ж. кырыбыайка, тараах; # стричь под гребёнку кылгастык кырый; стричь (всех) под одну гребёнку барытын биир тэҥник кырый (уратыларын аахсыма).

сыһ. Кэрэтик, кэрэ көстүүлээхтик, умсугутуулаахтык. ☉ Красиво
Бэскиэлэрин имэриннилэр, Суһуохтарын кырасыабайдык тупсарыннылар, Кырыбыайкаларын кырасыабайдык анньыннылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ийэни туохтан да ордук кини уолун табаарыстара судургулара, итиэннэ кырасыабайдык, сиэдэрэйдик бэйэлэрин харыстамматтара тыытара. М. Горькай (тылб.)

тараан I диэнтэн атын
туһ. [Эмээхсин] икки илиитинэн өтө-наар тарааныллыбатах арбайбыт аһыттан бобо харбаан, сиксийэн киирэн барда. Н. Борисов
Тарааныллар уһун суһуох, Таастаах күндү кырыбыайка, Үрүҥ таҥас былааччыйа, Үҥкүү — кыргыттар өлбүт суоллара. Күннүк Уурастыырап

сыһ. Көмүс курдук. ☉ Словно золото, словно серебро, как золото, как серебро
Бырастыы, кылбайар Ангара, Көмүстүү күлүмнүүр уугунуун. Күннүк Уурастыырап
Кэлин күрэҥсийбит аһа күндү көмүстүү ыыстыйдаҕа. И. Данилов
Байҕал уута ууллубут көмүстүү дьиримниир. Н. Габышев
Көмүстүү толбонноох баттаҕын икки кырыбыайканан анньыммыт эдэр, кыраһыабай нуучча кыыһа миигин кытта суругунан кэпсэппитэ. Н. Абыйчанин

сыһ. Хаба ортотунан көнөтүк буолбакка халдьы, кэлтэгэй соҕустук. ☉ Чуть наискосок, не в центре; чуть в стороне
Сүүһүн кэлти күөх таҥас тигиилээх буобура бэргэһэни умсары кэппит, үрдүк уҥуохтаах байыаннай киһи дьырас гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Кылгас соҕус бэскитэ Кэтит сүүһүн саппытын, Кырыбыайка уһугунан Кэлти тараан таһаарда. Күннүк Уурастыырап
Балаҕаннарын Таастар олохторуттан арыый кэлти, …… үрдүк сиргэ туттубуттара. А. Сыромятникова

I
аат. Киһи сүүһүн саба түһэр баттаҕа. ☉ Чуб, челка
Үөһэ тыынна. Бэскитэ сирэйигэр саба түспүтүн сөбүлээбэтэхтии өрө анньынна. М. Доҕордуурап
Толоон уола Ганя, хара бэскитин кэҕис гынан кэбиһэ-кэбиһэ, оһуохай таһааран чоргуппута. П. Аввакумов
Сүгэ балта тыллаах-өстөөх, Дакылаатчыт — Ымыы кыыс, Чаҕылыйан туран кэллэ, Кылгас соҕус бэскитэ Кэтит сүүһүн саппытын Кырыбыайка уһугунан Кэлти тараан таһаарда. Күннүк Уурастыырап
ср. русск. виски ´ ‘волосы на боковой части черепа впереди уха’
II
аат. Ыйааһын (кыраны, киилэнэн, кыраамынан ыйыыр ыйааһын), аптека ыйааһына. ☉ Весы (аптекарские)
Үрэкиин кыракый бэскини ылан, ородобуой «дьыалатын» ыйаан көрдө; икки аҥаар муунта буолла, онтун тирии матаҕаҕа хаалаата. Болот Боотур
Бирикээсчик көмүһү ыйыыр бэскитигэр ууран төһө ыйааһыннааҕын билбитэ. Н. Якутскай
Биһиги ыйааһыммыт Бэскигэ тарпыта. Биһиги суолтабыт Биэс дойдуга биллибитэ! С. Васильев

