кэйбэлдьий диэнтэн дьаһ
туһ. Киҥкиниир киэҥ халлааны Киэбин-киэлитин кэйбэлдьиппит …… Улуутуйар Улуу Суорун уустара …… Олохсуйбуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Кэтит киэҥ ийэ сири Ким да бэйэкээннээх кэлэн Кэйбэлдьиппэт-сиэгэнэппэт гына …… Оҥоһуллан иэнигийбит эбит! «ХС»

сущ
(мн. ч. нет)
кэтитэ, туората

сущ.
кэтитэ, киэҥэ

прил. 1. кэтит; киэҥ; широкая улица киэҥ уулусса; 2. (просторный) киэҥ; широкий пиджак киэҥ бинсээк; 3. (обширный) киэҥ, кэтит; широкий простор киэҥ куйаар; 4. перен. (охватывающий многое) киэҥ; широкое обсуждение киэҥ дьүүллэһии; # на широкую ногу киэҥник, дэлэйдик; широким фронтом киэҥ фронунан, киэҥник хабан.

төрөө-үөскээ диэн курдук
Киһи-хара буолан, үөскээн-үөдүйэн олоотто эбитэ үһү. Саха фольк. Тэҥнээҕин билбэккэ Тэнийэн тэлгэнэн Үөлээннээҕин көрбөккө, Үөскээнүөдүйэн …… Олохсуйбута эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Тула уйаара-кэйээрэ биллибэт, оччолорго киһи-сүөһү үөскээнүөдүйэн иччилии илик кэтит, киэҥ тайҕаҕа иҥиэттэн сыппыта. Н. Заболоцкай

ж. кэтитэ, киэҥэ; в ширину кэти-тинэн; шириной в два метра икки метр кэтит-тээх.

ж. 1. кэтитэ, киэҥэ; широта реки өрүс кэтигэ; 2. перен. киэҥэ; широта кругозора билии-көрүү киэҥэ; 3. геогр. кэтирээһин; градус широты кэтирээһин кыраадыһа.

