көпчү санаа — кими эмэ сэнээн, өһүргэтэрдии, атаҕастыырдыы бэйэни үрдүктүк сананыы. ☉ Обидно-пренебрежительное отношение к другим, высокомерие, гордость
Үрүҥ уолан кыыһыран муннун хаана бууралаата, уохтаах санаата ойоҕос өттүттэн ойон тиийэн кэллэ, …… көпчү санаата күөх былыт курдук күдэннирэн тиийэн кэллэ. ПЭК ОНЛЯ II
ср. уйг. копкы ‘гордость’

туохт.
1. Күдэннирэн, туманныран көһүн. ☉ Казаться покрытым пеленой, завесой тумана
Дьэҥкир ыраас салгын, туох барыта сүрдээх ыраахха диэри чуолкайдык көстөр, кыччыыр эрэ, түүппэҕирбэт, тумарыктыйбат. Амма Аччыгыйа
Күнэ суох былыттаах халлаан, күнүһүн кылгастык сырдаабыта аатыран тумарыктыйа түһээт, хаттаан хараҥарбыта. Болот Боотур
Ый тулата төп-төгүрүк гына тумарыктыйда. Тэки Одулок (тылб.)
2. Бүрүллэн, үчүгэйдик көрбөт, өлбөөркөй буол (харах туһунан). ☉ Туманиться, мутиться (о глазах)
Сылаарҕаан тумарыктыйбыт да буоллар, хараҕа мындырдык, иччилээхтик чаҕылыйар. КА СЛТК
Аан дойдуну тумарыктыйбыт хараҕынан анаархайдык анаарар киһи, …… төһө да күн сырдыгын көрөрүн иһин, тыыннаах аатырыан сатаммат. «Чолбон»

1. аат. Ото-маһа суох, сыгынньах дьаргыл таас хайа, оннук сис хайа үрдэ. ☉ Скала, лишенная растительности; голая поверхность каменной гряды
   Адаардаах арҕастаах таас дьааҥы анныгар, Аргыардаах Аммаҕа, мууһурбут буоругар Хааннарым тохтоннор мин өлөн эрэбин. П. Ойуунускай
   Хотой таас дьааҥы чабырҕайыгар тахсан далларыс гына олоро түспүт. Амма Аччыгыйа
   Дьааҥылар тараҕай сүүстэрэ күн уотугар сымнаан, тиритэн-хорутан, үрдүлэрэ күдэннирэн, оргууй буруолуу олорбуттара. Н. Заболоцкай
   Саха дьоно туох да үүммэт, сыгынньах таас хайаны дьааҥы диэн ааттыыбыт. Багдарыын Сүлбэ
2. даҕ. суолт. Ото-маһа суох сыгынньах, дьаргыл таас. ☉ Каменистый, скалистый, лишенный растительности
   Туруук дьааҥы дурдалаах, Кырса, саһыл кыбыныылаах холкуос кыыһа Долгунча. Күннүк Уурастыырап
   Таас дьааҥы хайалары хампарытан Сир баайын көдьүүскэ күөрэттибит. С. Зверев
   ◊ Дьааҥы бочугураһа - барабыайдар этэрээттэригэр киирсэр кугастыҥы эриэн дьүһүннээх, төбөтүгэр көҕүллээх тыаҕа олохтоох обургу чыычаах. ☉ Птица отряда воробьиных с пестрым коричневым оперением, хохолком на голове, свиристель
   «Бүлүү тардыытын көтөрдөрө» диэн кинигэтигэр дьааҥы бочугураһын баттахтаах чыычаах диэн ааттыылларын бэлиэтээбит. АБН ПВБ
   эвенк. йаҥ, дьаҥ

туохт.
