возбуждение, пафос; күдээринэ күүрээн ложный пафос.

көрө көтүн — туох да сыала-соруга суох, көннөрү, күдээринэ (хол., ыйыт, көрдөс). ☉ Попусту, бесцельно, праздно (напр., спрашивать, просить)
Көрө көтүн ыйыт. ПЭК СЯЯ

күлүгүлдьүт диэнтэн хай
аата. Барыта күдээринэ күлүгүлдьүтүү. Н. Лугинов
Саҥа дьиэ туппуттар, Сабыта быраҕан оҥорбуттар — Күлүгүлдьүтүү күннээбит, Барыгылдьытыы баһаамнаабыт. С. Тимофеев

аат., эргэр. Эмчит. ☉ Лекарь
Күдээринэ дьон Күлэ көрбүттэр, Арыыйда дьон Аһына санаабыттар, Лиэкэр дьон эмтииргэ эппиттэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кинээс Орто Халыма куоратыттан лиэкэри ыҥыртарбыта. И. Федосеев
Кыыс Хотун кинини биллэ: лиэкэр Уһуунускай кырдьаҕас эбит. А. Сыромятникова

сурах-садьык диэн курдук
Киһи этинэн-тириитинэн билэ илигинэ, барыны барытын, сурахтаамах кэриэтэ, күдээринэ, кулгааҕын таһынан аһарар адьынаттаах эбит. Софр. Данилов
Эт эрэ, эн кэргэн кэпсэппит кыыһыҥ кимий? Эн олус сурахтаамах курдук кэпсиигин. Н. Чернышевскай (тылб.)

аат. Кими-тугу эмэ наһаа хайҕааһын. ☉ Чрезмерное восхваление, вознесение до небес кого-чего-л.
Манна [Ленин уобараһын айыыга] историческай кырдьыгы кэһии, уу-хаар тылларынан күдээринэ уруйдаан-айхаллаан арбааһын, кыратык да көҥүллэниэхтэрин сатаммат. Софр. Данилов
Уйбаан тугу да саҥарбата, Солуута суох арбааһынтан иһигэр улаханнык абарда быһыылаах. В. Сыромятников

үөрэҕир диэнтэн хай
аата. Мунньах норуот үөрэҕириитин бары соруктарын бүтүннүүтүн хабар киэҥ далааһыннаах күдээринэ уурааҕынан түмүктэнэр. Н. Лугинов
Кулаковскай бүтүн олоҕун устатыгар төрөөбүт норуота батталтан быыһаныытын, ыас хараҥа, татым олохтон тахсан, дьолу-соргуну ситиһиитин кини үөрэҕириитигэр көрөрө. «ХС»
Отутус сыллардаахха кини норуот үөрэҕириитигэр элбэхтик үлэлээбитэ. «ХС»

аат.
1. Туохтан эмэ олус долгуйуу, көтөҕүллүү. ☉ Сильное возбуждение, волнение, вдохновение
[Сергей] киэһэ сөпкө да кээлтэ буоллар, мунньах ити үлүгэрдээх күүрээнин кэнниттэн, өһүллэ охсон, өйүн-санаатын булунан бэлэмнэниэҕэ саарбах суол эбитэ буолуо ээ. В. Яковлев
Факультекка кафедраларбытынан арахсан үлэ күүрээнигэр кыттыспытынан бардыбыт. ВВ ТТ
2. лит. Үрдүк иэйии, өрө көтөҕүллүү, ааптар идиэйэтэ айымньыга курдат иҥэр улахан илбиһэ. ☉ Пафос, патетика литературного произведения
Платон Ойуунускай саха поэзиятыгар кыырыктаах өрөбөлүүссүйэ охсуһуутун силлиэтинбуурҕатын, уотун-төлөнүн, модун күүрээнин киллэрбитэ. Софр. Данилов. Туох ханнык иннинэ, аҕа саастаах көлүөнэ поэттара Эллэй, Күннүк Уурастыырап, Таллан Бүрэ, Сергей Васильев поэтическай күүрээннэрэ ахсаабатаҕын бэлиэтиэххэ наада. «ХС»
◊ Күдээринэ күүрээн — албын өрө көтөҕүллүү, долгуйуу. ☉ Ложный пафос
Поэзияҕа «күдээринэ күүрээн» аҕыйаан, истиҥ иэйиилээх лирическэй айымньылар хаһааҥҥытааҕар даҕаны элбэхтик суруллар буоллулар. М. Чооруоһап

