тумарыктый диэнтэн дьаһ
туһ. Хаар түүл-бит курдук түһэр, куораты суурайар, тумарыктытар. Н. Габышев

даҕ. Тымныйбыт, тымныынан аҥылыйбыт. ☉ Холодный, тянущий холодом
Мууһурбут, аттыгар тиийдэххэ аргыардаммыт түннүккэ кыһыҥҥы тымныы күн тумарыктыйан турбута. Н. Заболоцкай

булгу диэнтэн хат.-күүһүр. ф. Кыладыкы Туналҕаннаах ньуура Тумарыктыйа түстэ, Буор булгунньаҕа Булгурута барыар дылы Буурҕа холорук ытыллыбытынан барда. П. Ойуунускай

сыһ. Уус тылынан ойуулаан, ураннык, уобарастаан (суруй, кэпсээ, хоһуй). ☉ Художественно, образно (писать, рассказывать, воспевать что-л.). Хомус тардан дьүрүһүтэ-дьүрүһүтэ, ону-маны уустаан-ураннаан ыллыыр идэлээҕэ. И. Гоголев
Борокуот туһунан Дьэргэ кэпсиир этэ да, ити курдук сиэрин ситэрэн, уустаан-ураннаан тугу да сэһэргээбэт этэ. Болот Боотур
Аар-дьаалы оҕолор! Дьэ, уорастыйан, тумарыктыйан дойду дии! Улуу олоҥхоһут оҥостон олорон уустаан-ураннаан хоһуйбутун курдук. НС ХСБС

1. аат.
2. Хойуу туман (хол., кыһыҥҥы улахан тымныы саҕана). ☉ Густой туман (напр., во время сильной зимней стужи)
   Болоорхой бутумах ортотугар куорат уоттара чаҕылыһа түстүлэр. Амма Аччыгыйа
   △ Туох эмэ ырааҕа бэрдиттэн тумарыктыйан, чуолкайа суох көстүүтэ (хол., олус киэҥ сир уҥуоргу өттө). ☉ Неясная видимость чего-л. слишком далеко расположенного (напр., о дальней стороне обширной местности)
   Кинилэр уҥуоргу өттө күөх бутумах буолан араччы кэрэлэнэн көстөр Айҕаарыма диэн толоон дойдуга олороллор. Амма Аччыгыйа
3. Быһылаан, араллаан. ☉ Суматоха, свалка.
4. даҕ. суолт. Чуолкайа суох, үчүгэйдик көстүбэт. ☉ Нечеткий, неясный
   Кэбигирэй Миитэрэй тугу да көрбөт буолбут этэ. Арай хараҕын туһунан илиитин хамсаттаҕына, бутумах кыһыл ортотугар туох эрэ хара элэҥнииргэ дылы этэ. Амма Аччыгыйа

1. аат. Бөдөҥ дулҕалаах, хаспахтардаах, оллур-боллур сир; сир оллура-боллура, адаара; сылдьарга эрэйдээх хаппыт сэппэрээктээх, оттоох сир. ☉ Труднопроходимое, бугристое, заросшее высокими кочками место; кочкарник с рытвинами, ухабами; покрытое травой, кустарником место
   Сонуоктарга билигин кыбыс-кытаанах кылыс от үүнэр, дулҕатааҕар куһаҕан, киһи нэһиилэ хаамар адырҕайа. Далан
   Дуолумаайы от үрэх халаанын кэмигэр тэнийэр, улаатар. Ол иһин адырҕайдыын, дулҕалыын көҕөрө чэлгийэн, ыраахха, харах дала нэһиилэ ылар сиригэр диэри тумарыктыйан көстөр. А. Сыромятникова
   Адырҕай дулҕа киһи сыратын быһааччы. В. Башарин
   △ Хаар-муус, бадараан чохчолоһо тоҥмута. ☉ Замерзшая комьями грязь на дорогах
   Сарсыарда суол адырҕайа Кэһиллэр күрдүргэччи. Баал Хабырыыс
2. даҕ. суолт., көсп. Эрэйдээх, эндиэлээх, эриирдээх (олох). ☉ Тяжелый, тернистый, многотрудный (о жизненном пути)
   Аан дойду олоҕо араас адырҕайдаах, улуу дойду олоҕо оннооҕор буолуох уһуктаах, долгуннаах буолар. А. Софронов

аат.
1. Салгыҥҥа көтө сылдьар эбэтэр туох эмэ үрдүгэр, ньууругар олорон хаалар кураанах, олус бытархай кыырпахтар. ☉ Пыль
Быылы хоско баар бары маллартан (остуолтан, дьыбаантан, олоппостон, кырабааттан), сиэркилэлэртэн, хартыыналартан, атах таҥастарыттан инчэҕэй тирээпкэнэн сотуллуохтаах. РВА ДьЫКБ
Өрүү тыаллаах, Өрүү быыллаах, Туманынан бурҕачыйар, Тумарыктыйар АЯМ суола. Н. Босиков
Сир ыксатынааҕы салгыҥҥа быыл, хоруо кыырпахтара, уу паара булкуһа сылдьар буолаллар. МНА ФГ
2. Туох эмэ (хол., мэлиллэр бурдук о. д. а.) бытарыйан, бурҕайан тохтор, хоронор, туһата суох хаалар өттө. ☉ Отходы, остатки чего-л. в виде пыли, порошка
Вася аргыый аҕай туораан тахсан, суухаратын быылын хаарга ыста. Амма Аччыгыйа
Быйыл кыһын сааһа сүүрбэтин туолан, Арыпхаджаев паровигын бурдугун быылыттан ороон саллаакка ылбыттара. Эрилик Эристиин
Биэрэ эмээхсин куулу ылан көрбүтэ: түгэҕэр икки киилэ холобурдаах мээккэ бурдук сылдьар эбит. «Ээ, миэлиҥсэ быылын сотон аҕаллым», — диэтэ оҕонньор. Д. Таас. Көмүһү тиһэҕэр сыыҥка уонна сибиниэс быыллара сөҥөрдөн хааллараллар. И. Бочкарев