1. Умайан буруону таһаар; куһаҕаннык умайан буруону хойуутук таһаар. ☉ Дымить(ся), куриться
Балаҕан сыбаҕа кууран, кыым түстэр эрэ буруолаабытынан барар. Хата, онно дьиэлээхтэр кыһамматтар, инчэҕэйигэр тиийэн умулларын билэллэр. Амма Аччыгыйа
Оҥкучах алаастарга, Хара ыарҕа быыһыгар Хаптайансаһан Буор балаҕаннар Бур-бур буруолууллар, Хаптаһын халҕаннар Хаахынаан тыаһыыллар. С. Васильев
Мэлиэтий аҕабыыт ырыысатын кэтэн, хойуутук буруолуур хадьыылатын тутан, таҥара иннигэр евангелие ааҕа турар. Эрилик Эристиин
2. Туохтан эмэ (итии астан, оргуйбут сылабаартан, киһи тыыныттан о. д. а.) паар буолан таҕыс. ☉ Куриться, испускать пар
Дьааҥылар тараҕай сүүстэрэ күн уотугар сымнаан, тиритэнхорутан, үрдүлэрэ күдэннирэн, оргууй буруолуу олорбуттара. Н. Заболоцкай
Кини [Ымыы] күнүн аайытын, Киһи тыына буруолуур, Чэрэниилэ хойуорар Дьикти тымныы хоһугар Лиэксийэни суруйан, Тиритэрэ-хорутара. Күннүк Уурастыырап
Сылабаар оргуйан буруолаата, Алаадьы буһан сырылаата. С. Васильев
Арай уот тыаһыы умайбыт, Ас-үөл бөҕө тардыллыбыт, Буруолуу сытар, дьэ бу бойуох! Дьуон Дьаҥылы
3. Дьиэ иһигэр тарҕан (аанньа тардыыта суох оһох буруотун туһунан). ☉ Надымить, задымить (о распространении дыма внутри дома от топящейся печи)
Дьэ, үтүө киһи булан абыраата: дьиэбит буруолаабат буолла, ити кэннэ таһыттан күн сырдыгын киллэрэн, дьэ балаҕаммыт иһин сырдатта. Н. Неустроев
Захаровна тиийэн оһохторо …… буруолаабытын хайдах эрэ быһаара охсубут. Амма Аччыгыйа

1. аат.
2. Туох эмэ туманныран, күдэннирэн көстүүтэ (туман, быыл, буруо). ☉ Завеса чего-л. (напр., тумана, пыли, дыма)
   Уу үрдэ көстөркөстүбэт чараас тумарыгынан бүрүллүбүт. Софр. Данилов
   Соня тымныы тумарыгын бүрүнэн, омооно эрэ көстөн, элэҥнээн иһэрэ. М. Доҕордуурап
   Арай бу хара тумарыкка, ыыс-быдааҥҥа …… ый кэлтэкэтэ чомполоно умсаахтыыр. В. Сыромятников
3. Киһи хараҕар бары барыта силбэһэн чуолкайа суох буолан көстүүтэ. ☉ Муть в глазах
   [Томмот] хараҕын саба тууйбут тумарык арыый дьайҕарда. Софр. Данилов
   [Уол] хараҕар уу киирэн, тумарык буолбахтаан ылар. В. Яковлев
   Барыта дьиибэтик, быһаарыыта суохтук, Пьер хараҕар тумарык буолан хаалла. Л. Толстой (тылб.)
4. даҕ. суолт.
5. Хоп-хойуу туманынан, күдэнинэн бүрүллүбүт. ☉ Покрытый густым туманом
   Бу сарсыарда былыттаах, тумарык күн саҕаланан эрэр. Амма Аччыгыйа
   Уҥуоргута биллибэт киэҥ тумарык толооннор бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан истилэр. Эрилик Эристиин
   Биирдэ эмэтэ суор обургу, тумарык халлаанынан көтөн күпсүйэн иһэн …… дьөлө кыланан ааһар. «ХС»
6. көсп. Үчүгэйдик өйдөммөт, бутуурдаах. ☉ Неясный, смутный
   Арай биирдэ эрчимнээх баҕайы илии миигин үрдүктүүк-үрдүктүк өрүтэ күөрэҥнэппитин туһунан тумарык өйдөбүл санаабар иҥэн хаалбыт. Софр. Данилов
   ◊ Күөх тумарык — туох эмэ ыраахтан биир кэлим көҕөрөн көстүүтэ (халлаан, от-мас, туман, уу туһунан). ☉ Отливающий голубизной, зеленью, голубая даль, сплошная зелень перед глазами (о небе, растительности, тумане, водоёме)
   Ыраах үөскэ, күөх тумарыкка, үрүҥ борохуот көстөр-сүтэр. М. Тимофеев
   От-мас көҕөрөн сыһыыларга күөх тумарык түспүт. «ББ»
   Хайалары дабайан таҕыста күөх тумарык былыты быыһынан. «ХС»
   др.-тюрк., тюрк. тунарых, тумарык

I
аат.
