разг. см. тэбиик .

көр тэбиик. Тэбигэн ат
□ Оһоокойдуур-оһоокой! Тэбигэнтэй атыырдаах, Тэһиикэлиир биэлэрдээх, Тэлэҥэс эриэн ынахтаах, Дьэбир эриэн кунаннаах, Дьээбэлээхий киһилэрдээх. С. Зверев

хайҕаа диэнтэн тиэт
көрүҥ. Торуой уола туой: «Тутуулаах эрэт доҕор», — диэн хаста даҕаны Кууһуманы хайҕаамахтаата. Н. Габышев
Тэбиик [киһи аата] тылыгар былаан кыыһын хайҕаамахтаата. «Чолбон»

даҕ. Кэйэр кыдьыктаах сүөһү. ☉ Бодливый (о рогатом скоте)
Кэйиик ынахха таҥара муоһу биэрбэт (өс хоһ.). Мөҕүллэр сүөһү сиэлимтэҕэй, тэбиик, оннооҕор кэйиик буолааччы. М. Доҕордуурап
Бу оҕус куһаҕан, кэйиик кэмэлдьилээх эбит. «ХС»
ср. др.-тюрк. кэйик ‘олень, лань; дикий зверь’

даҕ., кэпс. Ордуос майгылаах, тэбиэс сигилилээх (үксүн дьахтар, биэ, ынах туһунан). ☉ Вспыльчивый, несдержанный, горячий (обычно о женщине, кобыле, корове)
Тоҕус муус дьулуо хара уолаттарым, аҕыс кыҥырдыа ханыы кыргыттарым, мин этэр тылбын өйдүөн истэн туруҥ эрэ! Саха фольк. Чуура кыҥырдыа биэ курдук тэһии сүрэҕэ Тороевка туһаайан, түргэнтүргэнник тэбиэлээтэ. Л. Попов
Бу ынах …… ыаммат. Эккэ таһаарылынна. Кыҥырдыа, тэһии, тэбиик диэтилэр. «ХС»

I
аат. Түһэ турар хаар кыырпаҕа. ☉ Кристаллик снега, снежинка, летящая с неба
Кыырпах хаар кылбаҥнас кыыдама, Сэбирдэх сирилэс сиккиэрэ, …… Бу буолар мин дойдум тойуга. Л. Попов
Хаар кыыдама былаастаах сирилэс тыал кузов кэннигэр сабыта охсор. И. Сысолятин
Иһиллээтэххэ сиргэ хаар биир кыыдама түһэр тыаһа иһиллиэххэ айылаах ураты чуумпута. Г. Николаева (тылб.)
II
кыыдам кылыыһыт — күөрэччи, ыраах-ыраах ыстаҥалаан кылыйар киһи. ☉ Мастер по прыжкам на одной ноге, летящий (в прыжке) высоко и далеко
Тэбиик нэһилиэгэр үөскээбит Сивцев Михаил диэн кыра үөрэхтээх, кус быһый, кыыдам кылыыһыт киһи эбитэ үһү. БИГ ӨҮөС

даҕ.
1. эргэр. Хаанымсах, хааҥҥа баҕалаах, хааҥҥа курдаттыы тартарар (үксүгэр кыргыс сэбин туһунан). ☉ Кровожадный (эпитет, характеризующий боевое холодное оружие); имеющий страсть к убийству, к резне
Оннооҕор буолуох бухатыырдарга илбистээх илиилэммит киһибин. Саха фольк. Хайа, тэбиик мохсоҕоллорум, Илбистээх биилээхтэргит санаалара көнньүөрэн, Оботтоох уһуктаахтаргыт утахтара ханан кэллэ дуо? И. Гоголев
Бөрө бөтүҥнэр маннык айылаах илбистээх сэрии сэбэ кинилэр эттэригэр-хааннарыгар ананан оҥоһуллан эрэрин билбэттэр. «Чолбон»
2. Киһини абылыыр күүстээх; дириҥ иэйиилээх, долгутуулаах, ылыннарыылаах, курдаттыы тардар (тыл, ырыа туһунан). ☉ Обладающий особой силой внушения, способностью зачаровывать (напр., шаман, певец-сказитель); проникновенный (о речи, песне)
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. Бу ырыа чиҥ хатан, дириҥ, илбистээх, улуутуҥу соҕус буолуох тустаах этэ. П. Ойуунускай
Саха тыла - наһаа баай, күүстээх, били этэргэ дылы, кырдьык да имэҥнээх, илбистээх тыл. Күннүк Уурастыырап
Саҥа үөскүүр хоһоонноруҥ дьүһүнэ күлүмнээн көстө сүтэр, илбистээх дьүөрэ тылларын төлөнө умулла-умулла күөдьүйэр, ыанньыйыаххар диэри... Суорун Омоллоон
Ол эрээри оҕонньор ити бүрэ тас көрүҥэр холооно суох киһини итэҕэтэр сүлүһүннээх тыллаах, илбистээх биллэр ойуун этэ. С. Курилов (тылб.)