даҕ.
1. Туоратынан киэҥ, иэннээх. ☉ Широкий (большой в поперечнике)
Кэтит кур. Кэтит сарын. Кэтит өрүс.  Хос ортотугар кэтит олох маска тиэрэ түһэн, Уйбаан оҕонньор …… нухарыйа олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Бу өрүс чычаас. Кэтитинэн да киһи өрүс диэн ааттыар сатаммат. Т. Сметанин
2. үрд. Уйаара-кэйээрэ, улаҕата биллибэт киэҥ (үксүгэр дойду, халлаан, муора эҥин туһунан). ☉ Обширный, необозримый, беспредельный, безграничный (обычно о стране, океане, небе и др.)
Килбиэннээх халлааным кэтит иэнигэр, Кини үрдүнэн хоодуот хотой Төгүрүйэтөгүрүйэ чаҥырҕаата. П. Ойуунускай
Муора, эн кэтит киэҥ таһааҥ Муҥкук санаабын киэр үүрдэ. Дьуон Дьаҥылы
Тула уйаара-кэйээрэ биллибэт, оччолорго киһи-сүөһү үөскээн-үөдүйэн иччилии илик кэтит, киэҥ тайҕата иҥиэттэн сыппыта. Н. Заболоцкай
3. көсп., үрд. Бөҕө туруктаах, бигэ, халбаҥнаабат көрүҥнээх (үксүгэр байылыат олох, баай-дуол туһунан). ☉ Прочный, основательный, крепкий (обычно о зажиточном хозяйстве)
Кини киһи да кэп суоруна, кэтит ордуута долгуйан мөхсөн хамсаатаҕына — кыырпах кыра таастар лачыгырыы тоҕуннулар. Ньургун Боотур
Улуу абаҕам — үрдүк Чоочо Киэҥ ыырын киэптээтим, Кэтит баайын үрэйдим. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Үтүө кэскиллээх, соргулаах. ☉ Раздольный, с размахом; обширный
Килбиэннээх кэтит чигдибин Кирдииркиртитэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай
[Баай Барылаах] Киэҥ тэлгэһэ саҕа Кэтит сэксэни тэрийдим! Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэлэр кэрэ кэскилбит иннигэр, Кэтит олохпут туһугар …… Кэннибитинэн кэхтиэхпит суоҕа! С. Зверев
Уһун, кэтит, сырдык суол оҕо дьоҥҥо тыргыллар. Эллэй
♦ Кэтит кэскил (кэскиллээх) — дьоллоох-соргулаах, инники өттүгэр туругурар кыахтаах. ☉ Счастливая судьба, крепкая, надежная счастливая будущность (имеющий счастье в будущем)
Икки атахтаах Кэтит кэскилэ, дьоллоох олоҕо отчут-масчыт, кулут күүһүнэн оҥоһуллубута. П. Ойуунускай
Кэтит кэскиллээх Кэрэ кыыс оҕону кэргэннэниҥ. С. Зверев
Кэтит кэһии — көр кэһии I. Уйгу-быйаҥы олохтоно, кэтит кэһиини тэллэхтэнэ, …… алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас чачыры анньа киирдиннэр. Ньургун Боотур. Кэтит суолун кэһимэ (уһун суолун оймоомо) фольк. — улуу, сүдү уонна кутталлаах киһиэхэ (бухатыырга) мэһэйдэһимэ, суолугар туора турума. ☉ Не переходи его широкую дорогу (не перебегай его длинную дорогу — формула-предупреждение об опасности противиться грозным, сильным богатырям)
Кэтит суолун Кэспэт буолуҥ, Уһун суолун Оймообот буолуҥ. П. Ойуунускай. Кэтит (кэнчээрилээх) уруулаах (киэҥ аймахтаах) фольк. — дириҥ силистээх, киэҥ улахан халыҥ уруулаах-аймахтаах (онон өлөн-охтон биэриэм суоҕа диэн этэр олук). ☉ Имеющий большую родню, глубокую родословную (фольк. формула, обозначающая, что с говорящим не просто справиться, что он не пропадет)
Мин диэтэх киһи эн эрэйдээх курдук буолуом дуо? Киэҥ аймахтаах, кэтит уруулаах киһибин. Ньургун Боотур
Доҕорум …… кэтит кэнчээрилээх буолууһуккун! П. Ойуунускай

дьүһ. туохт.
1. Аһара намтаан, халыйан көһүн (хаптаҕай быһыылаах тугу эмэ этэргэ). ☉ Оплывать, расплываться, расплющиваться; выделяться таким видом. Чүмэчи күн уотугар туран, ууллан ньалбайан хаалбыт
□ Тыы быһаҕаһыгар диэри уу киирэн, нэһиилэ ньалбайан кэлэн кытыыга анньыллар. П. Чуукаар
Сулуоннар бары суон атахтарыгар үктэннэхтэринэ ньалбайан, кэтирээн тахсар эрэһиинэ курдук сымнаҕас уллуҥахтаахтар. ГКН МҮАа
△ Алдьанан хапсыччы бар, хомуллан хаал. ☉ Уменьшаться в объёме; становиться помятым, сплющенным
Ынах тэбэн кууһуннарда, солуур ньалбайан хаалла. М. Доҕордуурап
Дарыбыанаба Валерий Ивановиһы ньалбайбыт сэлээппэтиттэн бадарааны баспыт бачыыҥкатыгар диэри таҥнары көрөн түһэрдэ. Л. Попов
2. Кэтит хаптаҕай буолан көһүн (хол., сирэй). ☉ Выделяться своим широким плоским видом (напр., о лице)
Хантан эрэ соҕотох сыалыһар устан ньалбайан кэллэ. Ф. Филиппов
Хара сирэйдээх ньалбайбыт дэгдэгэр имнээх оҕонньор маҥан ырбаахы кэппит. С. Курилов (тылб.)
3. Үрдүккэр сөбө суох олус кэтит, киэҥ көстүүлээх буол. ☉ Быть слишком широким, сплющенным, расширенным книзу, распластанным
Буор сыбахтаах туруорбах дьиэ үүт-үкчү хас эмэ сыллааҕыта куруламмыт кэбиһиилээх от курдук харааран, ньалбайан көстөр. И. Никифоров
Олбуор түгэҕэр улахан ньалбайбыт саха балаҕана баара. ВВМ. Тэҥн. ньалҕай I
ср. др.-тюрк. йалбы ‘плоский’, алт. дьалбай ‘быть широким, плоским’, ног. ялпай, монг. жалбийх ‘сплющиваться’