даҕ.
1. Чараас бытархай хаарынан бүрүллүбүт. ☉ Припорошенный, присыпанный снегом
Кырымахтаах харыйалар кыбыллан, манна тураллар. И. Федосеев
2. Онон-манан сэдэх кылааннаах маҥан түүлээх. ☉ Темный с проседью, серебристый (обычно о пушнине)
Макаарый быйыл кыһын туттарбыт саһыллара кырымахтаах кылааннара долгуннаах уһуннар, хойуулар. А. Федоров. Сирэйин тириитэ киэргэллээх, тииҥ истээх, кырымахтаах хара саһыл бэргэһэлээҕэ. БИГ ӨҮөС
3. көсп. Онон-манан маҥаннардаах (баттах туһунан). ☉ Поседевший местами, с проседью (о волосах человека)
Кини, анньылла сылдьар кырыбыайкатын ылан, онон-манан үрүҥ кырымахтардаах баттаҕын ньылҕаарыччы тараанна. Софр. Данилов
◊ Кырымахтаах хара саһыл — ононманан маҥан түүлэрдээх күндү түүлээх хара саһыл. ☉ Чернобурая лиса в белую крапинку
Манна кырымахтаах хара саһылы иитэр племенной пиэрмэ баара. «Чолбон»
Түөһүгэр күннээх, кырымахтаах хара саһыл барахсан түүтүн кылаана эргичиҥнэттэҕин аайы, соруйан ымсыырдыбыт курдук күн уотугар араастаан толбоннуран көһүннэ. «ХС»

өй-төй буолла — 1) өйүн сүтэрэн барда. ☉ Начать терять сознание
Ычатын ыга ылларда Ыар ыарыыга Хабырылла, Өй-төй буолан барда, Өйө өлбөөдүйэн ылла. «ХС»; 2) онуманы аанньа арааран өйдөөбөт буолла (хол., олус үөрэн, куттанан). ☉ Впадать в невменяемое состояние (напр., от испуга, большой радости)
Икки-үс эмээхсин хоппо аттыгар түбүгүрэллэр, онно үөрүүтүттэн өй-төй буолбут [Даулет] хотуна эмээхсин баар. «Кыым»
♦ Өйгүн-төйгүн бул (булун) — 1) туох баар өйгүн түмэн болҕой, өйгүн түмүн. ☉ Сосредоточиться, собраться с мыслями
Микиитэ өйүн-төйүн булунаары, ордук кыһанан кырыбыайканы одуулаһа турбахтаата. Амма Аччыгыйа
Бэйи, тукаам, өйбүн-төйбүн буллар. Болот Боотур; 2) дьоһуннан, түспэтий. ☉ Остепениться, образумиться. Ньукулай кэргэн ылан дьэ өйүн-төйүн булунна
□ Онон эһиги өйгүтүн-төйгүтүн булунуҥ, сайыҥҥы күөхтэн матымаҥ. Д. Очинскай
Итинтэн сылтаан сорохтор миигин өйбүн-төйбүн булунарбар, бэйэм дьулуһуубун мөлтөтөрбөр уонна сыһыйарбар сүбэлээбиттэрэ. «ХС». Өй-төй өйдүүр — бүдүк-бадык өйдүүр. ☉ Помнить смутно
Кэннибиттэн кэлэн оройго охсубуттара. Ол кэнниттэн туох буолтун өй-төй өйдүүбүн. НАГ ЯРФС II