1. Аһыы сыттаах хойуу буруо; буруоттан салгын күдэннирэн, тула хараҥаран көстөрө. ☉ Густой едкий дым, чад; дымная мгла, марево
Күн кыпкыһыл буолуор диэри ыыс түһэр. В. Протодьяконов
Таатта уҥуоргу сис тыа көстүбэт буолан хаалар, тула буруо, эргиччи ыыс. Бэс Дьарааһын
Дууп мастаах тыа умайбыта, дэриэбинэ тулата бүтүннүү ыыс, туман. А. Данилов
2. Тириини таҥастыырга анаан ыһаарар хойуу буруо; тириини буруоҕа ыһаарыы. ☉ Сильный дым, чад для окуривания кожи; пропитывание кожи дымом, окуривание
Тириини имитии кэмигэр ыыстааһын киэҥник туһаныллара, онно анаан ыыс дьиэтин туталлара. «Чолбон»
Ньиэрпэ тириититтэн быаны тэлэллэр, сорҕотун ыыска тутан, уллуҥ гыналлар. УАЯ А. Бу таҥас ыыһа үчүгэй эбит, кыра аайы илийиэ суох. СТБКТ
△ Эт, балык аһы ыһаарар буруо. ☉ Сильный дым, чад для копчения мясо- и рыбопродуктов
Горуох миинин ыыска тутуллубут убаһа биитэр сибиинньэ түөһүн кытта буһарыахха сөп. Дьиэ к.
◊ Ыыс маҥан — саһарымтыйан көстөр, саһархайдыҥы маҥан. ☉ Желтоватобелый
Оҕонньор ыыс маҥан баттахтаах төбөтө бүөбэйдиир үүнээйилэриттэн арахпакка лэкээриҥниир. П. Аввакумов
Ыыс туман көр туман. Оһох буруота ыыс туман буолан, сэлиэнньэ дьиэлэрин саба үллүйэн кэбиһэр. Н. Якутскай
Халлаан дьүүлэ-дьаабыта биллибэт, бүтүннүү өрт буруотун курдук, ыыс туман. Суорун Омоллоон
Хойуу ыыс туманынан бүрүллүбүт Кэлиэнэ хочотун киэҥ киэлитин иһигэр ыраах соҕус …… сыарҕа тыаһа иһиллэр. Эрилик Эристиин. Ыыс хара — болоорхойдуҥу хара. ☉ Серовато-чёрный
Ыыс хара буруолаах пуойастар Ыарахан ындыылаах бараллар. Т. Сметанин
Эмискэ мыраан үрдүнэн ыыс хара буруо көһүннэ. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. ыш, ис ‘дым; копоть, сажа; мгла’
II
аат. Куһаҕан, быдьар тылынан үөҕүү. ☉ Грубая ругань, брань, оскорбление кого-л. неприличными словами
Бу курдук ыыска олоруох кэриэтин, арахсыбыт, атах балай барбыт ордук ини. Амма Аччыгыйа
Ыраас нарын уос хайдах Ыыһынан ыһыахтаныай? С. Руфов
◊ Ыыс аат — хос аат диэн курдук (көр аат I)
Наара Суох диэн бастаан ыыс аат курдук иҥэрэ сатаабыттарын, бар дьоно таптал аакка кубулута охсубуттар. «Кыым»

сыһ.
