побуд. от күллүргээ =; ууну кэһэн күллүргэт = хлюпать по воде.

туохт. Дьалхааннаах буол, бааллыр. ☉ Покрываться волной, волноваться (о море, реке и т. д.)
Хааҕынаата, Күүгүнээтэ, Халлырҕаата, Күллүргээтэ, Барылаата, Бэрилээтэ, Балгыһыйда, Билгиһийдэ, Балкыырданна, Дьалхааннанна. Күннүк Уурастыырап

сыһ. Быһыттаҕас күллүргэс тыаһы таһааран. ☉ Гулко плеща, поплескивая, хлюпая
Лена эбэм …… күүгэн, көлөһүн алла, күүстээхтик күллүргүү-халлыргыы, кур таас хайатыгар тахсан түөһүнэн миккийэр. Суорун Омоллоон

күллүргээ диэнтэн дьаһ
туһ. Аттар ууну кэһэн күллүргэтэн туораабыттара. М. Доҕордуурап
Онтон кини [өстөөх] артиллерията түүнүн тохтообокко ытыалаан күллүргэтэрэ эмиэ биир туспа иэдээн этэ. Д. Кустуров. Борохуот Сибиир улуу өрүһүн сүүрүгүн өксөйөн эрдинэн күллүргэттэ. ПИ КС

даҕ., поэт. Түллэҥниир, өрүтэ үллэҥниир (долгун туһунан этэргэ). ☉ Вздымающийся, крутой (о волнах)
Бу иирэр күүрээннээх үллэҥэ долгуттар Очуос таас тэллэҕин күллүргүү охсоллор. П. Ойуунускай
Мин таптыыр хотугу дойдубар Ыҥырар знамя буоланнар, Үрдүбэр кытыаста турдуннар Үөмэхтэс үллэҥэ долгуннар! Л. Попов
Иирэр үллэҥэ долгуттар, ытыллар хараҥа былыттар улуу очуос уотун умуруораары мөхсөлллөр. «ХС»

эмпэрэ I диэн курдук
Тукулутта эбэбин Туруорулуур эмпэтин, Толуу, лоҥкур тииттэрдээх Туоллар Туора Тумулун, Бидилийэр сүүрүктээх Биэкэнэтин үрэҕин, Умсулҕаннаах бэйэтин Умнубаппын мэлдьитин. Күннүк Уурастыырап
Өбүгэ дьоммун батыһан Өлүөнэни кыйаҥҥын, Эмпэ таастары дабайан Эн кэлбиккэ дылыгын. С. Дадаскинов
Аллара, өрүс туруору эмпэтин анныгар, Күүстээх долгун охсуллар тыаһа күллүргүүр. Г. Колесов

аат.
1. Оҥочоҕо тардыы эрдии тирэнэр чорооҕо. ☉ Уключина
Куотуһуулаах үлэттэн Куукта тыаһа толурдуур, Эрдии тыаһа күллүргүүр, Эриэн бэчимэ тыҥыыр. М. ТимофеевТерешкин
Биһиги оҥочобутугар эмиэ тоҕо эрэ им-ньим буолбута, арай эрдиилэр кууктаҕа охсуллан тыаһыыллара. Л. Пантелеев (тылб.)
2. Хотуур тутааҕа. ☉ Дужка (рукоятка косы)
Нөҥүө сайын окко киирэр, онуоха арай киһи көрбөтөх тимирин уһун ураҕас уһугар туора баайбыт. Тутар сирин бу куукта буолар диэн тутаах оҥорбут. Саха сэһ. II
Дьонум хотуур кууктатын хайдах тутары, сатаан охсору, хайдах сыыйа тардан таһаарары барытын үөрэтэллэр. ИКДь
ср. эвенк. куукта ‘уключина’

тыаһы үт. туохт.
1. Тохтоло суох бүтэҥи куугунас, ньирилэс тыаһы таһаар. ☉ Издавать глухой непрерывный рокочущий шум
Эбэ уута күүгэннирэ-күүгэннирэ өрө оргуйан, барылыы, хааҕыныы аҕай сытар эбит. Суорун Омоллоон
Хааҕынаата, Күүгүнээтэ, Халлырҕаата, Күллүргээтэ. Күннүк Уурастыырап
Иһийэн турбут тайҕа тыраахтар тыаһынан, дьон күйгүөрүнэн дьигиһийэ, хааҕыныы түспүтэ. И. Федосеев
2. Кэһиэҕирбит, иһиллэр-иһиллибэт куоласкынан саҥар, хаһыытаа. ☉ Говорить хриплым, сиплым голосом
Шкипер ону-маны дьаһайан кэлэр-барар, мотуруостарын соруйан тугу эрэ хааҕыныыр. Н. Якутскай
Кэннилэриттэн оҕонньор көҥүл көттүм диэн олус үөрэн ыллаан хааҕынаата. «Чолбон»
п.-монг. хаҥгина ‘звучать, бряцать, шуметь’

