүү сылдьыбыта, ити харчыны эйигиттэн кистээн, уордаран ылаары гыммыта. С. Ефремов
2. көсп., кэпс. Сыыйа-баайа, биллибэккэ-көстүбэккэ сылдьан мөлтөт, кэбирэт (ыарыы туһунан). ☉ Точить, изнурять без явных признаков, лишая сил (о болезни)
   [Оҕо] уордаран ыалдьар быһыылаах, аанньа аһаабат-сиэбэт. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Улаханнык ыалдьыбатым буолан баран, аалларан, уордаран мээнэ ыалдьабын. Итинэн биллэ, көстө ыалдьыбат буолан, …… көрдөрүммэппин. Багдарыын Сүлбэ
   Куйуктаҕа сиэтэн, көхсө хооһурҕас ириҥэ буолбут таба уойуохтааҕар уордарар, этин амтана кытары уларыйар. ДАЛ ТОДь

I
туохт.
1. Маҥнайгы туруктан хамнат, саахынат, кэбирэт. ☉ Расшатывать, приводить в негодное состояние
Олоҕу олорбут кырдьаҕас киһи эрээригин [Мөрүөн] биир миэлиҥсэни кыайан туппакка, айгыратан эрэҕин! Д. Таас
2. Мөлтөт-ахсат, өлүөр туругуттан таһаар (доруобуйа туһунан). ☉ Расшатать, подорвать (о здоровье)
Мэйиитигэр хатаммыт буулдьа Айталина доруобуйатын улаханнык айгыраппыта. «ХС»
Тас тулалыыр эйгэҥ уонна этиҥхааныҥ мөлтөөһүнэ ньиэрбинэй систиэмэҕин айгыратар. «ХС»
3. көсп. Сатарыт, мөлтөт (уопсастыба араас көстүүлэрин тустарынан). ☉ Расстраивать, приводить в упадок (обычно об общественных, социальных явлениях)
Сэрии алдьархайын кытары тэҥҥэ мэҥэстибит кураан дьыллар колхуос олоҕун айгыраппыттара. «Кыым»
Олунньу ыйдааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Бириэмэннэй бырабыыталыстыба дойду олоҕун тупсарарын оннугар, ордук айгыраппыта, мөлтөппүтэ. Н. Якутскай
Кини [кинээс Багратион] колуоннатын бүтүннүү соҕотоҕун айгыраппакка салайан таһаарбыт уонна икки төгүл ордук күүстээх өстөөҕү бүтүн күнү быһа төттөрү охсон испит. Л. Толстой (тылб.)
II
айгыраа диэнтэн дьаһ
туһ. Арыы тыа курдук Араҕас чэчири айгыраттыбыт, Чөҥөрө чүөмпэ курдук Дириҥ түһүлгэни тартыбыт. Саха фольк. Алааһыгар чугаһаан Айгыратан истэҕинэ, Арай тыа саҕатыгар Силис уолу атахтаан Сирэйинэн ыыппат дуо?! Т. Сметанин
Таптыыр киһибин кытта бииргэ олорон, аал уоту оттон, алаһа дьиэни айгыратан барбыт курдук сананыам. Н. Заболоцкай

I
туохт.
1. Тугу эмэ кыра-кыратык ыстаан, ытыран кээрэт, кэбий. ☉ Грызть что-л. Кырынаас дьааһык иһигэр орпут арыытын кирэн барар
Саха фольк. Орбууһу …… хайа баттаан, эрбиир биэртэлээбитин ылан, бокуойа суох тиистэринэн кирбитинэн бардылар. Эрилик Эристиин
Көтөх куобах ньылбыҥнас буутун кирэ-кирэ, Макаар Ньыыкан Кириллинтэн ыйытта. Н. Габышев
2. көсп. Кыра да буоллар сии сатаа, үүннэрбэккэ сиэн ис (мэччирэҥ туһунан). ☉ Выедать (растительность), не давая возможности прорасти зелени (на пастбище). Сүөһү сайыннары биир алааһы кирэн тахсар
3. көсп. Туох эмэ (хол., суол, уулусса чигдитин) кытаанах ньуурун аалан, алдьатан, суолгун хааллар. ☉ Оставлять следы от полозьев на твердой поверхности зимней (санной) дороги
Уҥа түннүк аннынан суол чэрин быһа кирбит сыарҕалар тыастара утуу-субуу куугунаан кэлэн истилэр. Эрилик Эристиин
Ыллыктаах сыарҕа сыҥааҕа суол чигдитин кирэр. И. Никифоров
Таһаҕастаах аттар сыарҕалара …… уулусса чигди буолан чэрдийбит хаарын ыар сыҥаахтарынан кирэн, кыыгырҕаһан испиттэрэ. А. Сыромятникова
4. көсп. Мэлдьи аал, кэбирэт (ыарыы, ыар санаа туһунан). ☉ Постоянно беспокоить, разъедать душу, тело (о мысли, болезни)
Киһини санаа сиир, кирэр. Дьуон Дьаҥылы
Титириир ыарыы кирэн Тиэрэ тэптэ киһибитин. Э. Потье (тылб.)
