ж. разг. кэһэлтэ, кэһэлтэ оҥоруу, салыннарыы.

ж. 1. наука, үөрэх; 2. (урок, назидание) үөрэх, кэһэлтэ; впредь тебе наука! инникитин эйиэхэ үөрэх буолуо!

нареч. в знач. сказ, кому, чаще с неопр., разг.: чтоб неповадно было кэһэлтэ буолар гына.

ж. разг. 1. (душевное потрясение) долгуйуу, санаа хамсааһына; 2. (нагоняй) кэһэтии, кэһэлтэ, сэмэ.

өйдөн диэнтэн атын
туһ. Үчүгэй күҥҥэ үтүө төрдүн Өйдөнүллүбэт даа эбит! Өксөкүлээх Өлөксөй. Аны өйдөнүллүө, оччоҕо… Күннүк Уурастыырап
Дьэ бу өйдөнүллэр. М. Доҕордуурап
Дьэ аны өйдөнүллүө. Кэһэлтэ буоллун. И. Данилов
Ити өйдөнүллэр суол. «ХС»

туохт. Үчүгэйдик истэр кулгаахтаах буол. ☉ Иметь слух (хорошо слышать)
Истибэти истэр чуор кулгаахтанабын Киҥкиниир киэҥ тайҕам үөһүгэр Миигин хайҕаан, ардыгар таныйан Үөгүлүүллэр өлбүт үйэлэр. С. Данилов
Оннооҕор таас дьүлэйдэр Истэр чуор кулгаахтаннылар, Эт балай икки хараҕа суохтар Көрөр кыраҕы харахтаннылар. С. Зверев
♦ Кулугур кулгаахтан — кытаанах накаастабылга, кэһэлтэҕэ түбэс. ☉ Подвергнуться жестокому телесному наказанию
Уордаах Чоочо оруоскатыттан тараах иэннэниэм, кулугур кулгаахтаныам кэриэтэ, хара тыа ордууламмытым ордук. В. Протодьяконов

туохт., кэпс.
1. Ыалга сырыт, ыалдьыттаа. ☉ Гостить, быть в гостях у кого-л.
Арай биирдэ сарсыарда Олоон Долоон Оноҕостоон Чуокааҥҥа ыаллыы кэлэр. Саха ост. II
Бука, Куонаан арыгы кэһиилээх буолан, ыаллыы кэлэрэ буолуо. Н. Неустроев
Маарыйа нэһиилэ төлө көтөн, төрөппүттэригэр ыаллыы кэлэр. Н. Заболоцкай
2. көсп. Ким эмэ хайа эрэ миэстэтигэр тугунан эмэ оҕус, сырбат. ☉ Ударить, огреть кого-л. чем-л.
Бу кымньыы Бурхалейга хас да төгүл урут ыаллаан кэһэлтэ буолан хаалан, …… иҥиир ситиитин тартарбытынан барар. Эрилик Эристиин
Кэтириис үөттүрэҕи харбаан ылаат, оҕонньорун оройго ыаллаата. И. Гоголев
Чөмчүөрэ илиитин тоһуйан биэрэрэ, ол эрээри хаста да сымнаҕас сиригэр кымньыы ыаллаабыта. «ХС»

I
туохт.
1. Туох эмэ туһугар киһиттэн кэлин өс ситиһиэх, кэһэлтэ оҥоруох буолан суоһурҕан. ☉ Угрожать кому-л. чем-л., запугивать кого-л., грозить местью кому-л. «Бэйи, үрүҥнэр кэллиннэр
Ити кыһыл өрбөхтөргүтүн тырыта тыыталыырым буолуо!» — диэн Соппуруон баай иһигэр саана санаабыта. Н. Якутскай
Сир сирэйиттэн суох гыныах буолан сааналлара. Софр. Данилов
«Хайаан даҕаны сиһиҥ үөһүн ибили үктүөм», — диэн сааммыта. М. Доҕордуурап
2. көсп., кэпс. Тугу эмэ хайаан да оҥорор санаалана-санаалана, толорбокко уһатан ис. ☉ Вынашивать какой-л. план, замысел, намереваться сделать что-л. Уоскуйан дьэ саллааттар Сүүстэ сааммыт сирдэригэр Илии баттаан дьэргэттилэр Рейхстаг эркинигэр. С. Тарасов
Ол [дэриэбинэ] туһунан эһиэхэ кэпсиэх буолан сааммытым, өй-сүрэх ыарыыта оҥостуммутум ыраатта эрээри тоҕо эрэ уталыйан иһэрэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. йан, тат. янау, монг. занах ‘грозить, угрожать’
II
саай диэнтэн бэй. туһ. Сонун ыйаары оронун үрдүнэн тоһоҕо саанна
♦ Тиискин саан көр саай
Көнньүөрэн олорон Көмүрүө уҥуоҕунан Тиистэрин сааммыттар, Тибиирэ олорбуттар. П. Ойуунускай