I
1. даҕ. Чычаас (уу). ☉ Неглубокий, мелководный
Чаллыргыыр чалым уу, Күллүргүүр күөх далай. В. Кейметинов
Налыыга оҕолор уһун сайыны быһа чалбыыр, кумаҕынан будулуйар чалым уулаах. А. Сыромятникова
Чалым уунан халыйбыт хотооллору туораата. Уустаах Избеков
2. аат суолт.
1. Уу ньуурун охсор тыас. ☉ Шум от удара по поверхности воды, плеск
Дьон саҥата, эрдии тыаһа, уу чалыма үрэххэ туолла. Амма Аччыгыйа
Уу үрүҥ кыым буола бырдаҥалыыр. Күлсүү, ыһыы-хаһыы, уу чалыма. Н. Габышев
2. Чычаас, чычаарбыт уу. ☉ Неглубокая вода, брод, мелководье
[Алыһар] Иирэ талах кытылларга, Итии уулаах чалымнарга Кыракыйчаан күстэхтэри Кырыытыттан кыайталаата. П. Тобуруокап
ср. ног. шалп-шылп, казах. шалп ‘звукоподражание плеску, всплеску волны, плесканию воды’
II
аат., түөлбэ. Таба эбэтэр кыыл синньигэс оһоҕоһо. ☉ Тонкая кишка оленя или какого-л. зверя
Тимир оһох үрдүгэр буһа турар күөстэн буруолуу сылдьар таба этин, чалымы таһааран сыыһа-халты уобаат, таҥаһын үрдүгэр түстэ. Г. Нынныров
Чалымы тоҥортуу уурбуттара. А. Егоров. Табаҕыт эмис ини? Саатар чалымы ыраастаһыам этэ. А. Кривошапкин (тылб.)

аат.
1. Киин, сис тула эргийэн, тугу эмэ хамсатар төгүрүк оҥоһук. ☉ Колесо
Таһаҕаһы таһар да, көлүөһэтэ суох, син айанныыр да, суола суох баар үһү (тааб.: оҥочо). Кулгааҕар билигин да борокуот көлүөһэтэ күллүргүүргэ …… дылы гынар. Амма Аччыгыйа
Тэлиэгэ көлүөһэтэ силискэ охсуллан лигийэр. М. Доҕордуурап
Дьүөкэттээх көлүөһэлэр кыычырҕаабаттар, арай, эргэ тэлиэгэ ыарырҕатан ынчыктаталаан ылар. Н. Габышев
2. Оҕо оонньуута: оонньооччулар аҥаардара уллуҥахтарын холбуу тэбэн муостаҕа тиэрэ сыталлар, онон көлүөһэ тарбахтара буолаллар. Турар оҕолор — көлүөһэ иитэ буолаллар. Кинилэр хаҥас илиилэрин инники турар оҕо санныгар уураллар, биир тэҥник төгүрүччү көлүөһэ тарбахтарын эргитэллэр, улам сүүрэллэрин түргэтэтэн иһэллэр. Алдьаммыт тарбаҕы, быстыбыт көлүөһэ иитин, оонньууттан туораталлар, кыахтаах буоллахха, атын оҕолорунан солбуйаллар. ☉ Якутская детская игра: половина играющих лежит на полу на спине ступнями к центру, образуя «спицы колеса». Стоящие дети, держась за плечи друг друга левой рукой, образуют «обод колеса». Правой рукой они крутят «спицы колеса» (держа лежащего за руку), постепенно ускоряя темп. Дети, оторвавшие руки от плеч, или «поломавшиеся спицы» выбывают из игры. Вместо выбывших могут быть приняты другие
♦ Көлүөһэ үрдүгэр (ааһар) калька — сотору-сотору айаҥҥа сылдьар, сиртэн сиргэ сыҕарыйа сылдьар (киһи олоҕун майгытын туһунан). ☉ На колесах (об образе жизни, характеризующемся частыми переездами). Артыыс олоҕун үгүс өттө айаҥҥа, көлүөһэ үрдүгэр ааһар. АВТ ДьКС
◊ Көлүөһэ сыарҕа эргэр. — тэлиэгэ. ☉ Телега
Байаарап Өлөксөй хайаан да Баҕарах күөлүгэр барыаҕа, — Көлүөһэ сыарҕатын үрдүттэн Күөрэтэн күппээллии ытыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Лаҥкы оҕонньор аты лас гына охсорун кытта, көлүөһэ сыарҕа талыгыр ойо турда. А. Сыромятникова. Көлүөһэ тарбаҕа — көлүөһэ киинин иитин кытта холбуур уһун синньигэс тимир. ☉ Спица (колеса)
Сиэйэлкэ сиэмэни сиксийэн Тэҥинэн түһэрэн айанныыр. Көлүөһэ тарбаҕа дьэргэйэн, Буоланы эргийэ кылбаҥныыр. Эрилик Эристиин. Көлүөһэ (көлүөһэлээх) тыраахтар — көлүөһэнэн хаамар тыраахтар. ☉ Колесный трактор (в отличие от гусеничного)
Тырахтарыыстар үс ыйдаах куурустарын бүтэрээт …… көлүөһэ тыраахтар уруулугар олорбута. В. Ойуурускай
Үөт саҕатыгар көлүөһэлээх тыраахтар от охсор массыынаны соһо сылдьара көһүннэ. С. Никифоров