5. көсп., сөбүлээб. Кири-хоҕу ыраастаа, кирдээх үлэни оҥор. ☉ Убирать нечистоты, выполнять грязную работу
[Былаас:] Кинээс Дьаакып хотонун сааҕын кирэргин суохтаатаҕыҥ буолуо. А. Софронов
Оҕом үлэһит киһи буоллаҕына, мин ыал кирин-хоҕун кирэн сордонуо суох этим. Н. Якутскай
ср. тюрк. кемир, алт. керт ‘грызть’
II
аат. Тугу эмэ марайдыыр, туохха эмэ биһиллэр, олорон хаалар хох, кирээс. ☉ Грязь, нечистота
[Ийэтин] тууйаһын кирин ыраастыыр дии санаабыта. Амма Аччыгыйа
Сирэйэ бүтүннүү түү, иэдэһин кирэ тооронон түһэр. Күннүк Уурастыырап
Кини кир диэни билбэтэх көстүүмнээх. Н. Лугинов
2. көсп. Куһаҕан, мөкү, быртах быһыы. ☉ Безнравственность, нечестный поступок, грязь
[Ат] Кир сыстыа диэн, Килбиэннэммит эбит, Хом хонуо диэн Дуйдаммыт эбит. С. Зверев
Ол иһин хоп кириттэн Куттаммаппын букатын. И. Гоголев
Бэйэ билтин суруйар Мэҥ, кир буолбат суобаскар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Киргэ тэбис — кими эмэ сымыйанан холуннар. ☉ Несправедливо обвинить, оклеветать кого-л., втоптать в грязь
Эн миигин киргэ тэпсибитиҥ. Л. Толстой (тылб.)
тюрк. кир

туохт.
1. Эмиий тумугун уоскунан оборон үүтүн ис (оҕо уонна үүтүнэн иитиллээччилэр төрүөхтэрин туһунан). ☉ Сосать грудь матери (матки), высасывать из неё молоко (о ребёнке, детёныше млекопитающих животных)
Күөх тугуттар ийэлэрин эмэннэр Чуп-чубугурастар, күннээн эрэллэр. С. Данилов
Махсыымка эрэйдээх, ийэтин эмиийин эмэн, уоһа боллойон олороро субу баар ээ. Софр. Данилов
[Кулунчуктар] ийэлэригэр тиийэн үҥүлүйэн, эмэн чубурҕаппытынан бараллар. В. Протодьяконов
2. Айаххар илдьэ сылдьан уоскунан соппой, тылгар мөкүнүҥнэт. ☉ Держать что-л. во рту, разминая губами, языком, сосать что-л. Оҕо тарбаҕын эмэр. П. Тобуруокап
Оҕото кэмпиэт аҕалан биэрбитин, онтун эмэ-эмэ: «Ити кэһиилэри ким аҕалан биэрдэ?» — диэн ыйытар. Күндэ
Хата киһиҥ кыһаммат, суоскатын эмэн чобурҕата сытар. С. Ефремов
△ Тугу эмэ айаххар уган уоскунан эпсэри ылан обор, соппой (хол., хамсаны). ☉ Втягивать, всасывать губами что-л. в рот, сосать что-л. (напр., трубку)
Сыгынньах ойуун уотун иннигэр арбайан, хаана болодуйан, хамсалаах табаҕын эмэн соппойо-соппойо, эмиэ саҥата суох олорбута. Н. Якутскай
3. көсп. Олохсуйан, ааһан-араҕан биэрбэккэ, киһи күүһүн ыл, кэбирэт (ыарыы, санаа-оноо туһунан). ☉ Подорвать, расшатать здоровье, причинить страдания (о болезни, о длительной тупой боли, переживаниях)
Өлөксөөс ахтылҕан маннык күүстээҕин, сүрэҕи-быары маннык ыарыылаахтык эмэрин урут сэрэйбэт этэ. В. Гольдеров
Бу киһи сүрэҕин-быарын эмэр, сааһын сарбыйар улуу аһыыттан кинилэри хайдах гынан быыһыах баарый. Н. Түгүнүүрэп
Хомойуох иһин, кини уһуннук олорботоҕо. Саамай күөгэйэр күнүгэр сылдьан, ыарахан ыарыы эмэн, бэрт уһуннук ыалдьан өлбүтэ. СМН ТС
4. көсп., кэпс. Кими эмэ көлөһүннээ, үбүн-аһын бэйэҕэр иҥэрин, мөлтөт-ахсат. ☉ Эксплуатировать кого-л., выжимать пот из кого-л.
