прил. кэйиик.

прил
кэйиик

несов. 1. (бодать, быть бодливым) кэй, кэйиик буол; 2. (бодать друг друга) харыс.

даҕ. Тэбэр кыдьыктаах (сылгы, сүөһү туһунан этэргэ). ☉ Бьющий ногами, лягающийся (о копытных животных)
Иннинэн ытырыык, кэннинэн тэбиик баар үһү (тааб.: иитиллибит айа). Мөҕүллэр сүөһү сиэлимтэҕэй, тэбиик, оннооҕор кэйиик буолааччы. М. Доҕордуурап

даҕ. Үчүгэйдик, түргэнник буоһатар (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Плодовитый (о самцах животных)
Кэйиик оҕуһу куттал суох буоллун диэн өлөрөргө тиийиллэр. Онон үчүгэй оҕолооҕо биллибит, буоһатымтыа оҕуһу эрдэ өлөрөр ороскуоту оҥорор. ПНИ ИС
Оҕус буоһатымтыа буолуута аһатыыттан тутулуктааҕа биллэн турар. МСО ЫКТУО
Ити атыыр табалар сэниэлээх, буоһатымтыа уонна төрүөхтэрэ өлүгэһэ суох, уһун үйэлээх буолуохтаахтар. ПСБ ТИиПҮ

1. көнчөй диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Сарсыныгар икки ыттаах Кэйиик Көстөкүүн көнчөҥнөөн кэлэр. Н. Габышев
2. Элбэх буола-буола, хончоҥноон хамсаа, үрүт үрдүгэр тахса сатаа (үөн-көйүүр туһунан). ☉ Кишмя кишеть (о насекомых, гадах)
   Өтөҕүн оннугар кутуйах типпит, оҥкучаҕа сиҥнэн күөх чалахай уунан туолан, баҕа бөҕө бахчаҥнаабыт, көйүүр бөҕө көнчөҥнөөбүт. Д. Апросимов

туохт. Элбэхтик үҥүс, дьыалалас. ☉ Постоянно жаловаться, подавать жалобу на кого-л., сутяжничать
Үөр сүөһүгэ биир кэйиик баарын кэриэтэ, нэһилиэккэ үҥсэр-харсар, тура-тура дьыалалаһар кыдьыктаах биир эмэ киһи баар буолааччы. А. Данилов
Сахалар олус айманан, үҥсэн-харсан барбыттарыгар, дьаамнары көс нууччаларга туттарбыттара. Ойуку
Оробуочайдар усулуобуйаларын тупсарар иһин үҥсэр-харсар. П. Филиппов

туохт.
1. Быһытталанан таммалаабакка, быа курдук субуллан тоҕун, сүүр (туох эмэ сынньылхай хойуу убаҕаһы этэргэ). ☉ Течь, струиться (о чём-л. тягучем)
Ситэ хойдо илик сып-сылаас убаҕас көбүөр икки дьабадьытынан сынньылыйда. Софр. Данилов
Тэллэриис …… хараҕын муҥунан Бэдэр Хараҕы одуулаата, айаҕын аппытын кубулуппата, икки дьабадьытынан сыраана сынньылыйда. И. Гоголев
Кэйиик атыыр оҕус, баҕайы хараҕа кытаран, мунна силтэйэн, сыраана сынньылыйан. В. Миронов
2. көсп. Ууннары тардыллыбыт курдук уһаан, субуруйан көһүн (хатыҥыр киһи уһун таҥаһы салыбыраччы кэттэҕинэ). ☉ Казаться вытянутым в длину, будучи облачённым во что-л. длинное, ниспадающее, струящееся (обычно о худощавом человеке)
Киһи бэрдэ Күүлэй Көстүүн, туруйалаан баран, туран, тэбэнэн сахсынан бүтэн эрдэҕинэ Уордаахаба нэһиилэ сынньылыйан турар. Софр. Данилов

баттаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Баттанар күннээх буоллахпына, хомуньуустар көмүскүөхтэрэ диэн кини бэйэтин, син киһи курдук көрүнэр. П. Ойуунускай
Турар дьоно көспүт дьиэ, Аана ыга баттанан. П. Тулааһынап
Горькай ойон туран, кэтит сабарай ытыһынан түөһүн баттанна, дэлэгээттэргэ сүгүрүйтэлээтэ. Амма Аччыгыйа
♦ Тарбахха баттанар (ааҕыллар) – 1) олус аҕыйах ахсааннаах, сэдэх. ☉ Немного, совсем мало, по пальцам можно перечесть
Биһиги манна кэлэрбитигэр таас дьиэ диэн тарбахха баттанар ахсааннаах этэ. В. Гаврильева
Эдэрчэгиэн, сырыыны-айаны хотон сылдьар эр бэртэрэ тарбахха баттанар ахсааннаахтар. «ХС»; 2) биир баар-суох эрэллээх, эрэли үөскэтэр (киһи). ☉ Единственный подающий надежду
Оччолорго кини курсугар тарбахха баттанар, кэскиллээх, бастыҥ устудьуон этэ. Е. Неймохов.
◊ Өттүк баттан – көнөтүк туран илиилэргинэн синньигэс биилиҥ ойоҕос өттүлэриттэн баттан. ☉ Упереть руки в бока, подбочениться (поза независимости и некоторого превосходства)
Сарсыныгар икки ыттаах Кэйиик Көстөкүүн көнчөҥнөөн кэлэр, өттүк баттанар. Н. Габышев
Кэтириис [Лэкиэс иннигэр кэлэн өттүк баттанан туран эрэн:] Дьөксө, истиэххин баҕардаххына, тоҕо эн бэйэҕэр хоруоп оҥоһуннуҥ? С. Ефремов. Сыҥаах баттан – тоҕоноххуттан анньынан сыҥааххын илиигинэн өйөө (үксүгэр олорон эрэ). ☉ Подпереть щеку рукой (в основном сидя)
Оҕотоойоп, иһиллэ-иһиллибэттик өрө тыынан баран, тоҕоноҕунан остуолга тайанан сыҥаах баттанна. Софр. Данилов
Матрена охтубут тиит үрдүгэр саҥата суох сыҥаах баттанан олорор. Амма Аччыгыйа
Степан Саввич соҕотоҕун хаалан баран, оннуттан турбакка эрэ сыҥаах баттанан олорон табахтаата. Н. Лугинов

туохт.
1. Кими, тугу эмэ кэтээ, көрүс, кимиэхэ, туохха эмэ утары таҕыс. ☉ Поджидать, встречать когочто-л.; выйти навстречу к кому-чему-л.
Сорох ардыгар …… кэлэр суолбар тоһуйан, сэрбэйэн турар идэлэннэ. Амма Аччыгыйа
Хоту кыраай дойду Хомоҕой тыллаах хоһоонньуттарын Соҕуруу киэҥ дойдулар Суруйааччылара тоһуйдулар. Н. Степанов
Эмискэ тумустан үс тыылаах киһи күөрэс гына түспүттэрэ уонна биһигини тоһуйа турбуттара. М. Доҕордуурап
2. Тугу эмэ туохха эмэ утары тут, хайыс, көмүскэн (хол., көмүскэнээри, көрөөрү, куттараары). ☉ Подставлять что-л. подо что-л. (напр., лицо, ёмкость под дождевую воду)
Бөҕө сирин соруйан тоһуйан биэрэр буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Кытаран хаалбыт сирэйин тоһуйан олорон: «Тойоттор, Кузьма Петрович», — диир. Н. Якутскай
Үчүгэйкээн самыыр ибиирэригэр, Үөрэммин, тоһуйдум иһиппин. Күннүк Уурастыырап
3. Кими, тугу эмэ өлөрөөрү саһан кэтээ. ☉ Быть в засаде
Кыыл өрүһү туоруур сиригэр тоһуйан бултууру тиигээнниир диэн ааттыыллар. Далан
Бандьыыттар Эрнест Георгиевич Светец кыһыл этэрээтин аара суолга тоһуйан олоччу кырган кэбиспиттэрэ. Н. Заболоцкай
Ол бириэмэҕэ биһиги кыра оҕолор өлөҥҥө, талах төрдүгэр олорон, көтөрдөрү тоһуйарбыт. Т. Сметанин
♦ Муоскун тоһуй — кимиэхэ, туохха эмэ кырыктан, утарылас. ☉ соотв. встречать в штыки
[Манчаары:] Кулубалары утары …… Муос тоһуйар Күннэрим эмиэ эргийдэ. В. Протодьяконов
Туора сиртэн кэлбит киһиэхэ, кэйиик ынахтыы, муоспутун тоһуйан ылабыт. М. Доҕордуурап
Бороҕон Дьуоттулар түмсэллэрэ буоллар, күүһү көрдөрүөххэ, муоһу тоһуйуохха сөп этэ. «Чолбон». Ытыскын тоһуй — умналаа. ☉ Просить подаяние (букв. подставить свою ладонь)
[Мундербек] аан кэннигэр сыста туран, …… ытыһын тоһуйар да, дьон кырыы харахтарынан кынчайан да көрбөттөр. Эрилик Эристиин
Ыаллартан киирэн, ытыһын тоһуйан аһыырын истэннэр, уолу булан ылбыттара. У. Нуолур
Үгүс дьон …… судаарыстыбаҕа эрдэттэн ытыстарын тоһуйбутунан бараллар. П. Егоров
ср. др.-тюрк. туш ‘встречаться’, кирг. тоз ‘преграждать путь; ждать, ожидать’, алт. тос ‘подкарауливать, задерживать’