күөкэҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. [Моҕой] Дуоһуйбут курдук туттар, Үтүөмсүйэр кэриэтэ Уһун моонньун күөкэҥнэтэ хамсатар. И. Гоголев
Бэл чөркөй чөркөөнөҕө Моонньун сыыһын күөкэҥнэтэр, Чөкчөҥө чөкчөөҥкөҕө Бокулуоннаан кэҕилдьийэр. П. Тобуруокап

мичилий 1 диэнтэн тиэт
көрүҥ. Кини үҥкүүлээн кэҕилдьийдэҕинэ, кэргэнэ Аана сирэйэ сырдаан, иэдэстэрэ тэтэрэн, мичилийбэхтээн, күлэн кэбиһэ-кэбиһэ, ким-хайа иннинэ батыһан киирэн барааччы. П. Ламутскай (тылб.)

кэҕилдьий диэнтэн холб. туһ. Хамыыһыйа чилиэттэрэ, кэҕилдьиһэн кэбиһэ-кэбиһэ, сүбэлэһэ түстүлэр. Амма Аччыгыйа
Көлүүр аттара, үөттэр анныларыгар бааллан тураннар, бүгүлэхтээн кэҕилдьиһэллэр. Л. Попов
Илиитин күөрэтэн быраһаайдаһан тахсан эрэр Түүлээхэпкэ эйэҕэстик кэҕилдьистилэр. «ХС»

быыбардаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Нэһилиэк сэбиэтэ хат быыбарданар диэн тугу ыаһахтаһаллар, эн ону мунньахха иһиттиҥ дуо? Күндэ
Көскөй улахан кулубанан Быйыл улууска быыбардаммыт. Эллэй
«Сергеев сийиэһинэн быыбардамматах киһи, онон кинини, бөх чабычаҕын курдук, илии таһынан илгиэхпит», — Семенов төбөтүн хамсатан кэҕилдьийдэ. М. Доҕордуурап

туохт. Төбөҕүн биир тэҥ бытаан соҕустук тоҥхоҥнот (хол., кими-тугу эмэ кытта сөбүлэһэргин, эҕэрдэлииргин биллэрэн). ☉ Кивать, медленно покачивать головой (напр., в знак согласия, приветствия)
Кээтии ийэтэ этэрин өйдөөбүтүн биллэрэн кэҕиҥнээн эрэ кэбистэ. П. Аввакумов
Охсуу аттара, хантах гынан ыла-ыла, бүгүйбэхтээн кэҕиҥнииллэрэ. В. Яковлев
Устинья Макаровна быыс кэтэҕэр туран эмиэ биһирээн кэҕиҥнээтэ. Софр. Данилов. Тэҥн. кэҕилдьий

кэҕилдьий диэн курдук
— «Да, да!» — Оҕонньор орохтоох чанчыктаах ньолбоҕор төбөтүн кэҕилдьиппитигэр Микиитэ муннугар, чочунаах сытын курдук, куһаҕан сыт саба биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Аттар] Лоҥкууданы туораан үрэх халдьаайытын өрө хаамтаран кэҕилдьитэн таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Граф Илья Андреич сөбүлээн, минньигэстик мичээрдээбитинэн, төбөтүн кэҕилдьитэр. Л. Толстой (тылб.)

туохт. Ытырар, тигэр үөнү-көйүүрү үргүтээри кэҕилдьий (сылгы туһунан; ынах сүөһү туһунан итинник этиллибэт). ☉ Мотать головой и хвостом при нападении оводов и ос (о лошадях; о рогатом скоте так не говорят)
Уолаттар бүгүлэхтээн өрө хантаарыҥныы сылдьар аттарын иһирик ойуур саҕатыгар баайталаан баран чэйдиир сиргэ кэллилэр. Р. Кулаковскай
Субан сылгы үөрэ Бороҥ көлүйэ үрдүнээҕи хатыҥ чараҥҥа бүгүлэхтии-бүгүлэхтии, мэччийэ сылдьаллара. И. Федосеев
Көлүүр аттара, үөттэр анныларыгар бааллан тураннар бүгүлэхтээн кэҕилдьиһэллэр, тыбыыра-тыбыыра сири табыйбахтаан ылаллар. Л. Попов. Тэҥн. тигээрдээ