туохт.
1. Ким эмэ болҕомтотун атыҥҥа тардан, тугу эмэ гынарын умуннар, үлэтиттэн, дьарыгыттан араар, тэйит. ☉ Обращать чье-л. внимание на другое и тем самым отвлечь его от работы, занятий
Оҕонньор кыыһын сааһа ситэ илик, онон халыымын биирдэ көрдүө суоҕа, онон-манан аралдьытыма, хата сөбүлэн, сөп дуо? А. Софронов
Күнүс үлэспит болдьохпут кэлэн, проекционнай аппарааты көтөҕөн киирбит Миитэрэй үлэлии олорбут үлэбититтэн тута аралдьытта. Т. Халыев
«Бэйэ, аралдьытыма. Ону-маны саныыбын», — диэн күдээринэ хоруйдуур. М. Доҕордуурап
Кэбис, эн миигин аралдьытыма. Аата, бары-бары аайыттан куттаныах сир барамматаҕын. И. Федосеев
2. Кими эмэ санаатын чэпчэт, көнньүөрт. ☉ Отвлекать кого-л. (напр., от мрачных мыслей); развлекать, утешать
Харытыана эрэйдээх бу курдук үксүн курутуйа, үксүн санаарҕыы олордоҕуна, хата Настаа эмээхсин аралдьытта. П. Ойуунускай
[Маркс] адьас өлүөр диэри балаҕыран барбатаҕа, күлүү-элэк тылларынан биһигини аралдьытара. ЛВ МТА
Костя кинини кэпсээнинэн-сэһэнинэн аралдьытан, соҕотох онон да Марыынаҕа уонна Доропуун оҕонньорго улаханнык көмөлөстө. Н. Заболоцкай
△ Кими эмэ саатат. ☉ Развлекать кого-л.. Ити оҕону оонньуурунан аралдьыт эрэ
□ Аллара түһэн ыалдьыттары аралдьыт
Чаас аҥаара буолан баран кэлээр. Н. Островскай (тылб.)
3. Кэпсэтэр, сэһэргэһэр тиэмэҕин уларыт. ☉ Переменить, изменить тему разговора
Онтон уол, аҕа киһиэхэ куруубайдаабытын кэмсинэн, күлүүгэ-оонньууга аралдьытан кэбиһиэн баҕарда быһыылаах. Амма Аччыгыйа
«Тоойуом, сөмөлүөт кэлэрин-барарын төлөпүөнүнэн этээччилэрэ суох», — Слепцов кыыһы өһүргэтимээри, атыҥҥа аралдьытар. Н. Якутскай
«Бу сэриигэ кыайдарбыт, эйэ уһуннук, үчүгэйдик олохсуйуох этэ», — диэн Мичил убайа, кэпсэтиини атыҥҥа аралдьытан, саҥата элбээн барда. Г. Колесов
♦ Санааҕын аралдьыт көр санаа
Кини [Суоппуйа] куттанара. Санаатын аралдьытаары табах уурунан тардар, иһиллээн көрдөҕүнэ им-дьимҥэ дылы. Д. Таас
[Уйбаачаан] санаатын аралдьытаары, киэһэ аайы Таняҕа киирэн бириэмэтин атаарар үгэстэммитэ. М. Доҕордуурап
Ким да кэлэн санаабын аралдьытыа, сүрэхпин үөрдүө дии санаабат этэ [Ньургуһун]. Дьүөгэ Ааныстыырап

аат.
1. Кимиэхэтуохха эмэ өстөһөр, утарылаһар киһи. ☉ Тот, кто противодействует кому-чему-л., враждебно настроен против когочего-л., неприятель, противник
[Лааппыларгын, ыскылааккын] Уоттаатаххына, өрөбөлүүссүйэни, саҥа былааһы утарсааччы быһыытынан, ытыллыаҥ! — Иван Усов, олус абаран-сатаран, өссө ордук дьорҕойон турар. Н. Якутскай
Айымньыга …… дьон-сэргэ бэйэлэрин утарсааччыларын — баайдары утары өйдөрө-санаалара уһуктан барыыта …… итэҕэтиилээхтик арыллар. «Чолбон»
Пьердээх Долохов дьыалалара сабыллыбыт, дуэль туһугар ыраахтааҕы ол кэмҥэ олус кытаанахтык туттарын үрдүнэн, икки утарсааччылар бэйэлэрэ даҕаны, секунданнара даҕаны, буруйдаммакка хаалбыттар. Л. Толстой (тылб.)
2. Кимиэхэ-туохха эмэ харгыстаһар, мэһэйдэһэр-туорайдаһар киһи. ☉ Тот, кто препятствует, мешает кому-чему-л., недоброжелатель, противник
Сүөһүнү көрүү — биһиэхэ саамай ыар үлэ. Ол үлэҕэ чэпчэтии оҥоһулларыгар утарсааччы кимий? Биһиги аҕабыт, күтүөппүтүнүүн! Л. Попов
Оннук мунньахтарга холкуос тэриллэрин утарсааччылар ордук дьорҕойоллор. И. Никифоров
Кырыс сир туһунан истиэхтэрин да баҕарбат уордаах утарсааччыларынан …… антипартийнай бөлөх кыттыылаахтарын эрэ ааттыахха сөп. Л. Брежнев (тылб.)
3. Кими эмэ кытта мөккүһэр, тылынан аахсар киһи. ☉ Тот, кто спорит по идейным соображениям, оппонент, противник
Платон Алексеевич түмүк тылын саҕалыырыгар кыыһырыан оннугар киэҥник мичээрдээн кэбистэ уонна …… чиҥ-чиҥник уурталаан, сүгэ-балта курдук түһэртээн, этэн киирэн барда. Ол былаһын тухары кини бэйэтин утарсааччытын кыратык да хооруйар, өһүргэтэр тылы туттан көрбөтө. Н. Заболоцкай
Марксизмы кириитикэлээччи Бернштейн кутталлаах утарсааччы. М. Прилежаева (тылб.)
[Сперанскай] ардыгар олох чахчылаах соруктарын толорор дьаһаллаах киһи буолан, күдээринэ үтүөҕэ баҕарааччылары сирэр, ардыгар кыһыылаах элэктээччи буола охсон хаалан, утарсааччыларын сүөргүлүүр. Л. Толстой (тылб.)
4. Күрэхтэһиигэ, тустууга илин былдьаһар, күрэхтэһэр киһиҥ. ☉ Соперник в состязании, борьбе, противник
Аны үгүс утарсааччытын көрүөх бэтэрээ өттүгэр өттүктээн охтордо. У. Ойуур
Дьэ эбитээ! Кэтэспитэ кэллэ! «Ыалдьан» олорор тустууга утарсааччытын чыпчылыйыах түгэнигэр тиэрэ хатыйан түһэрдэ. И. Семёнов
[Тустууктар] утарсааччыларыгар сытыытык киирэн, сыста түһээт, өмүтүннэрэн быраҕыылара — саамай сөбүлүүр куоһурдара. ССТ