кыаҕыр диэнтэн дьаһ
туһ. Эһиги кыаҕа суох холкуоһу кыаҕырдарга туох дьаһалы оҥордугут? Н. Якутскай
Артыал дьонун кыаҕырдар Талыы туораах кэһиилэн. Күн Дьирибинэ

доҕордоо диэнтэн бэй
туһ. [Роман] улуу кыайыы кэһиилэнэн, дьол-соргу бөҕө доҕордонон, дойдутугар этэҥҥэ эргиллэн кэлбитэ. Ф. Софронов
Бултаайабын диэн Ботуоҥкабын иилинэн, Манааҕыбын баайынан, Чуор саабын доҕордонон …… сылдьабын. С. Зверев

аат. Кэһиини аҕалар, кэһиилэнэр идэлээх киһи. ☉ Тот, кто имеет обыкновение приносить гостинцы, любит дарить гостинцы. Кэһиимсэх буолуу былыргыттан билиҥҥэ диэри истиҥ сыһыан бэлиэтэ буолар. Онон Баал Хабырыыс хоһоонун кэһиимсэх дьоруойун маннык кэпсэтэр. «ББ»

дьүһ. туохт. Кэтит самыыларгын икки өттүгүнэн хамнатан, иэҕэҥнэтэн хаамп. ☉ Вилять, покачивать широкими бедрами (при ходьбе — о человеке, животном)
Куоска обургу ойон турда, Куобахтаах куулу кум-хам харбаата, Кэдэҥнии-кэдэҥнии кэлгийэн кэбистэ, «Кэһиилэнним» диэтэ, кэйбэрэҥнии турда. П. Ойуунускай
«Мунду куттаныах, балык үргүөх тууһутаҕын», — диэн баран Дьүлэй Өндүүкэ күлэ-күлэ, икки өттүнэн кэйбэрэҥнии, тэпсэҥнии турар. Н. Босиков

аат. Киһиттэн килбиэннээҕэ, ордуктан ордуга (үксүгэр тард. сыһыар-х ф-ҕа). ☉ Выдающийся, лучший из лучших (обычно употр. в притяж. ф.)
Кини [Өлбөт Бэргэн] үрдүк аатыгар …… мустубуттар омук ньургуннаахтара. ПЭК ОНЛЯ I
Мин кэһиилэнэн иһэбин Кыайыы айхала кынаттаабыт, Үлэ үөрүүтэ үрдэппит, Түөрт төгүллээх герой ааттаммыт Уол оҕо ньургуннааҕын. П. Тулааһынап

кыб. т. Саҥарааччы эрдэттэн сэрэхэдийэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при выражении осторожного, осмотрительного отношения говорящего к чему-л. (на всякий случай)
Хааччыйа, хайаан да тутан хаайдахха, харабыллаттахха сөп буолсу. Болот Боотур
Байбал, хааччыйа, икки муунта кэмпиэти кэһиилэннэ. И. Гоголев
Хааччыйа, сааларгытын ииттиҥ уонна биир сынтараалканы ылыҥ. Р. Кулаковскай
«Оҕолоор, түүн туран, хааччыйа, көрө сылдьыыһыгыт», — диэн буолла. В. Яковлев

хардалаа диэнтэн холб. туһ. [Муустаах муора Өлүөнэҕэ] хатыыс балыгынан хардалаһан, Кээчэрэ балыгынан кэһиилэнэн, Өҥөлөһөр үгэстээх үһү. Саха нар. ыр. I
Дьөгүөр оҕонньор тугу эмэ хардалаһыаҕын иннигэр тыл бэриллибэтэҕэ. И. Никифоров
Хоксотуров тугу эрэ хардалаһан көрүөн баҕарар да, агроном кырдьыга кыларыйан турара бэрт. П. Егоров

аат. Дьахтар баттаҕын тарыырга уонна бүрүчүөскэтин туттарарга аналлаах тиистэрдээх токур систээх тараах. ☉ Гребень, гребешок для расчесывания женских волос и для скрепления прически
Кини былаатын санныгар быраҕан баран, кэтэҕэр анньылла сылдьар кырыбыайкатын ылан, ононманан үрүҥ кырымахтардаах баттаҕын ньылҕаарыччы тараанна. Софр. Данилов
Эмээхсин арыый уоскуйда быһыылаах, нам-нум буолла, баттаҕын көннөрүнэн, тостубут кырыбыайканан анньынна. Н. Габышев
Микиитэ куораттан кырыбыайка кэһиилэнэр. ФЕВ ДьС
Хас бэйэтин ытыктыыр саха дьахтара былыр хайаатар да мамонт муоһа чаастай бөҕө тиистээх, кырыбыайкалаах буолара. «ХС»
ср. русск. гребенка

туохт.
1. Илиигинэн ыга баттаан миһэрий, имэрий. ☉ Тереть, гладить кого-что-л., крепко надавливая рукой. Эти-хааны сайыннарарга төттөрү-таары ньиккэйэн массаастааһын олус туһалаах дииллэр
□ [Саһыл] тииһин сааҕын кыһыйан-кыһыйан, илиитин, атаҕын кирээһин ньиккэйэн-ньиккэйэн, куурусса сымыытын саҕа биир тооромос хайаҕы кэһиилэнэр. Саха ост. I
2. кэпс. Ынахха элбэх үүт хаалбат курдук кыһанан ыа, хос-хос этэттээ. ☉ Выдаивать (корову) тщательно, до капли
Оттон атын сирдэргэ дьахталлар биирдии ынахтан түөртүү тыһыынча киилэ үүтү туппаҕынан ньиккэйэн ылаллар ээ. Н. Апросимов
Өскөтүн массыынанан ыаһын кэнниттэн илиинэн ньиккэйэр буоллахха, синньигэр 300 кыраамтан ордуга суох үүт хаалар курдук кудуххайдык иэтэр ынаҕы талыллыахтаах. ЧАВ ҮүҮС. Тэҥн. ньиккэрий

сыһ.
1. Олус элбэҕи тобус-толору уган (буһар — үксүгэр куһуогунан — эмис эти этэргэ). ☉ В большом количестве, заполнив до краёв какую-л. ёмкость (варить — обычно о жирном мясе)
Лев дьонноро ыыппыт хас да кырбас эттэрин сыалаах баҕайылары талан ыргыччы буһаран кэбистэ. Р. Баҕатаайыскай
Чэйиҥ, эппитин сыалааҕыттан Ыргыччы күөстүөҕүҥ! В. Гольдеров
Тыраахтар сыарҕатыгар сыҥначчы тиэллэн кэлбит дулҕа илдьи кырбанан баран мутукчалыын, уотурбалыын булкааһан, ыргыччы көөнньөрүллэ турар. С. Федотов
2. Олус элбэх, хойуутук. ☉ В большом количестве, густо
Арай бастаан ыргыччы үүнэн үөрдүбүт …… ньургуһуннар …… умса хоҥкуһан тураллар. Болот Боотур
Өссө сарсын эн получкаҥ дии. Онтон ыргыччы кэһиилэнэн тиийиэхпит. Р. Баҕатаайыскай
Урукку уута от ыргыччы анньан олох көстүбэт буолбут. П. Чуукаар
3. көсп., кэпс. Олус күүскэ, ыбылы. ☉ Очень сильно
Дьиэбэр ыргыччы кыыһыран тиийдим. И. Семёнов