Үрүҥ күн анныгар үлэһит кылаас күүһүн хааннаах хара көлөһүнүн хапытаал-хабала эмпиттэрэ. П. Ойуунускай
Бэһиэлэйэп мин хара көлөһүммүн эмпитин харахтаах бары көрбүт суола ини. Амма Аччыгыйа
Баайдар бырыһыанынан, хабаланан дьон сүмэтин эмэн олорбуттара аны уурайыахтаах. М. Доҕордуурап
5. көсп. Төлөрүппэт гына ыга ыл (омсолоох куһаҕан дьаллык туһунан). ☉ Засасывать, затягивать кого-л. (о каком-л. пороке, дурной привычке)
Тоойуом, кэбис, итинник этимэ. Арыгы эмэн ылбытын киһи эрэ билбэккэ хаалар. Э. Соколов
ср. др.-тюрк. ем, тюрк. ем, эм ‘сосать’

туохт.
1. Уһунуттан быһан кылгат, уһунун кыччат. ☉ Укорачивать, подрезать что-л. Күрдьэх угун сарбый. Бэрэбинэни сарбый
□ Хаста, хаста лаппыйан, Хаста, хаста сарбыйан, Тиһэҕэр дьэ ыпсардым, Тиэтэйбэккэ тупсардым. Болот Боотур
Суумкатыттан харандаас уһуктуур быһаҕын ылан талаҕы төрдүнэн быста, …… уонна бэйэтиттэн арыый улахан гына төбөтүн сарбыйда. А. Фёдоров
2. Туох эмэ ахсаанын кээмэйин аччат, аҕыйат, көҕүрэт. ☉ Уменьшать, урезать, сокращать количество, размеры чего-л.. Көрүллүбүт үбү сарбый
□ [Эмээхсин:] Айыым таҥарам, …… сотору харайаҥҥын сынньат, айыыбын-харабын хаҥатыма, эрэйбин сарбый. Суорун Омоллоон
Сиэмэ көстүбэтинэн сылтанан ыһыыны сарбыйа сатыыр салайааччылар эмиэ көстүтэлиир буоллулар. П. Егоров
Өтөрдөөҕүтэ холкуостаахтар тус бэйэлэрин кэтэх хаһаайыстыбаларын сарбыйар үлэ бара сылдьыбыта. А. Николаев
3. көсп. Ким-туох эмэ тугунан эмэ үчүгэйгэ тиийэрин, үчүгэй буоларын харгыстаа, буомнаа, туохха эмэ кыаҕын быс. ☉ Подрезать крылья кому-л., лишать права, возможности проявить свои силы, способности. Киһи кэскилин сарбый
□ Ити өтөрүнэн быһаарыллара биллибэт дьиэ боппуруоһа төһөлөөх күүһү, дьоҕуру, сайдар кыаҕы сарбыйбыта буолуой? Н. Лугинов
Ийэтин, кэргэнин, убайдарын Кэтириис сүтэрэн кырыйда, Соргулаах эдэркээн саастарын Сэрии уот сыллара сарбыйда. И. Артамонов
«Бастакы суорумньу күндү уонна ытыктабыллаах буолар. Маны аккаастаатахпытына биһиги кыыспыт дьолун сарбыйабыт», — диэн Кирийээн быһаарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Киһини тугунан эмэ быстыыга тириэрт, киһи аатыттан аһар. ☉ Доводить кого-л. до полного краха, гибели
[Арыгы] Сарбыйыан сахтаҕына Сапыкаанка буолан саамыланар, Сабыллар күнүгэр Самасаалка буолан саататар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хатан ыстаал быһаҕы Дьэбин адьас алдьатар, Киһи бэрдин даҕаны Санаа-оноо сарбыйар. Айталын
♦ Кынатын сарбый көр кынат
Бу сыакаар Манчаары курдук улуу ороспуой буолууһу. Эрдэтинэ кынатын сарбыйдахха сатаныыһы. И. Гоголев. Арааһа, эр киһини Дьахтар айар быһыылаах… Баҕарыа — таҥара оҥостуо, Баҕарыа — кынатын сарбыйыа… Н. Харлампьева. Сааһын сарбый — тугунан эмэ киһи үйэтин кэбирэт, үйэтин кылгат (үксүгэр улахан эрэй, кыһалҕа туһунан). ☉ Укорачивать кому-л. жизнь (напр., о жизненных невзгодах, тяжёлом труде)
Мин билигин эндэппэккэ билэбин Хайдах олох хараҥа дьайыҥынан Киһи барахсан сааһын сарбыйарын. С. Данилов
Сааспын сэрии сарбыйбытын иһин Сардаҥалаах күн көрө турдаҕына, Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин. Санаатын сарбый — киһи өйүн-санаатын баттаа, мөлтөт, тууй. ☉ Подавлять дух, угнетать (напр., о горе, нужде)
Саха урааҥхай санаатын Сах аймаҕа Сарбыйбыта буолуо диэн, [сайын] Салаҥкый баҕадьы Сааллар чаҕылҕан сапсыырданна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини [куттал] эрэ сөрүөстэн Киэҥ санааны сарбыйар, Эрбэх саҕа эрэйтэн Өлүү суолун арыйар. С. Данилов
ср. др.-тюрк. йар ‘рассекать, расщеплять’