1. Көтүрү барыар диэри, хоҥнуор диэри. ☉ Разрушительно, вдребезги, на мелкие кусочки, вдрызг
Онуоха аҥаар ойоҕоһо көҥү баран, иһэ-үөһэ курдары көстө сылдьар муус-маҥан куобах соһуллаҥнаан тахсан кэллэ. Р. Кулаковскай
Ахсынньы 28 күнэ буолар түүнүгэр түрмэ эркинэ көҥү тэптэриллибитэ. СССБТ
Жандармнар кинини сииктээх карцерга быраҕаллара, тыҥатын көҥү охсубуттара, эдэр сааһыгар сөтөл буоларыгар тиэрдибиттэрэ. «ХС»
2. Дьөлө, курдаттыы, тобулу. ☉ Насквозь, на всю толщу чего-л. (проломить, разрушить)
[Хаппыт Суруксут:] Һуу!.. Бу эркини көҥү охсубут киһи... Тыыным хаайылынна... Күндэ
Көрдүгэн Хаарыан кырыс сири күл оҥорон, Күөл онно буолуор диэри көҥү сиир. М. Тимофеев
Эһэ Төҥүргэс төбөтүгэр Өллө көхсүн көҥү түһэн. Баал Хабырыыс
3. Хайа солоон. ☉ Рассекая, раскалывая
Теплоход …… муора уутун көҥү тэлэн, Ионическай муора ыраас урсунунан устан иһэр. Н. Якутскай
Илья, сааскы уу көҥү охсон түспүт аппатын кыйа тахсан иһэн, күөх от быыһыгар туох эрэ хамсыыр баарын көрдө. И. Егоров
4. Тугу да ордорбокко, бүүс-бүтүннүү. ☉ Все, начисто, без остатка
Ийэ оҕотун …… көлөһүнүн көҥү сууйан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ V
Уол күтүр өстөөх Уоҕа харыар диэри, Ийэтин имин хаана Иһирдьэ тардыллыар диэри Көхсүн хааннары көҥү оборон ылла. П. Ойуунускай
Сарсын икки оҕуһунан маһы соҕотохто көҥү тиэйээри, биллэҕим Мииппээн оҕуһун баран көрдөһө сырыттым. Суорун Омоллоон
Күр баайбытын Көҥү үүрэн, Күрүөх дьоммутун хомуйан, …… Үтүө урууну төлкөлөөрү Кэлбиппит баара. С. Зверев
5. Күөнтүү, сабардыы (үт, үтүрүй). ☉ Занимая все пространство, не давая никому проходу (толкать, теснить)
[Өлүөнэ] Күлүмэх үгүс Көмүөл мууһу Күүстээх күөммүнэн Көҥү үтүрүйэн киллэрдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Харгыстааҕым үрэҕэ аатын быдан таһыйан, …… Күүстээх модун көмүөлүн Күөннэринэн көҥү үтэн, Улуу Амма хотуҥҥа Урусхаллаан уһаардаа?! Күннүк Уурастыырап
Өстөөх күтүр тааҥката Көҥү ааллаан иһэр эбит! А. Бэрияк
6. Тоҕо-хоро. ☉ В большом количестве, обильно
Көлөһүммүн көҥү тоҕоммун …… Күрүөх баайы байбатым, Күрүөлээх сүөһүнү ииппэтим. Саха нар. ыр. II
Көмүс сабын субуйбахтыы Көҥү ардаата күөх сайын. Р. Баҕатаайыскай
Күкүр тайҕа Күөгэс гынан, Көмнөх хаарын Көҥү ыһан, Күн диэки Күөгэйэ үүммүтэ. С. Васильев
♦ Көлөһүнэ көҥү түстэ көр көлөһүн
Алаһабыт итийдэ, Көҥү түһэр көлөһүн, Күһүн бурдук, от буолан, Көстө тиллэн кэлбитэ. ПИ КТ. Көҥү анньан — элбэх буолан, күргүөмүнэн. ☉ Гурьбой, толпой; стадом
Сайылык сүөһүтэ бүтүннүү көҥү анньан кэлэннэр, дэлби аалынан, сиҥнэрэн кэбиһэллэр [күрүөнү]. Суорун Омоллоон
Түрмэ олбуорун аана тэлэллэрин аҕай кытта, босхоломмут хаайыылаахтар …… көҥү анньан уулуссаҕа кутулла түстүлэр. В. Протодьяконов
◊ Көҥү ас — 1) туох эмэ мэһэйи төлө көт, тоҕо солоо (хол., үрэх сүүрүгэ). ☉ Разрушить, пробить, прорвать препятствие (напр., о стремительном течении реки)
Хорунжий, казактардыын көмөлөөн, хассыыр хоһун аанын бэрт эрэйинэн көҥү анньан киирэллэр. Н. Якутскай. Быһыт буора ууну кытта тэҥнэһэн эрдэҕинэ, хаайтарбыт уу эмискэ аннынан көҥү анньан, сүр күүстээхтик барылыы түстэ. А. Федоров; 2) ким эмэ утарсыытын, көмүскэлин тоҕо көт. ☉ Пробиться, пройти насквозь, сломив сопротивление противника, прорваться