I
туохт. Киһи этэрин истибэт, киһи тылыгар киириммэт майгылаах буол. ☉ Упрямиться
[Алааппыйа:] Бу манан эмиэ иҥэрэн кэбиспит. Дьэ үчүгэй сордоох доҕор! Соруйан өсөһөн дьаабылыыра буолуо. А. Софронов
Өһөстөрбүн даҕаны, соҕотоҕун хаалан баран, кырдьыга, улаханнык кыраҕыйбытым. Далан
♦ Өһөс да чирэс — хайаан даҕаны. ☉ Непременно, несмотря ни на что, чего бы это ни стоило, во что бы то ни стало (букв. упорствовать и упираться)
Өһөс да чирэс, мантан антах мин анаан эйигинэн дьарыктаныам. Софр. Данилов
ср. алт., кирг. өчөш ‘злобствовать, сердиться’
II
1. даҕ. Киһи этэрин истибэт, ылыммат, киһи тылыгар киириммэт. ☉ Упрямый
Кини санаатыгар тамыйахпыт өһөс, ынахпыт тэбиик эҥин үһүлэр. Н. Неустроев
Өрүү ымманыйа ордук саныам Албын тылы биирдэ да эппэтэх, Эрэйгэ иннин биирдэ да биэрбэтэх, Өлүүтүгэр өлөн да баран өлбөтөх, Өҕүллүбэт өһөс киһини. С. Данилов
2. аат суолт. Өһөс быһыы-майгы, киһи тылыгар киириммэт, киһи тылын ылыммат быһыы-майгы. ☉ Упрямство
[Маайа:] Сорох ардыгар өһөспөр араас айыыны оҥостуохпун саныыбын, син биир балыйалларын курдук балыйыа этилэр. А. Софронов
Аны дьукаах булуммакка, Адьас собус-соҕотоҕун, Өсөһүгэр, ыал буолан, Өтөҕүгэр олорбута. Күннүк Уурастыырап
«Ити! – Ларьяна күллэ. Мин эппитим кэллэ дии: Эн биһикки иккиэн улуу өһөстөрбүт». Р. Баҕатаайыскай
♦ Өһөс хаанын киллэрбит (хааннаммыт) — наахара хаанын киллэрбит диэн курдук (көр наахара)
Тогойкин булгуччу аккаастанар, бэйэтин хаатыҥкаларын көрдүүр санаанан, өһөс хаанын киллэринэн олордо. Амма Аччыгыйа
ср. алт. өчөш ‘зловредный’, хак. өчес ‘упрямство, упрямый’

тэп I диэнтэн хай
аата. Аанака, ол баай ыалга тиийэн, үтүрүмхатырым тутуллар, хамначчыт кэриэтэ буолар, ол тэбиитигэр ыалдьан, суорума суолланар. Эрилик Эристиин
Айа тэбиитэ элбэрээги ханнык кэрдиискэ иилэртэн улахан тутулуктаах. ПАЕ КБАТ
Охсууга, тэбиигэ, бырдах уонна кулахы ытырарыгар кыһаммат киһи диэн суох буолуохтаах. ЛВ МТА
♦ Саа тэбиитигэр кииримэ — кимиэхэ, туохха эмэ олус чугаһаама. ☉ Не подходить близко, не приближаться к кому-чему-л. (на расстояние выстрела)
Эн киниэхэ аны саа да тэбиитигэр кииримэ. Саа да тэбиитэ сиргэ (тэбэр сиригэр) чугаһатыма көр саа. [Василий тыһаҕастаах тыһы тайаҕы] сарсыардаттан эккирэтэн биир үрүйэни сыыйан нөҥүө үрэххэ күн ортоҕо диэри сиэллэ даҕаны саа тэбиитигэр кыайан чугаһаабата. «ХС»
[Фамусов:] Мин буолларбын бу дьону киин куоракка Саа да тэбиитэ чугаһатыа суох этим. А. Грибоедов (тылб.)
◊ Дэлби тэбии (тэптэрии) көр дэлби
Утуу-субуу ынырыктаах дэлби тэбии ньиргийэр. И. Баишев
Булкааннар эстиилэрэ сорох ардыгар олус күүстээх дэлби тэбиилэринэн доҕуһуолланар. КВА МГ
Охтубут мастар умнастара сиргэ хайдах сыталлара дэлби тэбиини уонна баллистическай долгуну кытта сибээстээх. ДьДьДь
Сүрэх тэбиитэ көр сүрэх I. [Нина:] Медицина этиитинэн, сүрэх күүскэ тэбиитэ сылайыыттан, сынньаныаххын наада. Амма Аччыгыйа
Баар эн сүрэҕиҥ тэбиитэ Байҕал күүрээнигэр, Күүстээх тыал түһүүтэ — Тыа сүгүрүйэригэр. Эллэй
Сыспай сиэллээхтэрим сыа оттоох сыһыыбар Холоругу түһэрэн хотоһуйан эрэллэр, Туйахтарын тыаһа сүрэҕим тэбиитинии өрө битигирээн кулгаахпар иһиллэр. М. Ефимов
Тымыр тэбиитэ көр тымыр. Киһи тугунан ыалдьыбытын быһааралларыгар быраастар киһи тымыра тэбиитин кэмнииллэрэ. КФП БАаДИ
Эмискэ кини илиитэ илир гынаатын кытта, тымыр тэбиитин бигиир сир арыый үөһэ өттүнэн харыбар быһах уһуга таарыйара билиннэ. А. Куприн (тылб.)