аат.
1. Уулаах былыттар харсыһыыларыттан үөскээн тахсар элэктэриичистибэ сэрээтин улахан, бачыгырас, лүһүгүрэс тыаһа. ☉ Сильный грохот, раскаты, сопровождающие молнию во время грозы, гром
Этиҥ этэр, чаҕылҕан күлүмнүүр. П. Ойуунускай
Этиҥ этэр, арыт маска сааллан барчаланар, сирихаллааны сиксигиттэн дьигиһитэр. Н. Якутскай
Үүйэлээх Симон ыстаансыйаттан тахсалларыгар куораты үрдүнэн этиҥ этэн лүһүгүрүү сүүрдэ. Л. Попов
2. көсп. Туох эмэ (хол., дьон-норуот баҕа санаатын) модун күүһэ, кыаҕа. ☉ Могучая сила, мощь чего-л. (напр., стремлений народа)
Бу айар үлэбит этиҥэ, Бу ыллыыр ырыабыт көмүһэ — Барыта эн эбээт, мин дойдум! С. Данилов
Түөскэ эдэр саас этиҥэ Дьоллоох үлэттэн уһуктар. П. Тобуруокап
Бу этиҥ көннөрү ардах этиҥэ буолбатах, кини өрөбөлүүссүйэ этиҥэ этэ. Эрилик Эристиин
♦ Былыта суохха этиҥ сааллыбытыныы көр былыт
Онтон эмискэ былыта суох ыраас халлааҥҥа сүллэр этиҥ сааллыбытыныы, Тордоохоптор уу чуумпу олохторо биирдэ күөрэ-лаҥкы буола түспүтэ. С. Никифоров
◊ Сүллэр этиҥ көр сүллэр II
[Ат] үллэр чаҕылҕан артыалланан, сүллэр этиҥ суорумньуланан баран истэ. Саха фольк. Түөрт сүллэр этиҥ ньиргийдэ, Түөрт сааллар чаҕылҕан дапсыйда, Күлүк көстүбэт Күлүк-туман оргуйда. П. Ойуунускай
Онтон ыраас халлааҥҥа Сүллэр этиҥ дарбыйбыта, Былдьаһыктаах ол сахха Уордаах киһи уордайбыта. С. Данилов
Этиҥ былыта көр былыт. [Дуолан Хара:] Бай, этиҥ былыта тахсан эрэр. И. Гоголев
Этиҥ былыта хара быарынан хайалар сытыы чыпчаалларын кыһарыйан ааһар. П. Аввакумов
Арҕааттан най хара этиҥ былыта халлааны хараҥарда халыйан таҕыста. Т. Сметанин
Этиҥнээх ардах көр ардах. Этиҥнээх ардах буолуоҕун бэлиэтэ. Сарсыардаттан быстах былыттар тахсаллар уонна күн ортото ааспытын кэннэ элбээн, дьөрбөлөһөн тахсаллар. КПЫ
Этиҥнээх самыыр — этиҥнээх ардах диэн курдук (көр ар- дах). Эн [Элиэнэ өрүс] кэтит, киэҥ эйгэҥ салгына Этиҥнээх самыыртан чэлгийбит. Эллэй
Этиҥ сүгэтэ — сүгэ таас диэн курдук (көр сүгэ). Этиҥ охсубут сиригэр этиҥ сүгэтэ баар буолар дииллэр. АЛА КК
Этиҥ тааһа көр таас I. Сорохтор этиҥ тааһын «сата» диэн ааттыыллар. ХИА КОВО
ср. башк. йэшен ‘гроза, гром; грозовой’