туохт.
1. Тугу эмэ тугунан эмэ кыра-кыратык оҕус, охсуолаа. ☉ Несильно ударять чем-л. по чему-л., тюкать
«Оттон үгүс көмүһү да булбатарбын, саатар муунта аҥаарын да курдук көстөрө буоллар!» — дии саныы-саныы тооройон чокуйар. Н. Якутскай
Уһааттаах уулара халыҥ гына тоҥмут. Ону Маша үлтү чокуйан бытарытан биэрдэ. А. Сыромятникова
Онно [чууркаҕа] тааһын ууран туран, өтүйэтинэн аҥаар, уһуктаах муннугун чокуйбута. «Кыым»
2. Кими эмэ кэһэтэр эбэтэр өлөрөр курдук кырбаа, дьакый. ☉ Бить, колотить кого-л. для острастки; убить, уничтожить кого-л.
Сотору ол Коля оҕо улууска барар үһү. Онно тоһуйан, чокуйан баран, сирдээн тимирдэххинэ, халлааннаан көттөххүнэ сөп. Болот Боотур
Улахан эбит, ол биир эмэ түөкүнү чокуйан, кэһэлтэ таһаараллара? А. Сыромятникова
Уол саба сүүрэн ситэн ылар уонна тутан кэлбит маһынан чокуйар. И. Бочкарёв
♦ Оройун (баһын) чокуй — оройун аллар (тобул) диэн курдук (көр орой II)
Ороспуой кэлэн харчыны түөһээри гыннаҕына, баһын чокуйуллуо. Суорун Омоллоон
Хаһан эрэ эдэрбэр боксуор этим. Бэйэлэрин оройдорун чокуйуохпут. ЭКС ТБТ
ср. др.-тюрк., тюрк. тохы, тоху, чоку, монг. цохих ‘бить, ударять’

аат. Сылгы самыытын тириитин, түү өттүн (сүлбэтин) сүлэн, ис эрэ өттүн хаалларан хоруотаан, уратытык таҥастаммыта (мааныга кэтэр этэрбэс буолара). ☉ Кожа из нижнего слоя шкуры с крупа лошади, выделанная особым способом и чернёная (раньше из неё шили парадные торбаса)
Тураах мин оҕом саары чаккылаах диэбитигэр дылы (өс ном.). Хатыҥ туоһугар үүнэр ыт мунна диэнинэн сахалар саарыны кырааскалыыллар. Суорун Омоллоон
Саары килэрийэн көстөр буоллун диэн куурусса сымыытын үрүҥүнэн эмиэ ньалҕаарыччы сотуллар. АЕЕ ӨҮОБ
Ат хоҥхочоҕун тириититтэн тикпит саары диэн этэрбэс ууну иҥэриэхтээҕэр, түөрт-биэс күнү мэлдьи ууну да кэһэн сырыттаххына, атаххын быыкааннык да сиигирдиэ суоҕа. УАЯ А
♦ Саары баттаһар — саппай уобус диэн курдук (көр саппай). Саарыгын астар — туохха эмэ инникитин умнубат курдук улахан кэһэлтэтэ ыл. ☉ Получить горький урок, «обжечься»
Чэ, эдэр хаартыһыт эриллэн иһиэҥ, кэнники биирдэ-иккитэ саарыгын астардаххына өйдөөхтүк-төйдөөхтүк оонньуур буолуоҥ. Болот Боотур
◊ Саары быһарынан фольк. — сылгы өттүгүн аннынан кээмэйдээх, өттүгүн анныгар тиийэр. ☉ До основания таза лошади (мера глубины — напр., водоёма)
Саалыыр сылгым Саары быһарынан Саллырҕаччы кэһэн туоруур Саамал кымыс садырыыннаах Самаан сайын ийэкэбититтэн Саҥарсыаҕыҥ! Саха нар. ыр. II. Саары этэрбэс — саарыттан тигиллибит ууну иҥэрбэт (аһарбат) этэрбэс. ☉ Юфтевые чернёные водонепроницаемые торбаса
Маҥан былааттаах дьахтар миин хоргунунан саары этэрбэһи оҕунуохтуур. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк. саҕры ‘кожа со спины животного’, тюрк. саҕра, саҕры, соору, сауру ‘круп лошади, кожа с крупа лошади’