ж. ряпушка, күндүөбэй (балык).

тууһаа диэнтэн дьаһ
туһ. Күндүөбэй бастыҥын Оҥочо муҥунан Күннэтэ тууһата Туттарар эбиттэр. С. Данилов
Туоннанан тууччаҕы Тууһатар эбиттэр. С. Васильев

көр күндүөбэй
[Морж] куртаҕар биһиги киилэ аҥара ыйааһыннаах өрүс бытархай тааһын, оттон суон оһоҕоһугар — көндүөпкэ ойоҕоһун хас да уҥуоҕун булбуппут. Дьуон Дьаҥылы
Ханнык лааппы хайа күн Көндүөпкэни биэрбитэ — Хаарыан сэһэн, оо, сүрүн, Көрүҥүтүүй, кэҕиннэ! А. Абаҕыыныскай

көр күндүөбэй
Билигин муҥха үгэнэ буолан эрэр, чыыр сырыыта. Онтон көндүөбэй тоҕо анньыа. Н. Габышев
Мин кутуругуттан ыраастаан барбытым, ол иһин кини былдьаан ылан, көндүөбэй хатыылаах муннунан сирэйбин быһа аспыта. А. Чехов (тылб.)

аат. Майаҕаска, күндүөбэйгэ маарынныыр күөлгэ үөскүүр үрүҥ балык (устата 30–40 см). ☉ Пелядь (рыба)
Чэ, чыыр, муксуун эҥин курдук балыктары мантан эрэйбэтэх даҕаны иһин, быраҥаатта, дьарҕаа эҥин баҕас толорута мунааҕа суох. Н. Заболоцкай
Бүлүүгэ күөллэргэ собону, быраҥааттаны о. д. а. балыктары кыһыннары — сайыннары бултуохха сөп. И. Данилов
Мин балык үөрэхтээҕэ эбитим буоллар, бу эбэбэр күндү балыктары, холобура, быраҥаатта эҥин курдуктары үөскэтиэм этэ. И. Федосеев

сыһ. Ордук хойуутук, үгэннээн (хол., айаннаа). ☉ Массово, гурьбой, стаей (напр., проходить, пролетать)
Мантан инньэ уомул, күндүөбэй балык күргүөмнээн аста. И. Данилов
Муус устарга, ыам ыйыгар, бэс ыйыгар биэ күргүөмнээн төрүүр. ОМГ ЭСС
Көтөрдөр үс хонук усталаах туората күргүөмнээн айаннаатылар, үһүс күнүгэр күн ортотун саҕана дьэ бүттүлэр. «ХС»

аат.
1. Кыһыл лапчааннардаах кыра соҕус өрүс балыга (устата муҥутаан 70 см тиийэр). ☉ Ленок (рыба)
Хаһалаах хатыыһы, Тууччаҕы, быйыты, Күндүөбэй бастыҥын Тууһата күннэтэ Туттарар эбиттэр. С. Данилов
Сарсыарда илимнэриттэн эмис быйыты ылан, көтөн иһэр хаастартан доруобунан биири түһэрэн, тото күөстэнэн аһаатылар. «ХС»
Сытыы, сымса сиэмэх быйыттар, ойуу дьэрэкээн алыһардар элэҥнэһэллэрэ, сордоҥнор сундулуһаллара. Далан. Тэҥн. соһолоох
2. түөлбэ. Собо кырата. ☉ Карасевая молодь.
ср. тюрк. мыйыт ‘ленок’

аат. Майаҕастыҥылар бөлөхтөрүгэр киирсэр, тууттан кыра, үрүҥ эттээх өрүс балыга (хоту улуустарга күөлгэ эмиэ үөскүүр). ☉ Речная рыба достаточно большого размера из семейства лососевых (в северных улусах водится также в озёрах), чир
Халымалыы сиэринэн Тоҥ чыырынан күндүлүү, Миигин сэргии көрсүбүт Тордох ыалын умнуом суоҕа. С. Данилов
Сахалыы үгэһинэн Остуол тардан көрсөбүн, Күндүлүүбүн үүт үрүмэтинэн, Кыһабын чыыр өрөҕөтүн. М. Ефимов
Биэс-алта чыыры, сүүрбэччэ күндүөбэйи ылбыттар. Н. Габышев. Тэҥн. муҥур, муҥур балык.
ср. тат. диал. чыр ‘вид мелкой рыбы’, коми диал. чир ‘нельма’, русск. чир

дьөһ.
1. Барыллаан кээмэйи, кэриҥи, ааҕыыны көрдөрөр. ☉ Выражает значение приблизительности меры чего-л. (около, чуть ли не...)
Аҕабыыт дьүлэй буолан, кэпсэтии төһө да кистэлэҥин иннигэр, улаханнык саҥарсыбыттар. Онон ааҥҥа турар кыыс барытын сыһа истибит. Эрилик Эристиин
Сүүрбэччэ муксууну, чыыры, быластаах сыһа икки тууччаҕы уонна үгүс күндүөбэйи ылбыттар. Н. Габышев
Саллаат Протодьяконов уонна генерал Чуйков албан аатырбыт алта уон иккис аармыйаҕа тэҥҥэ сыһа кэлбиттэрэ. А. Данилов
2. Ханнык эмэ дьайыы ситэ туолбатаҕын, буолбатаҕын көрдөрөр. ☉ Выражает незаконченность какого-л. действия (почти)
Тумул-арыы соҕурууҥҥу төбөтүгэр адьас сыста сыһа Сицилия арыы сытар. КФП БАаДИ

I
уһун I диэнтэн хай
аата. Ол сөптөөх соҕус эрээри, ити боппуруос дьаалатынан устуутугар тиэрдиэн сөп. Р. Баҕатаайыскай
Сотору күндүөбэй устуута саҕаламмыта. И. Федосеев
Ууга харбааһын уонна устуу тыынар уорганнарга уонна быччыҥнарга улахан туһалаах. ППА БЭХКК
Өрүс устуута, халаан уута — сыллата хатыланар айылҕа биир ураты көстүүтэ, дьайыыта. «Кыым»
II
уһул диэнтэн хай
аата. Дайбыырап ыскылааттарыгар инбэнтээри устуу бу нэдиэлэ иһинэн бүтэр. М. Попов
Эспэдииссийэ үлэтин былааныгар Абалаах уонна Тураҥнаах күөллэр хаарталарын устуу, күөллэр ууларын, былыыктарын састааптарын үөрэтии уо. д. а. киирэллэрэ. П. Дмитриев
Сорох тыллар сөпкө суруллууларын үөрэтиигэ устуу улахан наадалаах. СГФ СТМО
◊ Сорудахтаах устуу — көннөрү буолбакка, бэриллибит сорудаҕы толоротолоро устуу. ☉ Переписывание текста с заданием
Сорудахтаах устуу: толкуйдааҥ, ханнык тыллар көппүттэрий? КИИ МКТТҮө