даҕ.
1. Тааһынан бүрүллүбүт, кутуллубут (хол., суол); таас. ☉ Покрытый камнями, щебнем, каменистый (напр., о дороге)
Уллуҥаххын бытархай таастаах хаппыт суол тулуппат. Амма Аччыгыйа
Таастаах кумах кытыынан, Уһуу бааллар, дьалкыллыҥ. Күннүк Уурастыырап
△ Таас хайа тулалаабыт, хайалаах (сир, дойду). ☉ Гористый, окружённый горой (о местности)
Таастаах хайа хаххалаах, Таалар хонуу олбохтоох Улуу хочом көҕөрдө Унаар-тунаар долгуйда. П. Ойуунускай
2. Өстүөкүлэлэммит, өстүөкүлэнэн, дьэҥкир тааһынан бүрүллүбүт, сабыллыбыт. ☉ Покрытый стеклом или другим прозрачным материалом, остеклённый
[Саҥа дьиэ] Аалай чаҕыл киирдин диэн Алта таастаах түннүктээх. Эллэй
Уҥа уһук хоско Уоттаах күҥҥэ оонньуур, Чаҕылыҥнас, кэрэ, Таастаах ыскаап турар. Күннүк Уурастыырап
Кирилл Васильевич суруйар остуолугар эдэр дьахтар саһара барбыт хаартыската таастаах муос араамаҕа угуллан турар. Н. Габышев
Көп хаастарын сабыччы тутунна, күлүмүрдэс таастаах ачыкытын нөҥүө ыраас харахтара уоттанан кэллилэр. П. Филиппов
3. (Күндү) тааһынан киэргэтиллибит. ☉ Украшенный (драгоценными) камнями. Алмаас таастаах биһилэҕи сыбаайбаҕа кыыска бэлэхтээтилэр
□ [Куорат кыыһа] Бөдөҥ таастардаах Бөҕөх көмүһүнэн Мөлбөрө-дьолуо харытын Бобо куустарда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тарааныллар уһун суһуох, Таастаах күндү кырыбыайка, Үрүҥ таҥас былааччыйа, Үҥкүү — өлбүт суоллара. Күннүк Уурастыырап
Суон Даарыйа …… «үтүөлэргэ» сырыттаҕына киэргэнэр таастаах кэһиэччигин кэппит, кыһыл кытаайка солко былаатын бобуонньуктуу бааммыт. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Туохтан эрэ эмискэ тэйэр, ыраатар гына туохха эмэ тирэҕирэн сыҕарый, халбарый (үксүн эрдии, тайах мас, ураҕас көмөтүнэн). ☉ Отталкиваться от чего-л. (чаще всего с помощью весел, лыжных палок, шеста)
Дуня тыытыгар туран эрэн эрдиинэн анньынна. А. Федоров. Бүөккэ тыытыгар олорон дьара уулаах кумах арыы диэки анньынар. Н. Якутскай
[Разведчик] маарыын көрбүт хайыһарын булан мииннэ да, үрэх хоту сиһигэр өрө анньынан таҕыста. М. Доҕордуурап. [Кыыс] хайа чыпчаалыгар тиийэн тохтуур, оҥостор. Онтон били хатыҥынан тарыырданан таҥнары анньынар. Эвен фольк.
2. Бэйэ тугун эмэтин туох эрэ уһуктааҕынан кэйин. ☉ Протыкать, прокалывать себя колющим оружием. Миитэрэй атаҕын атырдьаҕынан анньыммыт
□ Чэ, тоойуом, сыгынньахтаныма, аны сүөһүлэргин уулатан көр, сэрэнээр, аны анньыынан атаххын анньынаайаҕын. Пьесалар-1978.
3. Тугу эмэни баттахха кыбыт, иҥиннэр. ☉ Прикалывать, прицеплять что-л. к волосам
Эмээхсин баттаҕын көннөрүнэн тостубут кырыбыайкатын анньынна. Н. Габышев
Маайыстаан, бэскитин хомунан, Намчытык тарааҕын анньынна. Күннүк Уурастыырап
Тус хоту үөскээбит буоламмын, Ыас хара баттахтаах эбиппин, Хара тыам лабаатын ыламмын, Төбөбөр анньыммыт эбиппин. Л. Попов
4. Тугу эрэ туоххар эмэ угун, кыбыт. ☉ Засовывать, затыкать что-л. за что-л. Бурхалей кэтит биилээх тэрээк сүгэтин куругар анньынан, саатын аҥаар илиитигэр тутан арҕах диэки хааман истэ. Эрилик Эристиин
Чуор саатын иилиммит, сүгэтин куругар анньыммыт, уонна туох буолар эбит диэн күүтэн олорбут. Далан. Биир тутум уктаах муос чохороонун куругар анньынан баран, үс бастаах Алаа Моҕус ыалын диэки чарапчыланан көрөн турда. Саха фольк.
△ Тугу эмэ түөскэр иилин. ☉ Навешивать (нацепить) что-л. на грудь
Олохтоох баайдар, бары нэһилиэктэргэ кинээстэр куортук, мэтээл анньынан баран, сир түҥэтигин туһунан кэпсэтии таһаартаабыт дьоннору көскө ыытарынан куттуу сылдьыбыттара. Эрилик Эристиин
Көтөр аал «Совпич» диэн суруктаах, кыһыл сулустаах ойоҕоһо аһыллан кэллэ да, сонугар кыһыл таҥас баанчыгын үрдүнэн Бойобуой Кыһыл Знамя уордьанын анньыммыт дьоруой Егоров оҕонньор ойон таҕыста. П. Филиппов