даҕ.
1. Курдаттыы көстөр ыраас, өҥө суох. ☉ Пропускающий свет, прозрачный
Дьэҥкир уулаах, дьиримнэс сүүрүктээх Чаара өрүһү туораһан испитим. Софр. Данилов
Харах уутунуу кылапаччыйбыт дьэҥкир дабархай бычыгыраан тахсан аллара саккыраан эрэрэ. Далан
Дьэҥкир муос кылдьыылаах ачыкытын кэҥириитигэр уурунна. М. Доҕордуурап
Күөл дьэҥкир чараас мууһунан бүрүллэ охсубут. «ХС»
2. көсп. Туох да булкааһыга суох ыраас, чэбдик. ☉ Не содержащий ничего постороннего, без примесей, чистый, свежий
Дьэҥкир ыраас салгын, туох барыта сүрдээх ыраахха диэри чуолкайдык көстөр, кыччыыр эрэ, түүппэҕирбэт, тумарыктыйбат. Амма Аччыгыйа
Күөх дьэҥкир күһүҥҥү халлааммыт, Күннэнэн күндээрбит, сандаарбыт. Күннүк Уурастыырап
Сып-сырдык дьэҥкир чуумпу түүн. Н. Габышев
◊ Арыы дьэҥкир - уулбут арыы курдук ис иһиттэн сыдьаайар, сырдык, курдаттыы көстөр. ☉ Чистый, золотисто-прозрачный
[Оҥоойуккар] Кутан кулу алаастарбыт Арыы дьэҥкир халлааннарын. С. Данилов
[Р. Гамзатов] хас биирдии хоһоонугар …… кинилэр [авардар] дьикти дойдуларын арыы дьэҥкир халлаана …… быһатын эттэххэ, Дагестан хайатын сайаҕас салгынын сыта-сымара барыта көстөр, иһиллэр, биллэр. С. Данилов. Дьэҥкир арыы - уулбут (уулларыллыбыт, буспут, кыыймыт) арыы. ☉ Топленое масло
Хара күүһүнэн сыҥалаан туран, дьонугар буспут сылгы сыатын сиэтэр, ууллубут дьэҥкир арыыны иһэрдэр. Күннүк Уурастыырап
Сэргэ төрдүн аайы чабычах оҕолоругар суорат, дьэҥкир арыы, сүөгэй кутан уурталаабыттар. Болот Боотур
п.-монг. чеҥкир

туохт.
1. Күүскэ охсулун, тыастаахтык дьалкылын (уу балкыырын туһунан); дибилийэ тыастаахтык уһун, сүүрүгүр (үрэх, өрүс туһунан). ☉ Громко плескаться, биться, ударяться о что-л. (напр., о волнах); с большой силой и шумом протекать где-л., впадать куда-л. (о речке, реке)
Эппэҥниир, түллэҥниир, мэҥийэр байҕалым Эҥсиллэр, дьалкыллар балаһа бааллара Орулаан, барылаан, күрүлээн кэлэннэр, Очуоска иҥнэннэр, кэтиллэ түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Элиэнэ эбэм Иирэтин саба, Үрдүнэн охсо Эҥсиллэн киирдэ. Эллэй
Эппэҥнии, аҕылыы сытар Эҥсиллэр хотун муора Балысхан баалын мунньар Балкыыра тосту-туора. А. Бродников
Кыыс Амма эҥсиллэн, эҥээттэн кутулунна Алдан эбэҕэ. «ХС»
2. Ыраахха диэри уһуннук дуораһыйан, бара тур (хол., ырыа). ☉ Разноситься, раздаваться, звучать громко и раскатисто (напр., о песне)
Дагдаҕар Баатырдаах Чогдоон Бөҕө хаһыылара, көҥдөй маһы охсон көбүргэтэллэрэ тыа баһынан эҥсиллэн ырааттар-ыраатан киирэн бара турбута. Далан
[Тася] уол оҕолуу күүстээх куолаһа, чуумпу тыа салгынын тоҕо силэйэн өссө улаатан, ыраах эҥсиллэ турда. Л. Попов
«Ураа!» хаһыы модун дорҕооно …… Өлүөнэ эбэм эҥээрийэр киэҥ хочотун үрдүнэн эҥсиллэ дуораһыйда. В. Протодьяконов
3. Киһи хараҕа ыларынан ыраахха диэри тэнийэн, нэлэһийэн бара тур (киэҥ нэлэмэн сир туһунан). ☉ Простираться вдаль и вширь, стелиться, насколько хватает глаз (о широкой долине, безлесном пространстве)
Кыыс Хотун киэҥ Кыталыктааҕын кэриччи көрүтэлиир. Ырыых-ыраах эҥсиллэн, тумарыктыйан барара үчүгэйэ бэрт. А. Сыромятникова
Туундара, туундара, Мин тулам тумара, Эргиччи маҥан хаар, Эҥсиллэр киэҥ куйаар. И. Федосеев
[ССРС] хотугу диэки өттүгэр Хотугу муустаах муора эҥээригэр …… уорааннаах салгыннаах туундара балаһата эҥсиллэн барар. БИД
4. кэпс. Ырааҕынан тэлэһийэн сырыт. ☉ Скитаться, бродить, странствовать по земле, дальним странам
Онон-манан эҥсиллэн сылдьар. ЯРС
Дьэ, уол оҕото! Саас Аммаҕа баара, билигин куоракка эҥсиллэн кэлбит. Күрүлгэн