аат.
1. Сарсыарда халлаан сырдыан иннинэ илин саҕах үрдүнэн чаҕылыйан көстөр сырдык сулус. ☉ Яркая звезда, до зари сияющая на восточном горизонте, Венера
Чолбон сулуһунан көрдөххө, биэс чаас арыый илик быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Эмиэ киэһэ… барык-сарык, Ыйбыт уота имик-самык. Ити чолбон, ол үргэл… Онон буолуо булчут дьиэтэ. А. Бэрияк
[Кураан сайын буоларыгар] уоттаах чолбон сарсыарда үргэллиин алтыһар. И. Сосин
2. кэпс. Хараҥа халлааҥҥа сырдык туочука буолан көстөр халлаан эттигэ, сулус. ☉ Небесное тело, звезда
Ыыс туман быыһынан чолбон сулустар имнэммит харах курдук чипчиҥнии-чипчиҥнии дьөлө көрө турдулар. Эрилик Эристиин
Халлааны сырдатар чолбоннор Дьэллэҥэ даҕаны, Мэндэҥэ даҕаны сарсыарданан тахсар идэлээхтэр. «Чолбон»
Аал уоппун отто туран, Үөлэһим үүтүнэн Хотугу чолбон чаҕылыйарын көрбүтүм. И. Гоголев
3. көсп., кэпс. Түргэн-тарҕан туттунуулаах, быһаарыныылаах тыллаах сытыыхотуу киһи. ☉ Быстрый в движениях, решительный, смелый, яркий человек
Хайа, аны [билиэннэйи] куоттаран кэбиһээйиккитий, итинтикэҕит бэрт чолбон быһыылаах. Эрилик Эристиин
Кини холкуоска сыратын биэрбит, бэрт сытыы тыллаах-өстөөх чолбон киһи. Р. Кулаковский. [Мюллер:] О, ити үлүгэр дьүдьэх буолан баран, сирэйэ-хараҕа чолбон төрөөн тугун сүрэй... Н. Туобулаахап
◊ (Уоттаах) чолбон (курдук) харах (харахтаах) — тобулута көрбүт сытыы, уоттаах харахтаах (киһи). ☉ С острым взглядом, горящим взором. Икки чолбон хараххын суор тоҥсуйбут… Амма Аччыгыйа
Кини уоттаах чолбон курдук харахтаах, көрөрө-истэрэ барыта суптурута анньыллыбыт курдук. Н. Якутскай
Лев аҕатын көхсүн уоттаах чолбон хараҕынан дьөлө көрөн хаалбыта. Р. Баҕатаайыскай
Оҕо курдук оҕонньор …… Оҕо курдук, уол курдук, Уоттаах чолбон харахтаах. М. Тимофеев
Хатааһын чолбоно (сулуһа) көр хатааһын III. Хатааһын чолбоно ол иһин бэркэ дьиримнээбит эбит, халлаан сигилитэ дьиҥнээхтик алдьанан, тыалырда, тоҥордо. «Кыым»
Эн [Элиэнэ өрүс] кэтит, киэҥ эйгэҥ салгына Этиҥнээх самыыртан чэлгийбит, Санаабар, халлыбыт халлааҥҥар Хатааһын чолбонуҥ итийбит. Эллэй
Хатааһын чолбонун (сулуһун) курдук көр хатааһын III. [Ньургун Боотур] Хараҕын уота Хатааһын чолбонун курдук Хаһылыччы тырымнаан, Сүүһүн хаана Сүлүстээх уотунан Сүүрэлии оонньооото. П. Ойуунускай
Хатааһын чолбонун курдук сытыы соҕотох хараҕынан мустубут дьону эргиччи көрөн чолбоодуҥнатта. Амма Аччыгыйа
♦ Чолбон (сындыыс) <сулус> сүүрүүтүн курдук көр сүүрүү
Сытыы сындыыс сырыыта сырыылаах, уоттаах чолбон сүүрүүтэ сүүрүүлээх дьахтарбын. Саха фольк. «Онон мин эйигин алгыс үтүөтүн алҕаан, тыл үтүөтүн этэн бардым!» — диэн баран уоттаах чолбон сүүрүүтүн курдук сур гынан хаалла. Ньургун Боотур
ср. тюрк. чолбон, чолмон, бур. солбоҥ ‘Венера’, монг. чолбон ‘утренняя звезда’