Уордьан, мэтээл анньынар Марайбыт мардьа түөһүгэр, Манчаары от батастанар, Үкэр от үҥүүлэнэр. С. Данилов
5. Туохта эмэ (хол., куһу тартараары мончуукта) олорт, ыыт. ☉ Ставить, расставлять что-л. (напр., манки, чучела во время охоты на уток)
Күнүс сир хорутан баран, алааһым саҕатыгар уу тахсыбытыгар, мончуук анньынан, дурда оҥостон, ол түүн куска хоммутум. Суорун Омоллоон
Мончууктарын анньынан, оту күөгэччи тэлгэтэн, ол-бу эргэ таҥаска сууланан, хас да хоннулар. В. Тарабукин
6. Бэйэни тугунан эмэ аалын, сотун. ☉ Натирать, растирать себя чем-л. [Дьээдьэ Ипат] ууну чалбааттаабыта, упуһун бытыгын мыылаламмыта, моонньун күүскэ анньыммыта. АС НИСК
7. кэпс. Атах таҥаһын кэт. ☉ Надевать обувь
Бадаайап мааныга кэтэр хара сукуна оноолоох сонун кэтэн кэбистэ. Үрүҥ сарыы этэрбэһин анньынна. Л. Попов
Сэргээчээн күрүмэтин устан үөһэ кырааккаҕа уурда уонна кээнчэтин атаҕар анньынна. Болот Боотур
Эмээхсин билэтигэр оҕуруо оһуордаах, хара таба тыһа унтуутун анньынна. В. Иванов
△ Туох эмэ таҥаһы кэт, таҥын. ☉ Одеваться, натянуть на себя какую-л. одежду
Билигин хайдах буолуохпутун булбакка олоробут. Эстэн хаалан ити мин көстүүммүн анньынан олорор. Н. Заболоцкай
[Уол аҕата] торбос ыстаанын анньынна, киэргэннэҕинэ кэтэр кулун сонун бүрүнэ оҕуста. Р. Кулаковскай
Сиидэр Тэрэнтэйэбис кэнсэлээрийэҕэ кэтэр сиэрэй көстүүмүн, сиэх быһаҕас хараҥа күөх сорочканы анньынан кэбистэ. П. Аввакумов
8. көсп. Сатыы эбэтэр хайыһарынан ханна эмэ бар, айаҥҥа тур. ☉ Отправляться пешком или на лыжах куда-л. Сарсыарда эрдэ туран Иһитчит оҕонньор Сабардамнарга анньынна. Болот Боотур
Учуутал уонна оскуола бастыҥ хайыһардьыта Костя урукку быһа суолларынан сиһи курдаттаан, эмиэ хайыһарынан анньыннылар. Н. Габышев
Наадатын барытын ситэн, Мөрүөн оҕонньор тахсан, Кииллидэй диэки сатыы анньынан кэбистэ. Д. Таас
Атастар! Амматтан Чурапчы Сибээһэ бэҕэһээ быһынна. Куотурус хамандыыр Сулҕаччы Иһиттэн Аммаҕа анньынна. Эрилик Эристиин
9. көсп. Симэн, киэргэн (айылҕа туһунан). ☉ Наряжаться, украшаться (о природе)
Сибиир ийэбит сиибиктэ күөх симэҕин ситэриннэ. Аан дойдубут Ача күөх отун анньынна. Саха нар. ыр. II. Хара тыа бочур солко симэҕин анньынар. А. Федоров
♦ Куорсун анньын көр куорсун
◊ Дьукку анньын — тирииҥ соролонуор диэри эккин күүскэ аалын. ☉ Сильно, до красноты натереть свое тело
Давид Днестр өрүһү туораан кытылы булаат, бэркэ кичэйэн, кумаҕынан этин дьукку анньынан суунна. Н. Якутскай. Биһиги үтүө көлөлөрбүт барахсаттар, көччүйэ таарыйа быа, аалык охсубут сирдэрин дьукку анньына хаарга аалына сыттылар. И. Заболоцкай. Өрө анньын — 1) илиигинэн аллараттан үөһэ диэки сыҕайан көннөр (баттаххын, ачыкыгын). ☉ Привести в порядок, поправить себе руками снизу вверх (волосы, очки)
Биирдэрэ куударалаах кугас баттаҕын өрө анньынна, биирдэрэ кыл курдук хоччорхой баттаҕын таҥнары имэриннэ. Амма Аччыгыйа
Дьон ортотуттан Александр Сергеев туран кэллэ. Хара бэскитин өрө анньынна. М. Доҕордуурап
Акимов учуутал уҥа илиитин тарбахтарынан баттаҕын сыҕайа өрө анньыммыта. Н. Якутскай; 2) итииргээн аллараттан үөһэ диэки сыҕай (хол., бэргэһэҕин). ☉ Слегка приподнять и откинуть со лба (напр., шапку)
Бэргэһэтин өрө анньынан, сонун түөһүн арына тардынан баран, ол буруолары одуулаһа истэ. Амма Аччыгыйа
[Кыаһай оҕонньор] лаҕыыр курдук кирээстээх, эргэ нэк истээх сүүһүн таҥаһын чэчэгэйин үрдүгэр өрө анньынаат, эмиэ аҥаар өттүнэн бүгүйбэхтээн барда. Эрилик Эристиин
Бэргэһэтин өрө анньынна, иһиллээтэ. А. Сыромятникова. Сэгэччи анньын — тугу эмэ иһиллээри аллараттан үөһэ диэки кыратык сыҕай (хол., бэргэһэҕин). ☉ Слегка приподнять (напр., шапку), чтобы хорошо прислушиваться к чему-л.
Егор Егорович уҥа ытыһынан бэргэһэтин сэгэччи анньыммытынан Аласов диэки хайыһа түстэ. Софр. Данилов