1. даҕ.
2. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох; мэнээк сылдьар. ☉ Бездомный, бродячий; бесхозный
   Улуу кыыл охсуук, дьэллик кыыл тэбиик (тааб.: сохсо (килэпси)). Дьиэтэ-уота суох Дьэллик киһи курдук, Дэлби мунчаардым. В. Гольдеров
   Сааскы мэник, дьэллик тыаллар Ханна эрэ саспыттар. Чэчир-80
   Мин тымырдарбар оннук дьэллик [ыраах сирдэринэн тэлэһийэр] хаан сүүрүгүрэр быһыылааҕа. «ХС»
3. Сүүрэлэс, онно суоҕунан көрбүт (харах). ☉ Бегающие, бездумные, без выражения (глаза)
   Долохов, арааһа, өссө да элэктии түһээри, …… кырасыабай, дьэллик харахтарынан кини диэки чаҕылыччы көрдө. Л. Толстой (тылб.)
4. Дойдута, сирэ суох. ☉ Без родины, без отчизны
   Киһи эрэ дойдулаах буолбат, Диэхтээҕим. Ким - күрдьүктээх... Дьиҥнээхтик Дьонугар долгуйбат Дьэллик ыт курдук көстүөхтээх. С. Тарасов
5. аат суолт. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох; мэнээк сылдьар, тэлэһийэр, дьиэҕэ тохтуурун сөбүлээбэт, кэриимниирин таптыыр киһи, сүөһү. ☉ Бродяга, скиталец, непоседа (о человеке, животном)
   Ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
   Мин курдук дьэлликтэр, быралгылар, хаамаайылар, устугастар, нуучча даҕаны, саха даҕаны элбэх этибит. И. Никифоров
   Дьэ түөкүн хаххан, дьэллик дьэллигэ тардан, албыннаабыт буоллаҕа. Саха ост. I
6. сыһ. суолт. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох, көҥүл-босхо (бар, сырыт). ☉ Без дома, без хозяина, как бродяга (жить, обитать)
   [Күһүнүн тиийэн] Көҥүл барбыт күрүөлэннэ, Хаҥыл барбыт хаһааланна, Дьэллик барбыт кыбыыланна. Саха нар. ыр. I
   Кыра да буоллар, кырыктанна бу ытыҥ - Биллэ көҥүлбосхо, дьэллик барбытын. Л. Попов
   ◊ Дьэллик маҥан (элэмэс) - харах саатар дьиримнэс сырдык; харах иириэх чаҕылхай (элэмэс). ☉ Ослепительно белый (до дрожи в глазах); ярко-пестрый (до ряби в глазах)
   [Бухатыыр дьахтардаах] Чэлгиэннээх киэҥ Дьэллик маҥан Тэлгэһэтин иһигэр Илэ бааччы Дибдитэн киирэн кэллилэр. Күннүк Уурастыырап. [Куралай Кустук] субу баран иһэн сирин ортолуута дьэллик элэмэс табалаах киһини көрсө түстэ. Д. Апросимов. Дьэллик чолбон эргэр. - Дьэллэҥэ былыргы аата (сүтэ-сүтэ киэһэ сарсыарда баар буолар чолбон). ☉ Венера (звезда), букв. блуждающая звезда. Көтөр дьэллик буол - куруук көтө сылдьар буол. ☉ Постоянно летающий (с места на место)
   Суор онтон бэттэх абатыттан хааҕыргыы-хааҕыргыы көтөр дьэллик буолбут. И. Егоров
   ср. тув. черлик, челлик 'дикий'