даҕ. Улам синньээн уһуктанан бүтэр. ☉ Постепенно сужающийся к концу, узкий, конусообразный
Булгунньах үрдүгэр оҥхой сири буламмын, мууһун сүгэнэн суорабын, үрдүн диэки нэлэгэр, аннын диэки суптугур гына. Далан
Тордох бүрүөһүннээх, төрдө кэтит, үрдэ аһаҕас суптугур ураһа ыраахтан иһэр айан дьонун ыҥыра-тарда турбута. Н. Заболоцкай
«Сөпсөп», — Кампей Сидорович суптугур сэҥийэтин хамсатан кэҕилдьийэн кэбистэ. П. Аввакумов
ср. монг. шувтгар ‘узкий в нижней части и широкий в верхней; узкий в бёдрах’

туохт.
1. Үөн-көйүүр элбэхтик сиэбититтэн иһэн таҕыс (уос, халтаһа, мурун эҥин тустарынан). ☉ Опухнуть от укусов насекомых (о губах, веках, носе и т. п.). Бу оҕо бүгүйэхтээн уоһа дорбойон тахсыбыт
2. Бүгүйэхтэри үргүтээри кэҕилдьий (сылгы туһунан). ☉ Равномерно откидывать голову назад для отпугивания оводов (о лошади)
Титиик түптэтигэр тартаран атыыр үөрэ сылгылар, харахтарын өлбөөдүччү көрөн баран, бүгүйэхтээн кэҕийэ турдулар. Амма Аччыгыйа
Аттара бастарын, бүгүйэхтээбит курдук, умса баттыыллар, үүннэрин кирэллэр, үҥкүүлүүрдүү тамаҥхалыыллар. И. Никифоров
3. көсп. Түргэнник күүскэ төҥкөй, нөрүй, бокулуоннаа. ☉ Часто, быстро нагибаться, кланяться
Тогойкин уллуҥаҕынан хаары сууралаамахтаан тирэҕин булунан баран, умса бүгүйэхтии түстэ. Амма Аччыгыйа
Күн сырдыга биһиэхэ [сахаларга] тыкпатаҕа, көнө бэйэбит нүксүйүөхпүтүгэр диэри үлэлээн таҥнары бүгүйэхтээбиппит да, торбос соммутун устубатахпыт. Суорун Омоллоон

сыһ.
1. Күүскэ, кытаанахтык, тирэхтээхтик. ☉ Плотно (закрывать), прочно, твёрдо (ступать)
Вася чиҥник хааман кэлэн остуолугар олордо. Н. Габышев
Кинээс дьиппинийэдьиппинийэ титирэс буолбут атахтарын чиҥник үктүү сатыыра. «ХС»
Хаппах кырыытын аллара өттүн кыһан биэриллэр уонна үөһэттэн иҥниэр диэри чиҥник баттаан хаппахтанар. ГПП ТО
△ Сахсархайа, көпсөркөйө суох, ыга буолар курдук гына. ☉ Плотно (уложить)
Бу да сырыыга босхо былыт кини чиҥник кэбиһэн иһэр отун кыайбатаҕа. Н. Заболоцкай
Тыал ойбоннорбутун күөл хаарыныын тэҥнии чиҥник тибэн хастарда. Н. Борисов
Кини атахтара былырыыҥҥы чиҥник дьапталлыбыт көтөҕөттөн халтарыйаллар. А. Куприн (тылб.)
2. көсп. Булгуруйбаттык, халбаҥнаабаттык, эрэбиллээхтик. ☉ Крепко, твёрдо (напр., запомнить)
Үөрүүлээхтик утары кэҕилдьийэн, чиҥник эппэхтээн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Эн чиҥник өйдөө биири, Сиргэ суох дьон кыайбатаҕа. И. Гоголев
«Бар, бар…», — Мария Егоровна кэлин тылларын утарылаһыннарбат гына чиҥник саҥарда. С. Никифоров
[Оҕолор] туох төрүөттээх алҕастары оҥорбуттарын ордук дириҥник, чиҥник өйдүүллэр. СГФ СТМО