Гитлеровецтар сорунуулаах улахан утарсыыны оҥоро сатаабыттарын үрдүнэн, биһиги сэриилэрбит боруон кирбиитин көҥү аспыттара. И. Никифоров
От ыйын саҕаланыытыгар японскай-маньчжурскай сэриилэр эмиэ көҥү анньан киирбиттэрэ. И. Федосеев. Көҥү көт — 1) туох эмэ мэһэйи алдьатан аһаҕастаах, хайаҕастаах оҥор. ☉ Пробить, проломить что-л. Уу кэлбитэ күүһүрбүккэ дылы
Көҥү көтөн тахсар сири көрдөөбүттүү долгун быһыкка кэлэн сабыта охсуталыыр. М. Доҕордуурап
Уонча сылгы, ону мин таһаартаан бараммын [күрүө иһиттэн], көҥү көппүт сирдэрин абырахтаан кэбистим. А. Бэрияк; 2) байыан. өстөөх бөҕөргөтүүтүн тоҕо көт. ☉ Прорвать линию обороны противника
Соҕурууҥҥу туһаайыынан боруону көҥү көтөн өстөөх Кавказ тэллэхтэригэр тиийбитэ. В. Протодьяконов
Туох баар күүһүнэн тоһууру көҥү көтөн тахсар иһин дьулуспута. А. Сыромятникова. Көҥү көтүү байыан. — өстөөх бөҕөргөтүүтүн тоҕо көтөн киирии. ☉ Прорыв линии обороны противника
Биһиги батальоммутун, учаастактан учаастакка, ханна көҥү көтүү оҥоһуллара былааннанар да — онно ыытар буолан испиттэрэ. И. Сосин. Көҥү сытый — таҥаһыҥ курдаттыы инчэйэн, ньылбы сытый. ☉ Промокнуть насквозь, целиком
Долгуннаах муора кытыытыгар Тулаайах туран хаалбыппын. Күүстээх самыыр ахсымыгар Көҥү сытыйан барбыппын. «ХС». Көҥү тарт — тугу эмэ онно оҥойон хаалар гына тоҕо тардан ыл. ☉ соотв. вырвать с мясом
Сонун сиэбин көҥү тардан ылан суулуу-суулуу дьаба иһигэр симитэлээтэ. С. Васильев. Көҥү түс — 1) эмискэ, элбэхтик түһэн хаал, тоҕо түс (ууну этэргэ). ☉ Резко прорвать какую-л. преграду, разлиться (о потоке воды, водоеме); хлынуть (о крови)
Тыынан балыктыы сылдьан көрдөххө түгэҕэ дьарата, оруобунайа бэрт буоллаҕа ээ [күөл]. Хорор буоллар, уута чэ соҕотохто көҥү түһээри турар. Күндэ. Хаан эрэ куттахха сатаныыһы, хаана көҥү түһэн хаалбыт. А. Федоров; 2) эрчимнээхтик, тоҕохоро түһэн тугу эмэ гын. ☉ Энергично, с резким усилием, рывком, с напором делать что-л. Күүрэн, кимэн, Көҕүтүһэн, Күн-түүн эбэн, Көҥү түһэн Үлэлиэҕиҥ, ыччаттар! Дьуон Дьаҥылы
Амсайар киһи, мөҕүллүмээри, Араас албаһы булунар, — Көҥү түһэн көрүлээри, «Көҥүлү» биэрэр ойоҕор. Р. Баҕатаайыскай. Көҥү тэп — 1) туох эмэ хатанан турары атаххынан тэбэн алдьата ас (үксүн ааны этэргэ). ☉ Выбить, проломить пинком (напр., дверь)
[Хаайыылаах:] Мин бу ааны көҥү тэбиэм, эһиги сырсан тахсан харабыллар үрдүлэригэр түһүҥ уонна куотан хаалыахпыт. С. Ефремов; 2) туох эмэ кытаанахха дьөлө түһэн үлтүрүт. ☉ Разбить вдребезги что-л. твердое, упав на него
Өрүскэ сэнэрээт түһэн мууһу көҥү тэппитэ — сороҕо өссө да күдэннирэ сытар. Д. Кустуров. Тугу көҥү көтүөхпүнүй (көтүөххүнүй, көтүөҕэй) — аны кэлэн тугу да кыайбаппын, эдэр, доруобай киһи курдук кыайан үлэлээбэппин диэн этии (үксүгэр ыарыһах эбэтэр кырдьаҕас киһи туһунан). ☉ Нет возможности (по возрасту, состоянию здоровья) решиться на что-л. серьезное, значительное. Билигин мин тугу гыныамый, …… тугу көҥү көтүөхпүнүй? КН ТДЬ